karabheśvaramāhātmyavarṇanam
śrīhara uvāca
trisaptatīśvaraṃ viddhi karabheśaṃ varānane ||
yasya darśanamātreṇa kuyonirnaiva labhyate
||1||त्रिसप्ततीश्वरं विद्धि करभेशं वरानने ॥
यस्य दर्शनमात्रेण कुयोनिर्नैव लभ्यते
vīraketurabhūddhīmānayodhyāyā mahīpatiḥ ||
vidyāvinayasaubhāgyalāvaṇyāmṛta pūritaḥ
||2||वीरकेतुरभूद्धीमानयोध्याया महीपतिः ॥
विद्याविनयसौभाग्यलावण्यामृत पूरितः
sa samyakpālayāmāsa prajāḥ putrānivaurasān ||
atītānāgatajñānapariniṣṭhitamānasaḥ
||3||स सम्यक्पालयामास प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ॥
अतीतानागतज्ञानपरिनिष्ठितमानसः
athaikasmindine rājā jagāma gahanaṃ vanam ||
mṛgasiṃhagajākīrṇaṃ vyāghrasaṃbarasaṃkulam
||4||अथैकस्मिन्दिने राजा जगाम गहनं वनम् ॥
मृगसिंहगजाकीर्णं व्याघ्रसंबरसंकुलम्
sa tatra vividhānvanyānvivyādha paravīrahā ||
mṛgāṃśca mahiṣāṃścaiva varāhāṃśca sahasraśaḥ
||5||स तत्र विविधान्वन्यान्विव्याध परवीरहा ॥
मृगांश्च महिषांश्चैव वराहांश्च सहस्रशः
loḍitaṃ tadvanaṃ sarvaṃ paśupakṣimṛgākulam ||
rahitaṃ śvāpadaiḥ sarvaiḥ kṛtaṃ tena mahībhṛtā
||6||लोडितं तद्वनं सर्वं पशुपक्षिमृगाकुलम् ॥
रहितं श्वापदैः सर्वैः कृतं तेन महीभृता
yadā na śvāpadāstasmindṛśyate gahane vane ||
tadā viddhastu karabho bāṇenānataparvaṇā
||7||यदा न श्वापदास्तस्मिन्दृश्यते गहने वने ॥
तदा विद्धस्तु करभो बाणेनानतपर्वणा
sa cāpi karabho devi bāṇamādāya satvaram ||
viddho'pi niḥsṛto'tyarthaṃ rājñastasyaiva paśyataḥ ||
sa ca rājā balī tūrṇaṃ sasāra karabhaṃ prati
||8||स चापि करभो देवि बाणमादाय सत्वरम् ॥
विद्धोऽपि निःसृतोऽत्यर्थं राज्ञस्तस्यैव पश्यतः ॥
स च राजा बली तूर्णं ससार करभं प्रति
tato nimnasthalaṃ caiva sa coṣṭro'dravadāśugaḥ ||
muhūrtena tato devi yojanāni bahūnyapi
||9||ततो निम्नस्थलं चैव स चोष्ट्रोऽद्रवदाशुगः ॥
मुहूर्तेन ततो देवि योजनानि बहून्यपि
tataḥ sa rājā tāruṇyā daurasena balena ca ||
sasāra bāṇāsanadhṛksakhaḍgaḥ sahayo nṛpaḥ
||10||ततः स राजा तारुण्या दौरसेन बलेन च ॥
ससार बाणासनधृक्सखड्गः सहयो नृपः
tato nadānnadīścaiva palvalāni vanāni ca ||
atikramyānatikramya sasāraiva vanecaram
||11||ततो नदान्नदीश्चैव पल्वलानि वनानि च ॥
अतिक्रम्यानतिक्रम्य ससारैव वनेचरम्
sa cāpi karabho devi āsādyāsādya taṃ nṛpam ||
punarapyeti javano javena mahatā tataḥ
||12||स चापि करभो देवि आसाद्यासाद्य तं नृपम् ॥
पुनरप्येति जवनो जवेन महता ततः
sa tasya bāṇairbahubhiḥ karabho vihvalīkṛtaḥ ||
pṛṣṭhataḥ pārśvataścaiva punarabhyeti cāṃtikam ||
punaśca javamāsyāya pārśve cāgre ca dṛśyate
||13||स तस्य बाणैर्बहुभिः करभो विह्वलीकृतः ॥
पृष्ठतः पार्श्वतश्चैव पुनरभ्येति चांतिकम् ॥
पुनश्च जवमास्याय पार्श्वे चाग्रे च दृश्यते
athāraṇyaṃ mahāraudraṃ praviṣṭaḥ karabhastadā ||
antardhānaṃ jagāmāśu sa ca rājā vane'viśat
||14||अथारण्यं महारौद्रं प्रविष्टः करभस्तदा ॥
अन्तर्धानं जगामाशु स च राजा वनेऽविशत्
praviśya ca mahāraṇyaṃ tāpasānāmathāśramam ||
āsasāda tato rājā śrāṃtāśvopā viśatpunaḥ
||15||प्रविश्य च महारण्यं तापसानामथाश्रमम् ॥
आससाद ततो राजा श्रांताश्वोपा विशत्पुनः
taṃ kārmukakaraṃ dṛṣṭvā śramārttaṃ kṣudhitaṃ tadā ||
samabhyetyarṣayastasmai pūjāṃ cakuryathāvidhi
||16||तं कार्मुककरं दृष्ट्वा श्रमार्त्तं क्षुधितं तदा ॥
समभ्येत्यर्षयस्तस्मै पूजां चकुर्यथाविधि
sa pūjāmṛṣibhirdattāṃ pratigṛhya yathāvidhi ||
apṛcchattāpasānsarvāṃstapaso vṛddhimuttamām
||17||स पूजामृषिभिर्दत्तां प्रतिगृह्य यथाविधि ॥
अपृच्छत्तापसान्सर्वांस्तपसो वृद्धिमुत्तमाम्
te tasya rājño vacanaṃ pratigṛhya tapodhanāḥ ||
ṛṣayo rājaśārdūlaṃ papracchusta tprayojanam
||18||ते तस्य राज्ञो वचनं प्रतिगृह्य तपोधनाः ॥
ऋषयो राजशार्दूलं पप्रच्छुस्त त्प्रयोजनम्
kena bhadra sukhārthena saṃprāpto'si tapovanam ||
padātirbaddhanistriṃśo dhanvī bāṇī nareśvara
||19||केन भद्र सुखार्थेन संप्राप्तोऽसि तपोवनम् ॥
पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशो धन्वी बाणी नरेश्वर
etadicchāmahe śrotuṃ kutaḥ prāpto'si mānada ||
kasminkule ca jātastvaṃ kiṃ nāmā brūhi pārthiva
||20||एतदिच्छामहे श्रोतुं कुतः प्राप्तोऽसि मानद ॥
कस्मिन्कुले च जातस्त्वं किं नामा ब्रूहि पार्थिव
tataḥ sa rājā sarvebhyo dvijebhyaḥ puruṣarṣabhaḥ ||
ācakhyau tadyathā nyāyaṃ kulaṃ gotraṃ ca tattvataḥ
||21||ततः स राजा सर्वेभ्यो द्विजेभ्यः पुरुषर्षभः ॥
आचख्यौ तद्यथा न्यायं कुलं गोत्रं च तत्त्वतः
ikṣvākūṇāṃ kule jāto vīraketurdvijarṣabhāḥ ||
carāmi mṛgayūthāni nighnanbāṇaiḥ sahasraśaḥ
||22||इक्ष्वाकूणां कुले जातो वीरकेतुर्द्विजर्षभाः ॥
चरामि मृगयूथानि निघ्नन्बाणैः सहस्रशः
balena mahatā yuktaḥ sāmātyaḥ saparicchadaḥ ||
yadā na labdho gahane mṛgo vā sūkaro'pi vā
||23||बलेन महता युक्तः सामात्यः सपरिच्छदः ॥
यदा न लब्धो गहने मृगो वा सूकरोऽपि वा
mahiṣaścittalo vāpi śaśo vā śaṃbaro vane ||
tadā me karabho viddho bāṇenānataparvaṇā
||24||महिषश्चित्तलो वापि शशो वा शंबरो वने ॥
तदा मे करभो विद्धो बाणेनानतपर्वणा
sa praṇaṣṭaḥ kṣaṇenaiva sabāṇo mama paśyataḥ ||
taṃ dravaṃtamanuprāpto vanametadyadṛcchayā
||25||स प्रणष्टः क्षणेनैव सबाणो मम पश्यतः ॥
तं द्रवंतमनुप्राप्तो वनमेतद्यदृच्छया
bhavatsakāśaṃ naṣṭaśrīrhatāśaḥ śramakarśitaḥ ||
bhavatāṃ viditaṃ sarvaṃ sarvajñā hi tapodhanāḥ ||
bhavaṃtaḥ sumahābhāgāstasmātpṛcchābhi saṃśayam
||26||भवत्सकाशं नष्टश्रीर्हताशः श्रमकर्शितः ॥
भवतां विदितं सर्वं सर्वज्ञा हि तपोधनाः ॥
भवंतः सुमहाभागास्तस्मात्पृच्छाभि संशयम्
kva gataḥ karabho viddho mayā bāṇena sāṃpratam ||
kva ca prāpsyāmi sahasā brūta tatsusamāhitāḥ
||27||क्व गतः करभो विद्धो मया बाणेन सांप्रतम् ॥
क्व च प्राप्स्यामि सहसा ब्रूत तत्सुसमाहिताः
tatasteṣāṃ samastānāmṛṣīṇāmṛṣisattamaḥ ||
ṛṣabho devi karabhaṃ smarannidamathābravīt
||28||ततस्तेषां समस्तानामृषीणामृषिसत्तमः ॥
ऋषभो देवि करभं स्मरन्निदमथाब्रवीत्
gataḥ sa karabho bhūpa mahākālavane śubhe ||
gaccha tvaṃ ca mahārāja mahākālavane śubhe
||29||गतः स करभो भूप महाकालवने शुभे ॥
गच्छ त्वं च महाराज महाकालवने शुभे
yatra devo mahādevaḥ kārabhaṃ rūpamāsthitaḥ ||
vinodārthaṃ ca devānāṃ liṃgamūrttirabhūtpurā
||30||यत्र देवो महादेवः कारभं रूपमास्थितः ॥
विनोदार्थं च देवानां लिंगमूर्त्तिरभूत्पुरा
paścime kṣetrapālasya kailāsasya mahīpate ||
samīpe tasya vighneśo modaka priyasaṃjñakaḥ
||31||पश्चिमे क्षेत्रपालस्य कैलासस्य महीपते ॥
समीपे तस्य विघ्नेशो मोदक प्रियसंज्ञकः
brahmaṇā pūjito rājandevānāmarthasiddhaye ||
sa ca dharmadhvajo rājā haihayānāṃ kulodvahaḥ
||32||ब्रह्मणा पूजितो राजन्देवानामर्थसिद्धये ॥
स च धर्मध्वजो राजा हैहयानां कुलोद्वहः
turageṇa kadācittu nīto badarikāśramam ||
prasiddhaṃ triṣu lokeṣu naranārāyaṇāśramam
||33||तुरगेण कदाचित्तु नीतो बदरिकाश्रमम् ॥
प्रसिद्धं त्रिषु लोकेषु नरनारायणाश्रमम्
tatra vīrājinadharaṃ kṛśaṃ vipraṃ dadarśa ha ||
śarīramapi rājeṃdra na kenāpi samaṃ tadā ||
dṛṣṭvā ca hasito viprastena rājñā pramādataḥ
||34||तत्र वीराजिनधरं कृशं विप्रं ददर्श ह ॥
शरीरमपि राजेंद्र न केनापि समं तदा ॥
दृष्ट्वा च हसितो विप्रस्तेन राज्ञा प्रमादतः
yasmāddhasasi māṃ dṛṣṭvā tasmāduṣṭro bhaviṣyasi ||
laṃboṣṭho laṃbadaṃtaśca visvaro vikṛtā kṛtiḥ
||35||यस्माद्धससि मां दृष्ट्वा तस्मादुष्ट्रो भविष्यसि ॥
लंबोष्ठो लंबदंतश्च विस्वरो विकृता कृतिः
ityuktastena vipreṇa śaptopi nṛpasattamaḥ ||
taṃ vipraṃ prārthayāmāsa sa ca tuṣṭobravīdidam
||36||इत्युक्तस्तेन विप्रेण शप्तोपि नृपसत्तमः ॥
तं विप्रं प्रार्थयामास स च तुष्टोब्रवीदिदम्
na me vāganṛtā bhūpa kadā cidapi vidyate ||
avaśyaṃ karabho bhūtvā paścānmuktimavāpsyasi
||37||न मे वागनृता भूप कदा चिदपि विद्यते ॥
अवश्यं करभो भूत्वा पश्चान्मुक्तिमवाप्स्यसि
yadā tvaṃ karabho jāto viddho vai vīraketunā ||
ayodhyādhipabhūpena gamiṣyasi śarāhataḥ
||38||यदा त्वं करभो जातो विद्धो वै वीरकेतुना ॥
अयोध्याधिपभूपेन गमिष्यसि शराहतः
mahākālavanaṃ divyaṃ tatra tvaṃ liṃgadarśanāt ||
gamiṣyasi paraṃ sthānaṃ yatra devo maheśvaraḥ
||39||महाकालवनं दिव्यं तत्र त्वं लिंगदर्शनात् ॥
गमिष्यसि परं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः
sa cekṣvākukuladbhūto vīraketurmahābalaḥ ||
liṃgadarśanato bhūpa cakravartitvamāpsyati
||40||स चेक्ष्वाकुकुलद्भूतो वीरकेतुर्महाबलः ॥
लिंगदर्शनतो भूप चक्रवर्तित्वमाप्स्यति
ityukto nṛpa bhūpālaḥ karabhatvaṃ samāgataḥ ||
sa tvayābhihato bhūpa bāṇenānataparvaṇā ||
drakṣyasi tvaṃ vimānasthaṃ vimuktaṃ liṃgadarśanāt
||41||इत्युक्तो नृप भूपालः करभत्वं समागतः ॥
स त्वयाभिहतो भूप बाणेनानतपर्वणा ॥
द्रक्ष्यसि त्वं विमानस्थं विमुक्तं लिंगदर्शनात्
ityukto nṛpatistena ṛṣabheṇa dvijena tu ||
ājagāma tvarāyukto mahākālavanaṃ śubham
||42||इत्युक्तो नृपतिस्तेन ऋषभेण द्विजेन तु ॥
आजगाम त्वरायुक्तो महाकालवनं शुभम्
dadarśa tatra talliṃgaṃ pūjitaṃ tridaśaiḥ sadā ||
etasminnaṃtare vāṇī śrutā tena mahībhṛtā
||43||ददर्श तत्र तल्लिंगं पूजितं त्रिदशैः सदा ॥
एतस्मिन्नंतरे वाणी श्रुता तेन महीभृता
vimānasthena yā proktā tūṣṭreṇa madhurasvarā ||
bhobho rājeṃdra māṃ paśya vimāne coddhṛte śubhe
||44||विमानस्थेन या प्रोक्ता तूष्ट्रेण मधुरस्वरा ॥
भोभो राजेंद्र मां पश्य विमाने चोद्धृते शुभे
darśanādasya liṃgasya prāptā me paramā gatiḥ ||
tvayā hato'haṃ bāṇena tenāhaṃ tvāgato vane ||
samīpamasya liṃgasya tvaṃ me baṃdhuḥ paro yataḥ
||45||दर्शनादस्य लिंगस्य प्राप्ता मे परमा गतिः ॥
त्वया हतोऽहं बाणेन तेनाहं त्वागतो वने ॥
समीपमस्य लिंगस्य त्वं मे बंधुः परो यतः
ityuktvā sa nṛpaṃ devi vacaḥ samadhurākṣaram ||
gatastu paramaṃ sthānaṃ nityamavyayamakṣayam
||46||इत्युक्त्वा स नृपं देवि वचः समधुराक्षरम् ॥
गतस्तु परमं स्थानं नित्यमव्ययमक्षयम्
tato devagaṇā vyomni sakiṃnaramahoragāḥ ||
yakṣarākṣasagaṃdharvāḥ sapiśācāpsarogaṇāḥ
||47||ततो देवगणा व्योम्नि सकिंनरमहोरगाः ॥
यक्षराक्षसगंधर्वाः सपिशाचाप्सरोगणाः
brahmeṃdraharimukhyāśca vimānairdevi saṃsthitāḥ ||
ājagmurmuditāstatra draṣṭuṃ kautukamānasāḥ
||48||ब्रह्मेंद्रहरिमुख्याश्च विमानैर्देवि संस्थिताः ॥
आजग्मुर्मुदितास्तत्र द्रष्टुं कौतुकमानसाः
vilokya karabhaṃ muktaṃ vimānasthaṃ virājitam ||
liṃgadarśanamātreṇa saṃstutaṃ vividhaiḥ stavaiḥ
||49||विलोक्य करभं मुक्तं विमानस्थं विराजितम् ॥
लिंगदर्शनमात्रेण संस्तुतं विविधैः स्तवैः
accharatnasamūhena mukuṭenojvalatviṣā ||
bhāsaṃtaṃ ravikoṭīnāṃ jagadānaṃdakārakam
||50||अच्छरत्नसमूहेन मुकुटेनोज्वलत्विषा ॥
भासंतं रविकोटीनां जगदानंदकारकम्
nāma cakrustato devā dṛṣṭvā māhātmyamuttamam ||
darśanādasya liṃgasya mukto'yaṃ karabho yataḥ
||51||नाम चक्रुस्ततो देवा दृष्ट्वा माहात्म्यमुत्तमम् ॥
दर्शनादस्य लिंगस्य मुक्तोऽयं करभो यतः
tasmāttriṣvapi lokeṣu vikhyātaḥ karabheśvaraḥ ||
bhaviṣyati na saṃdehaḥ paśuyonivimocakaḥ
||52||तस्मात्त्रिष्वपि लोकेषु विख्यातः करभेश्वरः ॥
भविष्यति न संदेहः पशुयोनिविमोचकः
ityuktvā tridaśāḥ sarve gatāḥ svaṃ dhiṣṇyamuttamam ||
ayodhyādhipatirvīro vīraketuḥ svamālayam ||
samṛddhaṃ niḥsapatnaṃ ca tato rājyaṃ cakāra saḥ
||53||इत्युक्त्वा त्रिदशाः सर्वे गताः स्वं धिष्ण्यमुत्तमम् ॥
अयोध्याधिपतिर्वीरो वीरकेतुः स्वमालयम् ॥
समृद्धं निःसपत्नं च ततो राज्यं चकार सः
yaḥ paśyati naro devi karabheśvarasaṃjñakam ||
sa prayātyakṣayām̐llokānpūjyamāno gaṇādhipaḥ
||54||यः पश्यति नरो देवि करभेश्वरसंज्ञकम् ॥
स प्रयात्यक्षयाँल्लोकान्पूज्यमानो गणाधिपः
yadā kālādihāyāto rājarājeśvaro mahān ||
pṛthivyāmekarāḍbhūtvā kramānmokṣamavāpnuyāt
||55||यदा कालादिहायातो राजराजेश्वरो महान् ॥
पृथिव्यामेकराड्भूत्वा क्रमान्मोक्षमवाप्नुयात्
na duḥkhaṃ jāyate tasya vyādhiśokabhayaṃ tathā ||
ye paśyaṃti prasaṃgena talliṃgaṃ karabheśvaram
||56||न दुःखं जायते तस्य व्याधिशोकभयं तथा ॥
ये पश्यंति प्रसंगेन तल्लिंगं करभेश्वरम्
sarvamedheṣu yatpuṇyaṃ sarvadāneṣu yatphalam ||
tatphalaṃ tvadhikaṃ devi karabheśvaradarśanāt
||57||सर्वमेधेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम् ॥
तत्फलं त्वधिकं देवि करभेश्वरदर्शनात्
vyādhayo nopajāyaṃte dāridryaṃ na kadācana ||
aiśvaryaṃ cātulaṃ teṣāṃ jāyate darśanātsadā
||58||व्याधयो नोपजायंते दारिद्र्यं न कदाचन ॥
ऐश्वर्यं चातुलं तेषां जायते दर्शनात्सदा
paśuyonigatā ye ca pitaro duḥkhitāstu ye ||
tiṣṭhaṃti cāṃbare te tu ciṃtayaṃtaḥ svagotrajam
||59||पशुयोनिगता ये च पितरो दुःखितास्तु ये ॥
तिष्ठंति चांबरे ते तु चिंतयंतः स्वगोत्रजम्
āgamiṣyati naḥ putro naptā vā saṃtatāviha ||
kadā paśyati deveśaṃ karabheśvaramīśvaram ||
tena darśanamātreṇa muktirno bhavitā dhruvam
||60||आगमिष्यति नः पुत्रो नप्ता वा संतताविह ॥
कदा पश्यति देवेशं करभेश्वरमीश्वरम् ॥
तेन दर्शनमात्रेण मुक्तिर्नो भविता ध्रुवम्
yo yamuddiśya vai kāmaṃ darśanaṃ tu kariṣyati ||
tasya tajjāyate sarvaṃ mṛtasya paramā gatiḥ
||61||यो यमुद्दिश्य वै कामं दर्शनं तु करिष्यति ॥
तस्य तज्जायते सर्वं मृतस्य परमा गतिः
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
karabheśasya devasya śṛṇu rājasthaleśvaram
||62||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
करभेशस्य देवस्य शृणु राजस्थलेश्वरम्
iti śrīskāṃdemahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe caturaśītiliṅgamāhātmya umāmaheśvarasaṃvāde karabheśvaramāhātmya varṇanaṃnāma trisaptatitamo'dhyāyaḥ || 73 ||