mataṃgeśvaramāhātmyavarṇanam
śrīmahādeva uvāca
mataṃgeśvara saṃjñaṃ tu ṣaṣṭisaṃkhyākamīśvaram ||
viddhi pāpaharaṃ devi samīhitakaraṃ sadā
||1||मतंगेश्वर संज्ञं तु षष्टिसंख्याकमीश्वरम् ॥
विद्धि पापहरं देवि समीहितकरं सदा
sugatirnāma viprendro babhūva dvāpare yuge ||
satyavādī sadā dāṃto vedādhyayanatatparaḥ
||2||सुगतिर्नाम विप्रेन्द्रो बभूव द्वापरे युगे ॥
सत्यवादी सदा दांतो वेदाध्ययनतत्परः
mataṃgastasya putro'bhūdbālyāddāruṇatāṃ gataḥ ||
sabālaṃ gardabhaṃ devi tiṣṭhantaṃ māturaṃtike ||
daṇḍakāṣṭhena sahasā tāḍayāmāsa cāpalāt
||3||मतंगस्तस्य पुत्रोऽभूद्बाल्याद्दारुणतां गतः ॥
सबालं गर्दभं देवि तिष्ठन्तं मातुरंतिके ॥
दण्डकाष्ठेन सहसा ताडयामास चापलात्
taṃ tu tīvrāhataṃ dṛṣṭvā gardabhī putragṛddhinī ||
uvāca mā śucaḥ putra caṃḍālo'yaṃ na vai dvijaḥ
||4||तं तु तीव्राहतं दृष्ट्वा गर्दभी पुत्रगृद्धिनी ॥
उवाच मा शुचः पुत्र चंडालोऽयं न वै द्विजः
brāhmaṇe dāruṇaṃ nāsti maitro brāhmaṇa ucyate ||
tudanpāpākṛtirayaṃ bāle na kurute dayām
||5||ब्राह्मणे दारुणं नास्ति मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥
तुदन्पापाकृतिरयं बाले न कुरुते दयाम्
svakīyāṃ bhajate cātha prakṛtiṃ mānavaḥ sadā ||
etacchrutvā mataṃgastu dāruṇaṃ garddabhīvacaḥ
||6||स्वकीयां भजते चाथ प्रकृतिं मानवः सदा ॥
एतच्छ्रुत्वा मतंगस्तु दारुणं गर्द्दभीवचः
daṃḍakāṣṭhaṃ parityajya rāsabhīṃ pratyabhāṣata ||
brūhi rāsabhi kalyāṇi mātā me yena dūṣitā
||7||दंडकाष्ठं परित्यज्य रासभीं प्रत्यभाषत ॥
ब्रूहि रासभि कल्याणि माता मे येन दूषिता
kathaṃ māṃ vetsi caṃḍālaṃ yāyāvarakulodbhavam ||
kena jātosmi caṃḍālo brāhmaṇyaṃ yena me gatam
||8||कथं मां वेत्सि चंडालं यायावरकुलोद्भवम् ॥
केन जातोस्मि चंडालो ब्राह्मण्यं येन मे गतम्
gardabhyuvāca
nāpitena pramattena brāhmaṇyāṃ vṛṣalena hi ||
tatastvamasi cāṃḍālo brāhmaṇyaṃ tena te gatam
||9||नापितेन प्रमत्तेन ब्राह्मण्यां वृषलेन हि ॥
ततस्त्वमसि चांडालो ब्राह्मण्यं तेन ते गतम्
evamukto mataṃgastu pitaraṃ vākyamabravīt ||
tātāścaryaṃ śrutaṃ me'dya jāto'haṃ nāpitena vai
||10||एवमुक्तो मतंगस्तु पितरं वाक्यमब्रवीत् ॥
ताताश्चर्यं श्रुतं मेऽद्य जातोऽहं नापितेन वै
gardabhyā kathitaṃ samyaktasmāttapsye mahattapaḥ ||
evamuktvā sa pitaraṃ pratasthe kṛtaniścayaḥ
||11||गर्दभ्या कथितं सम्यक्तस्मात्तप्स्ये महत्तपः ॥
एवमुक्त्वा स पितरं प्रतस्थे कृतनिश्चयः
sa gatvā ca tato'raṇyamatapyata mahattapaḥ ||
tataḥ saṃtāpayāmāsa vibudhāṃstapasānvitaḥ
||12||स गत्वा च ततोऽरण्यमतप्यत महत्तपः ॥
ततः संतापयामास विबुधांस्तपसान्वितः
taṃ tathā tapasā yuktamuvāca harivāhanaḥ ||
mataṃga tapyase kiṃ tvaṃ bhogānutsṛjya mānuṣān ||
varaṃ dadāmi te'haṃ taṃ vṛṇīṣva tvaṃ yadicchasi
||13||तं तथा तपसा युक्तमुवाच हरिवाहनः ॥
मतंग तप्यसे किं त्वं भोगानुत्सृज्य मानुषान् ॥
वरं ददामि तेऽहं तं वृणीष्व त्वं यदिच्छसि
mataṅga uvāca
brāhmaṇyaṃ kāmayāno'hamidamārabdhavāṃstapaḥ ||
dehi me śāśvataṃ śakra vara eṣa vṛto mayā
||14||ब्राह्मण्यं कामयानोऽहमिदमारब्धवांस्तपः ॥
देहि मे शाश्वतं शक्र वर एष वृतो मया
etacchrutvā tu vacanaṃ tamuvāca puraṃdaraḥ ||
brāhmaṇyaṃ yācase tvaṃ hi duṣprāpamakṛtātmabhiḥ
||15||एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तमुवाच पुरंदरः ॥
ब्राह्मण्यं याचसे त्वं हि दुष्प्रापमकृतात्मभिः
nāśameṣyasi durbuddhe tadupārama mā ciram ||
caṃḍālayonau jātena na tatprāpyaṃ kathaṃcana
||16||नाशमेष्यसि दुर्बुद्धे तदुपारम मा चिरम् ॥
चंडालयोनौ जातेन न तत्प्राप्यं कथंचन
evamukto mataṃgastu saṃśitātmā yata vrataḥ ||
atiṣṭhadekapādena varṣāṇāṃ śatasaṃkhyayā
||17||एवमुक्तो मतंगस्तु संशितात्मा यत व्रतः ॥
अतिष्ठदेकपादेन वर्षाणां शतसंख्यया
tamuvāca tataḥ śakraḥ punareva mahāyaśāḥ ||
brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ vīra mā kṛthāḥ sāhasaṃ vṛthā
||18||तमुवाच ततः शक्रः पुनरेव महायशाः ॥
ब्राह्मण्यं दुर्लभं वीर मा कृथाः साहसं वृथा
na hi śakyaṃ prāptumevamacirānnāśameṣyasi ||
vṛṇu vā kāmamanyaṃ tvaṃ brāhmaṇatvaṃ sudurlabham
||19||न हि शक्यं प्राप्तुमेवमचिरान्नाशमेष्यसि ॥
वृणु वा काममन्यं त्वं ब्राह्मणत्वं सुदुर्लभम्
evamukto mataṃgastu saṃśitātmā dṛḍhavrataḥ ||
sahasramekaṃ pādena tato'bdānāmavarttata
||20||एवमुक्तो मतंगस्तु संशितात्मा दृढव्रतः ॥
सहस्रमेकं पादेन ततोऽब्दानामवर्त्तत
tadeva ca punarvākyamuvāca balavṛtrahā ||
caṃḍālāyaunau jātena nāvāpyaṃ te kathaṃcana
||21||तदेव च पुनर्वाक्यमुवाच बलवृत्रहा ॥
चंडालायौनौ जातेन नावाप्यं ते कथंचन
anyaṃ varaṃ vṛṇīṣva tvaṃ mā kṛthāstatsvayaṃ śramam ||
evamukto mataṃgastu bhṛśaṃ śokaparāyaṇaḥ
||22||अन्यं वरं वृणीष्व त्वं मा कृथास्तत्स्वयं श्रमम् ॥
एवमुक्तो मतंगस्तु भृशं शोकपरायणः
atiṣṭhata gayāṃ gatvā soṃguṣṭhena śataṃ samāḥ ||
suduṣkaraṃ vahanyogaṃ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ
||23||अतिष्ठत गयां गत्वा सोंगुष्ठेन शतं समाः ॥
सुदुष्करं वहन्योगं प्राणायामपरायणः
tvagasthibhūto dharmātmā tatāpa paramaṃ tapaḥ ||
tapaṃtaṃ tamabhidrutya parijagrāha vāsavaḥ
||24||त्वगस्थिभूतो धर्मात्मा तताप परमं तपः ॥
तपंतं तमभिद्रुत्य परिजग्राह वासवः
varāṇāmīśvaro dātā sarvabhūtahite rataḥ
||25||वराणामीश्वरो दाता सर्वभूतहिते रतः
śakra uvāca
mataṃga brāhmaṇatvaṃ hi viruddhamiha dṛśyate ||
brāhmaṇyaṃ durllabhaṃ tāta hyasatāṃ pāpaśīlinām
||26||मतंग ब्राह्मणत्वं हि विरुद्धमिह दृश्यते ॥
ब्राह्मण्यं दुर्ल्लभं तात ह्यसतां पापशीलिनाम्
brāhmaṇe sarvabhūtānāṃ yogakṣemaḥ samāhitaḥ ||
tadutsṛjyeha duṣprāpyaṃ brāhmaṇyamakṛtātmabhiḥ
||27||ब्राह्मणे सर्वभूतानां योगक्षेमः समाहितः ॥
तदुत्सृज्येह दुष्प्राप्यं ब्राह्मण्यमकृतात्मभिः
anyaṃ varaṃ vṛṇīṣva tvaṃ durlabho'yaṃ hi te varaḥ
||28||अन्यं वरं वृणीष्व त्वं दुर्लभोऽयं हि ते वरः
mataṃga uvāca
kiṃ māṃ tudasi duḥkhārtaṃ mṛtaṃ mārayase ca mām ||
taṃ tu śocāmi yo labdhvā brāhmaṇyaṃ nānupālayet
||29||किं मां तुदसि दुःखार्तं मृतं मारयसे च माम् ॥
तं तु शोचामि यो लब्ध्वा ब्राह्मण्यं नानुपालयेत्
brāhmaṇyaṃ yadi duṣprāpyaṃ tribhirvarṇaiḥ śatakrato ||
tapasā ca kathaṃ labdhaṃ viśvāmitreṇa bhūbhujā
||30||ब्राह्मण्यं यदि दुष्प्राप्यं त्रिभिर्वर्णैः शतक्रतो ॥
तपसा च कथं लब्धं विश्वामित्रेण भूभुजा
vītahavyaśca rājarṣistapasā vipratāṃ gataḥ ||
tasmāttapaḥ kariṣyāmi nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ
||31||वीतहव्यश्च राजर्षिस्तपसा विप्रतां गतः ॥
तस्मात्तपः करिष्यामि निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः
ahiṃsādamasatyasthaḥ kathaṃ nārhāmi vipratām ||
daivena kṛtametaddhi yadyahaṃ mātṛdoṣataḥ
||32||अहिंसादमसत्यस्थः कथं नार्हामि विप्रताम् ॥
दैवेन कृतमेतद्धि यद्यहं मातृदोषतः
etāmavasthāṃ saṃprāpto daivayogātpuraṃdara ||
nūnaṃ daivaṃ na śakyaṃ tu pauruṣeṇa nivarttitum
||33||एतामवस्थां संप्राप्तो दैवयोगात्पुरंदर ॥
नूनं दैवं न शक्यं तु पौरुषेण निवर्त्तितुम्
yadahaṃ yatnavānevaṃ na labhe vipratāṃ vibho ||
evaṃ jñātvā tu deveśa dātumarhasi me param
||34||यदहं यत्नवानेवं न लभे विप्रतां विभो ॥
एवं ज्ञात्वा तु देवेश दातुमर्हसि मे परम्
yadi te'hamanugrāhyaḥ kiṃcidvā sukṛtaṃ mama ||
tadupāyaṃ hi me śaṃsa kathaṃ vipro bhavāmi vai
||35||यदि तेऽहमनुग्राह्यः किंचिद्वा सुकृतं मम ॥
तदुपायं हि मे शंस कथं विप्रो भवामि वै
yathā mamākṣayā kīttirbhavedvāpi puraṃdara ||
kartumarhasi taddeva śirasā tvāṃ prasādaye
||36||यथा ममाक्षया कीत्तिर्भवेद्वापि पुरंदर ॥
कर्तुमर्हसि तद्देव शिरसा त्वां प्रसादये
ityukto hi mataṃgena vāsavo balavṛtrahā ||
kathayāmāsa saṃtuṣṭo liṃgamāhātmyamuttamam
||37||इत्युक्तो हि मतंगेन वासवो बलवृत्रहा ॥
कथयामास संतुष्टो लिंगमाहात्म्यमुत्तमम्
indra uvāca
mahākālavane liṃgaṃ sthāpitaṃ brahmaṇā purā ||
divyamūrttidharaṃ divyaṃ śrīsiddheśvarapūrvataḥ
||38||महाकालवने लिंगं स्थापितं ब्रह्मणा पुरा ॥
दिव्यमूर्त्तिधरं दिव्यं श्रीसिद्धेश्वरपूर्वतः
tasya darśanamātreṇa vipratvaṃ samavāpsyasi ||
vāsavasya ca vākyena mataṃgo gatavāṃstadā
||39||तस्य दर्शनमात्रेण विप्रत्वं समवाप्स्यसि ॥
वासवस्य च वाक्येन मतंगो गतवांस्तदा
mahākālavanaṃ ramyaṃ siddhakṣetramathāparam ||
dadarśa tatra talliṃgamaśeṣaphaladāyakam
||40||महाकालवनं रम्यं सिद्धक्षेत्रमथापरम् ॥
ददर्श तत्र तल्लिंगमशेषफलदायकम्
dṛṣṭvā saṃpūjayāmāsa puṣpairnānāvidhaistathā ||
pūjitaḥ pratyuvācedaṃ mataṃgaṃ devasattamaḥ
||41||दृष्ट्वा संपूजयामास पुष्पैर्नानाविधैस्तथा ॥
पूजितः प्रत्युवाचेदं मतंगं देवसत्तमः
aho mahānsabhāgyosi yastvayā toṣito'smyaham ||
mattaḥ sarvaṃ samudbhūtaṃ brahmāṃḍaṃ bhūrbhuvādikam
||42||अहो महान्सभाग्योसि यस्त्वया तोषितोऽस्म्यहम् ॥
मत्तः सर्वं समुद्भूतं ब्रह्मांडं भूर्भुवादिकम्
varado'smi varārhāṇāṃ śāpado'smi durātmanāma ||
brāhmaṇyaṃ matprasādācca akṣayaṃ te bhaviṣyati
||43||वरदोऽस्मि वरार्हाणां शापदोऽस्मि दुरात्मनाम ॥
ब्राह्मण्यं मत्प्रसादाच्च अक्षयं ते भविष्यति
tato'sau vipratāṃ yāto mataṃgo liṃgadarśanāta ||
punaḥ pūjāprabhāveṇa brahmalokaṃ gato dvija
||44||ततोऽसौ विप्रतां यातो मतंगो लिंगदर्शनात ॥
पुनः पूजाप्रभावेण ब्रह्मलोकं गतो द्विज
brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ labdhaṃ liṃgasyāsya prabhāvataḥ ||
mataṃgena varārohe tasmāddevo vigīyate
||45||ब्राह्मण्यं दुर्लभं लब्धं लिंगस्यास्य प्रभावतः ॥
मतंगेन वरारोहे तस्माद्देवो विगीयते
mataṃgeśvarako loke brahmalokapradāyakaḥ ||
varṇāśrameṣu vidviṣṭāḥ pāṣaṃḍavacane ratāḥ
||46||मतंगेश्वरको लोके ब्रह्मलोकप्रदायकः ॥
वर्णाश्रमेषु विद्विष्टाः पाषंडवचने रताः
nirmaryādā nirācārā niḥśaṃkāścātilolupāḥ ||
nirghṛṇāḥ krūrarmāṇo dhṛṣṭāḥ kaliyuge narāḥ ||
darśanāttasya liṃgasya te'pi yāṃti triviṣṭapam
||47||निर्मर्यादा निराचारा निःशंकाश्चातिलोलुपाः ॥
निर्घृणाः क्रूरर्माणो धृष्टाः कलियुगे नराः ॥
दर्शनात्तस्य लिंगस्य तेऽपि यांति त्रिविष्टपम्
ye viśuddhā mahābhāgā dhyānino muktibhāginaḥ ||
te paśyaṃti kalau devi mataṃgeśvaramīśvaram
||48||ये विशुद्धा महाभागा ध्यानिनो मुक्तिभागिनः ॥
ते पश्यंति कलौ देवि मतंगेश्वरमीश्वरम्
brahmadhyānaparā ye ca yajñadānakriyāratāḥ ||
te paśyaṃti kalau devi mataṃgeśvaramīśvaram
||49||ब्रह्मध्यानपरा ये च यज्ञदानक्रियारताः ॥
ते पश्यंति कलौ देवि मतंगेश्वरमीश्वरम्
ye'rcayaṃti mahā devi mataṃgeśvaramīśvarama ||
kṛtapuṇyā narā marttye teṣāṃ vāso'kṣayo divi
||50||येऽर्चयंति महा देवि मतंगेश्वरमीश्वरम ॥
कृतपुण्या नरा मर्त्त्ये तेषां वासोऽक्षयो दिवि
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
mataṃgeśvaradevasya śṛṇu saubhāgyamīśvaram
||51||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
मतंगेश्वरदेवस्य शृणु सौभाग्यमीश्वरम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṃḍe caturaśītiliṃgamāhātmye mataṃgeśvaramāhātmya varṇanaṃnāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 60 ||