aṣṭasaptatikaṃ viddhi avimukteśvaraṃ priye
īśvara uvāca
aṣṭasaptatikaṃ viddhi avimukteśvaraṃ priye ||
yasya darśanamātreṇa tīrthayātrāphalaṃ labhet
||1||अष्टसप्ततिकं विद्धि अविमुक्तेश्वरं प्रिये ॥
यस्य दर्शनमात्रेण तीर्थयात्राफलं लभेत्
śākale nagare devi citraseno mahīpatiḥ ||
babhūva bhuvi vikhyāto rūpavānmanmathādhikaḥ
||2||शाकले नगरे देवि चित्रसेनो महीपतिः ॥
बभूव भुवि विख्यातो रूपवान्मन्मथाधिकः
tasya candraprabhā bhāryā prāṇe bhyo'pi garīgasī ||
pativratā dharmaśīlā rūpayauvanaśālinī
||3||तस्य चन्द्रप्रभा भार्या प्राणे भ्योऽपि गरीगसी ॥
पतिव्रता धर्मशीला रूपयौवनशालिनी
aputrasyāpi nṛpateḥ putrī jātā manoramā ||
tasyā nāma tadā cakre pitā pārthivasattamaḥ
||4||अपुत्रस्यापि नृपतेः पुत्री जाता मनोरमा ॥
तस्या नाम तदा चक्रे पिता पार्थिवसत्तमः
sarvalakṣaṇasaṃpannā kanyā lāvaṇyavatyapi ||
sāpi jātismarā devī sasmāra ca purātanam
||5||सर्वलक्षणसंपन्ना कन्या लावण्यवत्यपि ॥
सापि जातिस्मरा देवी सस्मार च पुरातनम्
vairāgyādbrahmacaryaṃ ca cacāra tanumadhyamā ||
kadācidyauvanaṃ prāptā sā ca pṛṣṭā nṛpeṇa vai
||6||वैराग्याद्ब्रह्मचर्यं च चचार तनुमध्यमा ॥
कदाचिद्यौवनं प्राप्ता सा च पृष्टा नृपेण वै
utsaṃge ca nije kṛtvā mūrdhni cāghrāya harṣitaḥ ||
putri pradānakālaste kasmai deyā varāya ca
||7||उत्संगे च निजे कृत्वा मूर्ध्नि चाघ्राय हर्षितः ॥
पुत्रि प्रदानकालस्ते कस्मै देया वराय च
nṛpāya nṛpaputrāya saṃmatāya dvijāya vā ||
vṛddhāya bahubhāryāya grāmīṇāya ca putriṇe ||
harṣeṇa cāvṛto rājā punaḥ papraccha tāṃ sutām
||8||नृपाय नृपपुत्राय संमताय द्विजाय वा ॥
वृद्धाय बहुभार्याय ग्रामीणाय च पुत्रिणे ॥
हर्षेण चावृतो राजा पुनः पप्रच्छ तां सुताम्
pṛṣṭā ca sā yadā devī na covāca nṛpaṃ prati ||
adhomukhī ca saṃjātā punaḥ proktā nṛpeṇa tu
||9||पृष्टा च सा यदा देवी न चोवाच नृपं प्रति ॥
अधोमुखी च संजाता पुनः प्रोक्ता नृपेण तु
yadi madvacanaṃ putri pratibhāti na sāṃpratam ||
varaṇaṃ svecchayā putri kuru tarhi svayaṃvaram
||10||यदि मद्वचनं पुत्रि प्रतिभाति न सांप्रतम् ॥
वरणं स्वेच्छया पुत्रि कुरु तर्हि स्वयंवरम्
ityuktā sā nṛpatinā pitrā proktā punaḥpunaḥ ||
ruroda sā vai karuṇaṃ śrutvā tāṃ kutsitāṃ gatim
||11||इत्युक्ता सा नृपतिना पित्रा प्रोक्ता पुनःपुनः ॥
रुरोद सा वै करुणं श्रुत्वा तां कुत्सितां गतिम्
jahāsa cātihāsena punaḥ śvāsāṃśca muṃcati ||
praharṣaṃ ca punaḥ kṣipraṃ prāpya vāṣpaṃ ca muṃcati
||12||जहास चातिहासेन पुनः श्वासांश्च मुंचति ॥
प्रहर्षं च पुनः क्षिप्रं प्राप्य वाष्पं च मुंचति
tāmavasthāṃ gatāṃ dṛṣṭvā putrī munmattatāṃ gatām ||
kimetaditi bhūpālo grasitā kiṃ graheṇa vai
||13||तामवस्थां गतां दृष्ट्वा पुत्री मुन्मत्ततां गताम् ॥
किमेतदिति भूपालो ग्रसिता किं ग्रहेण वै
bhūtena vā piśācena matsutā lakṣaṇairyutā ||
iti cintāparo rājā yadā jāto yaśasvini
||14||भूतेन वा पिशाचेन मत्सुता लक्षणैर्युता ॥
इति चिन्तापरो राजा यदा जातो यशस्विनि
tadā proktastayā putryā mā tāta vimanā bhava ||
nāhaṃ grastā graheṇeha na bhūtena na rakṣasā
||15||तदा प्रोक्तस्तया पुत्र्या मा तात विमना भव ॥
नाहं ग्रस्ता ग्रहेणेह न भूतेन न रक्षसा
na piśācena yakṣeṇa tava kanyā mahīpate ||
jātismarāhamutpannā śrūyatāṃ mama janma ca
||16||न पिशाचेन यक्षेण तव कन्या महीपते ॥
जातिस्मराहमुत्पन्ना श्रूयतां मम जन्म च
prāgjyotiṣe pure vipro harasvāmī babhūva ha ||
bhāryāhaṃ durbhagā jātā tasya viprasya pārthiva
||17||प्राग्ज्योतिषे पुरे विप्रो हरस्वामी बभूव ह ॥
भार्याहं दुर्भगा जाता तस्य विप्रस्य पार्थिव
rūpayauvanasaṃpannā tasya nāhaṃ priyā vibho ||
sadā vidveṣasaṃyukto mayi niṣṭhurajalpakaḥ
||18||रूपयौवनसंपन्ना तस्य नाहं प्रिया विभो ॥
सदा विद्वेषसंयुक्तो मयि निष्ठुरजल्पकः
nānyasya kasyaciddveṣṭā muktvā māṃ pṛthivīpate ||
pāṇigrahaṇakāle tu grahaiḥ pāpairvilokitā
||19||नान्यस्य कस्यचिद्द्वेष्टा मुक्त्वा मां पृथिवीपते ॥
पाणिग्रहणकाले तु ग्रहैः पापैर्विलोकिता
ahamūḍhāṃ kulīnena dvijenātiguṇena ca ||
sa cāvalokito vipro grahaiḥ puṇyairnarādhipa
||20||अहमूढां कुलीनेन द्विजेनातिगुणेन च ॥
स चावलोकितो विप्रो ग्रहैः पुण्यैर्नराधिप
tena me vallabho rājanna cāhaṃ tasya vallabhā ||
sa sadācārasaṃyukto vedādhyayanatatparaḥ
||21||तेन मे वल्लभो राजन्न चाहं तस्य वल्लभा ॥
स सदाचारसंयुक्तो वेदाध्ययनतत्परः
nānyatra kurute bhāvaṃ brahmacaryavrate sthitaḥ ||
tato'haṃ krodhasaṃyuktā vaśīkaraṇalaṃpaṭā ||
apṛcchaṃ pramadāstāta yāstyaktāḥ patibhiḥ kila
||22||नान्यत्र कुरुते भावं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः ॥
ततोऽहं क्रोधसंयुक्ता वशीकरणलंपटा ॥
अपृच्छं प्रमदास्तात यास्त्यक्ताः पतिभिः किल
tābhiruktā hyahaṃ bhūpa vaśyo bharttā bhaviṣyati ||
asmākaṃ pratyayo jātastasmāttvaṃ kartumarhasi
||23||ताभिरुक्ता ह्यहं भूप वश्यो भर्त्ता भविष्यति ॥
अस्माकं प्रत्ययो जातस्तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि
bheṣajairvividhaiścūrṇairmaṃtrairmohakaraiḥ paraiḥ ||
taistaistu kṛtalepo'pi bhavitā dāsavatpatiḥ
||24||भेषजैर्विविधैश्चूर्णैर्मंत्रैर्मोहकरैः परैः ॥
तैस्तैस्तु कृतलेपोऽपि भविता दासवत्पतिः
tato'haṃ tvaritā gatvā tāsāṃ vākyena bhūpate ||
cūrṇaṃ mantraṃ gṛhītvā ca prāptā bhartṛgṛhaṃ punaḥ
||25||ततोऽहं त्वरिता गत्वा तासां वाक्येन भूपते ॥
चूर्णं मन्त्रं गृहीत्वा च प्राप्ता भर्तृगृहं पुनः
pradoṣe payasā yuktaścūrṇo bharttari yojitaḥ ||
grīvāyāṃ ca mayā mantro nyastaḥ sarvāṃgasaṃdhiṣu
||26||प्रदोषे पयसा युक्तश्चूर्णो भर्त्तरि योजितः ॥
ग्रीवायां च मया मन्त्रो न्यस्तः सर्वांगसंधिषु
yadā pītaśca cūrṇastu mantreṇātīva guṃṭhitaḥ ||
vaśagastatkṣaṇājjāto maṃtracūrṇaprabhāvataḥ
||27||यदा पीतश्च चूर्णस्तु मन्त्रेणातीव गुंठितः ॥
वशगस्तत्क्षणाज्जातो मंत्रचूर्णप्रभावतः
dvāradeśe sthitaḥ kraṃdandāso'smi tava śobhane ||
trāhi māṃ śaraṇaṃ prāptaṃ tvadvaśohaṃ ca śobhane
||28||द्वारदेशे स्थितः क्रंदन्दासोऽस्मि तव शोभने ॥
त्राहि मां शरणं प्राप्तं त्वद्वशोहं च शोभने
tattasya ruditaṃ jñātvā maṃtramāhātmyato nṛpa ||
svasthīkaraṇayogena tadā svasthaḥ kṛtaḥ patiḥ
||29||तत्तस्य रुदितं ज्ञात्वा मंत्रमाहात्म्यतो नृप ॥
स्वस्थीकरणयोगेन तदा स्वस्थः कृतः पतिः
tataḥ prabhṛti kāṃto me vaśyo'bhūdbhavane sthitaḥ ||
paṃcatvaṃ ca gatā kāle tathā nārakayātanām
||30||ततः प्रभृति कांतो मे वश्योऽभूद्भवने स्थितः ॥
पंचत्वं च गता काले तथा नारकयातनाम्
tāmrabhrāṣṭre ca dagdhāhaṃ yugāni daśa paṃca ca ||
sūkṣmāṇi tilamātrāṇi kṛtvā khaṃḍānyanekaśaḥ ||
cheditā kālasūtreṇa pīḍitā ghrāṇayaṃtrake
||31||ताम्रभ्राष्ट्रे च दग्धाहं युगानि दश पंच च ॥
सूक्ष्माणि तिलमात्राणि कृत्वा खंडान्यनेकशः ॥
छेदिता कालसूत्रेण पीडिता घ्राणयंत्रके
kvāthībhūtā taptatailairghaṭe darvyātha loḍitā ||
piṣṭā caiva śilāpṛṣṭhe kuṭṭitā lohamudgaraiḥ
||32||क्वाथीभूता तप्ततैलैर्घटे दर्व्याथ लोडिता ॥
पिष्टा चैव शिलापृष्ठे कुट्टिता लोहमुद्गरैः
dalitā daṃtadalane dagdhāhaṃ raurave bhṛśam ||
adhomukhī vinikṣiptā tvamedhye pūyaśoṇite
||33||दलिता दंतदलने दग्धाहं रौरवे भृशम् ॥
अधोमुखी विनिक्षिप्ता त्वमेध्ये पूयशोणिते
yānyāpi yuvatī tāta bharturvaśyaṃ samācaret ||
vṛthā dharmādurācārā pacyate narake bhṛśam
||34||यान्यापि युवती तात भर्तुर्वश्यं समाचरेत् ॥
वृथा धर्मादुराचारा पच्यते नरके भृशम्
bharttā nātho gururbhartā bharttā vai daivataṃ param ||
bharttā svamī suhṛdbharttā bhartā ca paramaṃ padam
||35||भर्त्ता नाथो गुरुर्भर्ता भर्त्ता वै दैवतं परम् ॥
भर्त्ता स्वमी सुहृद्भर्त्ता भर्ता च परमं पदम्
tuṣṭe bharttari nārīṇāṃ tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ ||
vimukhe vimukhāḥ sarve tasmātsevyaḥ sadā patiḥ ||
bhasmībhavati sā nārī yayā bharttā na toṣitaḥ
||36||तुष्टे भर्त्तरि नारीणां तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः ॥
विमुखे विमुखाः सर्वे तस्मात्सेव्यः सदा पतिः ॥
भस्मीभवति सा नारी यया भर्त्ता न तोषितः
yasya prasādātprāpyaṃte bhogāśca vividhāḥ sadā ||
taṃ vaśyaṃ kurute yā ca sā kathaṃ sukhamāpnuyāt
||37||यस्य प्रसादात्प्राप्यंते भोगाश्च विविधाः सदा ॥
तं वश्यं कुरुते या च सा कथं सुखमाप्नुयात्
tiryagyoniśataṃ yāti kṛmipakṣiśatāni ca ||
tasmāttattatsadā kāryaṃ strībhirbhartṛvacaḥ kila
||38||तिर्यग्योनिशतं याति कृमिपक्षिशतानि च ॥
तस्मात्तत्तत्सदा कार्यं स्त्रीभिर्भर्तृवचः किल
evaṃ punarmayā bhuktā narakā bhṛśadāruṇāḥ ||
tiryagyonisahasraṃ tu karmaṇā kutsitena ca
||39||एवं पुनर्मया भुक्ता नरका भृशदारुणाः ॥
तिर्यग्योनिसहस्रं तु कर्मणा कुत्सितेन च
kiṃcitpātakaśuddhyarthaṃ caṃḍālasya ca veśmani ||
jātāhamatirūpeṇa pīḍitā vividhairvraṇaiḥ
||40||किंचित्पातकशुद्ध्यर्थं चंडालस्य च वेश्मनि ॥
जाताहमतिरूपेण पीडिता विविधैर्व्रणैः
sārameyairvṛtā dīnā bhakṣyamāṇā punaḥpunaḥ ||
duṣṭāhaṃ bhakṣyamāṇāpi mārge ruddhā vṛkairaham ||
tairahaṃ tudyamānāpi mahākālavanaṃ gatā
||41||सारमेयैर्वृता दीना भक्ष्यमाणा पुनःपुनः ॥
दुष्टाहं भक्ष्यमाणापि मार्गे रुद्धा वृकैरहम् ॥
तैरहं तुद्यमानापि महाकालवनं गता
dṛṣṭo mayā mahādevo daivato mṛgamāṇayā ||
samīpe devadevasya pippalādeśvarasya ca
||42||दृष्टो मया महादेवो दैवतो मृगमाणया ॥
समीपे देवदेवस्य पिप्पलादेश्वरस्य च
tasya darśanamātreṇa gatā śakrapuraṃ prati ||
vimānena sudīptena kiṃkiṇījālamālinā ||
divyāṃbaradharā divyā divyamālāvibhūṣaṇā
||43||तस्य दर्शनमात्रेण गता शक्रपुरं प्रति ॥
विमानेन सुदीप्तेन किंकिणीजालमालिना ॥
दिव्यांबरधरा दिव्या दिव्यमालाविभूषणा
tatrāhaṃ pūjitā devaiḥ stutāhaṃ cāraṇaistathā ||
darśanāttasya liṃgasya jātāhaṃ tava veśmani
||44||तत्राहं पूजिता देवैः स्तुताहं चारणैस्तथा ॥
दर्शनात्तस्य लिंगस्य जाताहं तव वेश्मनि
vallabhā rūpasaṃpannā śākale nagare śubhe ||
smṛtvā tu kutsitāṃ yoniṃ vilāpaśca kṛto mayā
||45||वल्लभा रूपसंपन्ना शाकले नगरे शुभे ॥
स्मृत्वा तु कुत्सितां योनिं विलापश्च कृतो मया
smṛtvā liṃgasya māhātmyaṃ harṣo jātastu tatkṣaṇāt ||
tanme naiva ca vātūlyaṃ gṛhītā na graheṇa ca
||46||स्मृत्वा लिंगस्य माहात्म्यं हर्षो जातस्तु तत्क्षणात् ॥
तन्मे नैव च वातूल्यं गृहीता न ग्रहेण च
jātā jātismarā tāta brahmacaryavrate sthitā ||
ato yāsyāmi taṃ devaṃ darśanārthaṃ punaḥ prabho ||
yathā na bhūyo me janma syācca saṃsārasāgare
||47||जाता जातिस्मरा तात ब्रह्मचर्यव्रते स्थिता ॥
अतो यास्यामि तं देवं दर्शनार्थं पुनः प्रभो ॥
यथा न भूयो मे जन्म स्याच्च संसारसागरे
iti putrīvacaḥ śrutvā citraseno mahīpatiḥ ||
sabhṛtyamaṃtrisahito mahākālavanaṃ gataḥ
||48||इति पुत्रीवचः श्रुत्वा चित्रसेनो महीपतिः ॥
सभृत्यमंत्रिसहितो महाकालवनं गतः
dadarśa tatra talliṃgaṃ pūjayāmāsa bhaktitaḥ ||
sāpi dṛṣṭvaiva talliṃgaṃ tasmiṃlliṃge layaṃ gatā
||49||ददर्श तत्र तल्लिंगं पूजयामास भक्तितः ॥
सापि दृष्ट्वैव तल्लिंगं तस्मिंल्लिंगे लयं गता
rājā ca putravāñjāto liṃgadarśanataḥ priye ||
babhūva cakravartī sa yathā svāyaṃbhuvo manuḥ
||50||राजा च पुत्रवाञ्जातो लिंगदर्शनतः प्रिये ॥
बभूव चक्रवर्ती स यथा स्वायंभुवो मनुः
etasminnaṃtare devi dṛṣṭvā deve layaṃ gatām ||
rājaputrīṃ mahādevi kṛtaṃ nāma mudānvitaiḥ
||51||एतस्मिन्नंतरे देवि दृष्ट्वा देवे लयं गताम् ॥
राजपुत्रीं महादेवि कृतं नाम मुदान्वितैः
avimuktasya liṃgasya darśanādeva tatkṣaṇāt ||
avimukteśvaro deva iti khyāto bhavatviti
||52||अविमुक्तस्य लिंगस्य दर्शनादेव तत्क्षणात् ॥
अविमुक्तेश्वरो देव इति ख्यातो भवत्विति
yo'sau kāśyāṃ prasiddho'sti devo viśveśvaraḥ śivaḥ ||
sa caivātra suvikhyāto'vimukteśvarasaṃjñayā
||53||योऽसौ काश्यां प्रसिद्धोऽस्ति देवो विश्वेश्वरः शिवः ॥
स चैवात्र सुविख्यातोऽविमुक्तेश्वरसंज्ञया
vārāṇasī yathā puṇyā tathāvaṃtī ca muktidā ||
tasyā daśaguṇaṃ puṇyaṃ śrūyate'tra viśeṣataḥ
||54||वाराणसी यथा पुण्या तथावंती च मुक्तिदा ॥
तस्या दशगुणं पुण्यं श्रूयतेऽत्र विशेषतः
tasmādviśveśvaro devaḥ samāyātaḥ kuśasthalīm ||
yatrāgatya suvidvāṃso mānavāḥ śaṃsitavratāḥ
||55||तस्माद्विश्वेश्वरो देवः समायातः कुशस्थलीम् ॥
यत्रागत्य सुविद्वांसो मानवाः शंसितव्रताः
paśyaṃti parayā bhaktyā hyavimukteśvaraṃ śivam ||
teṣāṃ muktirna saṃdeho bhaviṣyati suniścalā
||56||पश्यंति परया भक्त्या ह्यविमुक्तेश्वरं शिवम् ॥
तेषां मुक्तिर्न संदेहो भविष्यति सुनिश्चला
amuktā naiva paśyaṃti muktāḥ paśyaṃti sarvadā ||
brahmacaryavrataiḥ samyagiṣṭaiḥ sarvamakhairbhavet
||57||अमुक्ता नैव पश्यंति मुक्ताः पश्यंति सर्वदा ॥
ब्रह्मचर्यव्रतैः सम्यगिष्टैः सर्वमखैर्भवेत्
tatphalaṃ prāpyate samyagavimukteśadarśanāt ||
naiḥśreyasī gatiḥ puṇyā darśanādeva jāyate
||58||तत्फलं प्राप्यते सम्यगविमुक्तेशदर्शनात् ॥
नैःश्रेयसी गतिः पुण्या दर्शनादेव जायते
yā gatiḥ prāpyate sāṃkhyaiyogairvā yā gatirbhavet ||
sā gatiḥ nāpyate samyagavimukteśadarśanāt
||59||या गतिः प्राप्यते सांख्यैयोगैर्वा या गतिर्भवेत् ॥
सा गतिः नाप्यते सम्यगविमुक्तेशदर्शनात्
janmamṛtyubhayaṃ hitvā sa yāti paramāṃ gatim ||
yaḥ pūjayati bhāvena hyavimukteśvaraṃ śivam
||60||जन्ममृत्युभयं हित्वा स याति परमां गतिम् ॥
यः पूजयति भावेन ह्यविमुक्तेश्वरं शिवम्
brahmahāpi ca yo gacchedavimukteśvaraṃ yajet ||
tasya liṃgasya māhātmyātsarvvapāpānnivarttate
||61||ब्रह्महापि च यो गच्छेदविमुक्तेश्वरं यजेत् ॥
तस्य लिंगस्य माहात्म्यात्सर्व्वपापान्निवर्त्तते
śāṭhyenāpi ca yaḥ paśyedavimukte śvaraṃ śivam ||
sa muṃcati jarāṃ mṛtyuṃ janma caitadaśāśvatam
||62||शाठ्येनापि च यः पश्येदविमुक्ते श्वरं शिवम् ॥
स मुंचति जरां मृत्युं जन्म चैतदशाश्वतम्
smṛtaḥ saṃpūjito bhaktyā stuto vā vividhaiḥ stavaiḥ ||
muktiṃ dadāti deveśo hyavi mukteśvaraḥ śivaḥ
||63||स्मृतः संपूजितो भक्त्या स्तुतो वा विविधैः स्तवैः ॥
मुक्तिं ददाति देवेशो ह्यवि मुक्तेश्वरः शिवः
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
avimukteśvareśasya hanumatkeśvaraṃ śṛṇu
||64||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
अविमुक्तेश्वरेशस्य हनुमत्केश्वरं शृणु
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa