dvācatvāriṃśataṃ devaṃ gaṃgeśvaramatho śṛṇu
śrīhara uvāca
dvācatvāriṃśataṃ devaṃ gaṃgeśvaramatho śṛṇu ||
yasya darśanamātreṇa sarvatīrthaphalaṃ labhet ||
dhruvādhāraṃ jagadyoneḥ padaṃ nārāyaṇasya tu
||1||द्वाचत्वारिंशतं देवं गंगेश्वरमथो शृणु ॥
यस्य दर्शनमात्रेण सर्वतीर्थफलं लभेत् ॥
ध्रुवाधारं जगद्योनेः पदं नारायणस्य तु
padātpravṛttā yā devī gaṃgā tripathagā nadī ||
sā praviśya sudhāyoniṃ somamādhāramaṃbhasām
||2||पदात्प्रवृत्ता या देवी गंगा त्रिपथगा नदी ॥
सा प्रविश्य सुधायोनिं सोममाधारमंभसाम्
tataḥ saṃvarddhamānārkaraśmisaṃgatipāvanī ||
papāta merupṛṣṭhe ca sā caturdhā tato yayau
||3||ततः संवर्द्धमानार्करश्मिसंगतिपावनी ॥
पपात मेरुपृष्ठे च सा चतुर्धा ततो ययौ
merukūṭataṭāntebhyo nipatantī yaśasvinī ||
vikīryamāṇasalilā nirālaṃbā papāta sā
||4||मेरुकूटतटान्तेभ्यो निपतन्ती यशस्विनी ॥
विकीर्यमाणसलिला निरालंबा पपात सा
mandarādiṣu śaileṣu pravibhaktodakā samam ||
tatra sīteti vikhyātā yayau caitrarathaṃ vanam
||5||मन्दरादिषु शैलेषु प्रविभक्तोदका समम् ॥
तत्र सीतेति विख्याता ययौ चैत्ररथं वनम्
tatplāyitvā ca yayāvaruṇodaṃ saridvarā
||6||तत्प्लायित्वा च ययावरुणोदं सरिद्वरा
tathaivālakanandākhyā dakṣiṇe gandhamādane ||
merupādavanaṃ gatvā nandane devanandane
||7||तथैवालकनन्दाख्या दक्षिणे गन्धमादने ॥
मेरुपादवनं गत्वा नन्दने देवनन्दने
mānasaṃ ca mahāvegātplāvayitvā sarovaram ||
tasmācca śailarājānaṃ ramyaṃ triśikharaṃ gatā
||8||मानसं च महावेगात्प्लावयित्वा सरोवरम् ॥
तस्माच्च शैलराजानं रम्यं त्रिशिखरं गता
tasmācca parvatāḥ sarve plāvitāstatkṣaṇātpriye ||
tānplāvayitvā saṃprāptā himavantaṃ mahāgirim
||9||तस्माच्च पर्वताः सर्वे प्लावितास्तत्क्षणात्प्रिये ॥
तान्प्लावयित्वा संप्राप्ता हिमवन्तं महागिरिम्
mayā dhṛtā ca tatraiva jaṭājūṭena pārvati ||
na muktā ca yadā gaṃgā tadā kruddhā mamopari
||10||मया धृता च तत्रैव जटाजूटेन पार्वति ॥
न मुक्ता च यदा गंगा तदा क्रुद्धा ममोपरि
gātrāṇi plāvayāmāsa madīyāni varānane ||
mayā ca ruddhā krodhena jaṭāmadhye yaśasvini
||11||गात्राणि प्लावयामास मदीयानि वरानने ॥
मया च रुद्धा क्रोधेन जटामध्ये यशस्विनि
tatraiva sā tapaścakre bahukalpaśatāni ca ||
bhagīrathenopavāsaiḥ stutyā cārādhito hyaham
||12||तत्रैव सा तपश्चक्रे बहुकल्पशतानि च ॥
भगीरथेनोपवासैः स्तुत्या चाराधितो ह्यहम्
tadā muktā mayā devi gaṃgā tripathagāminī ||
mahākālamanuprāptā plāvayitvottarānkurūn
||13||तदा मुक्ता मया देवि गंगा त्रिपथगामिनी ॥
महाकालमनुप्राप्ता प्लावयित्वोत्तरान्कुरून्
samudramahiṣī jātā prāṇebhyo'pi garīyasī ||
nadīnāmuttamā gaṃgā samudreṇa kṛtā tadā ||
sa tayā sahito reme samudraḥ saritāṃpatiḥ
||14||समुद्रमहिषी जाता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥
नदीनामुत्तमा गंगा समुद्रेण कृता तदा ॥
स तया सहितो रेमे समुद्रः सरितांपतिः
tataḥ kadācidbrahmāṇamupāsāṃcakrire surāḥ ||
tathārṇavo jagāmātha brahmalokaṃ sanātanam ||
gaṃgayā sahito devi darśanārthaṃ mahotsave
||15||ततः कदाचिद्ब्रह्माणमुपासांचक्रिरे सुराः ॥
तथार्णवो जगामाथ ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥
गंगया सहितो देवि दर्शनार्थं महोत्सवे
atha gaṃgā saricchreṣṭhā samupāyātpitāmaham ||
tasyā vāsaḥ samuddhūtaṃ mārutena śaśiprabham
||16||अथ गंगा सरिच्छ्रेष्ठा समुपायात्पितामहम् ॥
तस्या वासः समुद्धूतं मारुतेन शशिप्रभम्
tato'bhavansuragaṇāḥ sahasā'vāṅmukhāstadā ||
mahābhiṣastu rājarṣirniḥśaṃko dṛṣṭavānnadīm
||17||ततोऽभवन्सुरगणाः सहसाऽवाङ्मुखास्तदा ॥
महाभिषस्तु राजर्षिर्निःशंको दृष्टवान्नदीम्
tasya bhāvaṃ viditvā'tha brahmaṇā sa tiraskṛtaḥ ||
uktastu jāto martyeṣu punarlokānavāpsyasi
||18||तस्य भावं विदित्वाऽथ ब्रह्मणा स तिरस्कृतः ॥
उक्तस्तु जातो मर्त्येषु पुनर्लोकानवाप्स्यसि
gaṃgā śaptātha kruddhena samudreṇa yaśasvini ||
māṃ vihāyānyasaktāsi tasmādyāsyasi mānuṣam
||19||गंगा शप्ताथ क्रुद्धेन समुद्रेण यशस्विनि ॥
मां विहायान्यसक्तासि तस्माद्यास्यसि मानुषम्
lokamalpāyuṣaṃ dīnā tatra duḥkhamavāpsyasi ||
taṃ śāpaṃ dāruṇaṃ śrutvā gaṃgā vacanamabravīt
||20||लोकमल्पायुषं दीना तत्र दुःखमवाप्स्यसि ॥
तं शापं दारुणं श्रुत्वा गंगा वचनमब्रवीत्
vināparādhācchaptāhaṃ kasmādvai devasaṃsadi ||
pativratā patiprāṇā patinā paramārthataḥ
||21||विनापराधाच्छप्ताहं कस्माद्वै देवसंसदि ॥
पतिव्रता पतिप्राणा पतिना परमार्थतः
pramādādvastramuddhūtaṃ vāyunā vyāpakena tu ||
pratyuvāca tato brahmā tāṃ nadīṃ lokapāvanīm
||22||प्रमादाद्वस्त्रमुद्धूतं वायुना व्यापकेन तु ॥
प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तां नदीं लोकपावनीम्
vasūnāṃ kāraṇāddevi śaptā yasmānmahānadi ||
bhāvyarthe toyanidhinā tasmācchīghraṃ vrajādhunā
||23||वसूनां कारणाद्देवि शप्ता यस्मान्महानदि ॥
भाव्यर्थे तोयनिधिना तस्माच्छीघ्रं व्रजाधुना
mahākālavane ramye siddhagaṃdharvasevite ||
śiprāyā dakṣiṇe bhāge vidyate liṃgamuttamam
||24||महाकालवने रम्ये सिद्धगंधर्वसेविते ॥
शिप्राया दक्षिणे भागे विद्यते लिंगमुत्तमम्
sarvasiddhikaraṃ puṇyaṃ sarvapātakanāśanam ||
tamārādhaya yatnena sa te dāsyati vāṃchitam
||25||सर्वसिद्धिकरं पुण्यं सर्वपातकनाशनम् ॥
तमाराधय यत्नेन स ते दास्यति वांछितम्
pitāmahavacaḥ śrutvā tuṣṭā tripathagāminī ||
gamanaṃ tatra me'bhīṣṭa vidyate yatsakhī mama ||
śiprāpi me priyā puṇyā mahāpātakanāśinī
||26||पितामहवचः श्रुत्वा तुष्टा त्रिपथगामिनी ॥
गमनं तत्र मेऽभीष्ट विद्यते यत्सखी मम ॥
शिप्रापि मे प्रिया पुण्या महापातकनाशिनी
iti saṃciṃtya manasā divyā devanadī tadā ||
ājagāma mahākāle hyapaśyalliṃgamuttamam
||27||इति संचिंत्य मनसा दिव्या देवनदी तदा ॥
आजगाम महाकाले ह्यपश्यल्लिंगमुत्तमम्
pūjayāmāsa payasā divyena vidhinā tadā ||
dṛṣṭvā śiprāṃ sakhīṃ tatra saṃśleṣaṃ cābhavattayoḥ
||28||पूजयामास पयसा दिव्येन विधिना तदा ॥
दृष्ट्वा शिप्रां सखीं तत्र संश्लेषं चाभवत्तयोः
tataḥ prabhṛti saṃjātā sā śiprā pūrvavāhinī ||
triṣu lokeṣu vikhyāto devo gaṃgeśvaraḥ svayam ||
gaṃgayārādhito yasmātsamīhitaphalapradaḥ
||29||ततः प्रभृति संजाता सा शिप्रा पूर्ववाहिनी ॥
त्रिषु लोकेषु विख्यातो देवो गंगेश्वरः स्वयम् ॥
गंगयाराधितो यस्मात्समीहितफलप्रदः
saṃstutā devagaṃdharvairgaṃgā devanadī tadā ||
ṛṣibhirvālakhilyādyaistathānyairmunibhirmudā
||30||संस्तुता देवगंधर्वैर्गंगा देवनदी तदा ॥
ऋषिभिर्वालखिल्याद्यैस्तथान्यैर्मुनिभिर्मुदा
samudrastatra saṃprāpto mānitā sā mahānadī ||
liṃgenoktā tadā gaṃgā kalayā sthīyatāmiti
||31||समुद्रस्तत्र संप्राप्तो मानिता सा महानदी ॥
लिंगेनोक्ता तदा गंगा कलया स्थीयतामिति
tatsamīpe mahāpuṇye yāvattiṣṭhati medinī ||
aṃgīkṛtaṃ samudreṇa yathoktaṃ ca tathā stviti
||32||तत्समीपे महापुण्ये यावत्तिष्ठति मेदिनी ॥
अंगीकृतं समुद्रेण यथोक्तं च तथा स्त्विति
evamuktvā gatā gaṃgā kalayā tatra saṃsthitā ||
gaṃgeśvaraṃ tu yaḥ paśyetsnātvā śiprāṃbhasi priye
||33||एवमुक्त्वा गता गंगा कलया तत्र संस्थिता ॥
गंगेश्वरं तु यः पश्येत्स्नात्वा शिप्रांभसि प्रिये
gosahasraphalaṃ tasya jāyate nātra saṃśayaḥ ||
sarvatīrthaphalaṃ tasya sarvadharmaphalaṃ tathā
||34||गोसहस्रफलं तस्य जायते नात्र संशयः ॥
सर्वतीर्थफलं तस्य सर्वधर्मफलं तथा
sarvayajñaphalaṃ samyaksarvadānaphalaṃ tathā ||
sarvayogaphalaṃ devi prāpnotyeva nirantaram
||35||सर्वयज्ञफलं सम्यक्सर्वदानफलं तथा ॥
सर्वयोगफलं देवि प्राप्नोत्येव निरन्तरम्
tatra tīrthāni subhage pṛthivyāṃ yāni kānicit ||
dharmāraṇyaṃ phalgutīrthaṃ puṣkaraṃ naimiṣaṃ gayā
||36||तत्र तीर्थानि सुभगे पृथिव्यां यानि कानिचित् ॥
धर्मारण्यं फल्गुतीर्थं पुष्करं नैमिषं गया
prayāgaṃ ca kurukṣetraṃ kedāramamareśvaram ||
caṃdrabhāgā vipāśā ca sarayūrdevikā kuhū
||37||प्रयागं च कुरुक्षेत्रं केदारममरेश्वरम् ॥
चंद्रभागा विपाशा च सरयूर्देविका कुहू
godāvarī śatadruśca bāhudā vetravatyapi ||
sarvā evātra saritaḥ saṃgatāḥ saṃti gaṃgayā
||38||गोदावरी शतद्रुश्च बाहुदा वेत्रवत्यपि ॥
सर्वा एवात्र सरितः संगताः संति गंगया
guptāni puṇyatīrthāni siddhakṣetrāṇi caiva hi ||
tatra sarvāṇi tiṣṭhaṃti kalāmātreṇa pārvati
||39||गुप्तानि पुण्यतीर्थानि सिद्धक्षेत्राणि चैव हि ॥
तत्र सर्वाणि तिष्ठंति कलामात्रेण पार्वति
eteṣāṃ phalamāpnoti yaḥ paśyati samāhitaḥ ||
snātvā gaṃgeśvaraṃ devaṃ satyametanmayoditam ||
ataḥ puṇyatamaṃ sthānaṃ gīyate gaṇavaṃdite
||40||एतेषां फलमाप्नोति यः पश्यति समाहितः ॥
स्नात्वा गंगेश्वरं देवं सत्यमेतन्मयोदितम् ॥
अतः पुण्यतमं स्थानं गीयते गणवंदिते
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
gaṃgeśvarasya devasya śṛṇvaṃgāreśvaraṃ param
||41||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
गंगेश्वरस्य देवस्य शृण्वंगारेश्वरं परम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe caturaśītiliṅgamāhātmye gaṃgeśvara māhātmyavarṇanaṃnāma dvācatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 42 ||