jalpeśvaramāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
ṣaṭṣaṣṭitamakaṃ viddhi devaṃ jalpeśvaraṃ priye ||
yasya darśanamātreṇa mahāpāpaṃ śamaṃ vrajet
||1||षट्षष्टितमकं विद्धि देवं जल्पेश्वरं प्रिये ॥
यस्य दर्शनमात्रेण महापापं शमं व्रजेत्
jalponāma mahādevi rājābhūdbhuvi viśrutaḥ ||
sadā jalparato nityaṃ jalpa vādapravartakaḥ
||2||जल्पोनाम महादेवि राजाभूद्भुवि विश्रुतः ॥
सदा जल्परतो नित्यं जल्प वादप्रवर्तकः
vikalpabahulo nityaṃ saṃsāragaticiṃtakaḥ ||
subāhupramukhāḥ paṃca putrā jātā mahābalāḥ
||3||विकल्पबहुलो नित्यं संसारगतिचिंतकः ॥
सुबाहुप्रमुखाः पंच पुत्रा जाता महाबलाः
tasya rājño varārohe mūrtāḥ paṃcāgnayo yathā ||
subāhuḥ śatrumarddī ca jayo vijaya eva ca ||
vikrāṃtaḥ paṃcamaḥ putraḥ sarve śastrāstrapāragāḥ ||
pitrā jalpena te rājñā pṛthagrājye pratiṣṭhitāḥ ||
pṛthakputrā hi te sarve pṛthagdeśādhipāḥ kṛtāḥ
||5||तस्य राज्ञो वरारोहे मूर्ताः पंचाग्नयो यथा ॥
सुबाहुः शत्रुमर्द्दी च जयो विजय एव च ॥
विक्रांतः पंचमः पुत्रः सर्वे शस्त्रास्त्रपारगाः ॥
पित्रा जल्पेन ते राज्ञा पृथग्राज्ये प्रतिष्ठिताः ॥
पृथक्पुत्रा हि ते सर्वे पृथग्देशाधिपाः कृताः
prācyāṃ subāhurnṛpatiryāmyāṃ vai śatrumardanaḥ ||
paścimāyāṃ jayo rājā uttare vijayo nṛpaḥ
||6||प्राच्यां सुबाहुर्नृपतिर्याम्यां वै शत्रुमर्दनः ॥
पश्चिमायां जयो राजा उत्तरे विजयो नृपः
madhye vikrāṃtasaṃjñastu svapade viniyojitaḥ ||
vyavasthāmīdṛśīṃ kṛtvā svayameva vanaṃ yayau
||7||मध्ये विक्रांतसंज्ञस्तु स्वपदे विनियोजितः ॥
व्यवस्थामीदृशीं कृत्वा स्वयमेव वनं ययौ
babhūvurmaṃtriṇasteṣāṃ hitā vaṃśakramāgatāḥ ||
bubhujuḥ svasvarājyāni maṃtribhiḥ sahitāstadā
||8||बभूवुर्मंत्रिणस्तेषां हिता वंशक्रमागताः ॥
बुभुजुः स्वस्वराज्यानि मंत्रिभिः सहितास्तदा
vikrāṃtasya ca yo maṃtrī vikalpaikaparāyaṇaḥ ||
tenoktaṃ vijane deśe vikrāṃtasya mahībhṛtaḥ
||9||विक्रांतस्य च यो मंत्री विकल्पैकपरायणः ॥
तेनोक्तं विजने देशे विक्रांतस्य महीभृतः
yasyaiṣā pṛthivī kṛtsnā sa samarthaḥ prakīrtitaḥ ||
udyamena padaṃ labdhaṃ vāsavena mahātmanā
||10||यस्यैषा पृथिवी कृत्स्ना स समर्थः प्रकीर्तितः ॥
उद्यमेन पदं लब्धं वासवेन महात्मना
tridaśaiścāmṛtaṃ labdhamudyamena mahīpate
||11||त्रिदशैश्चामृतं लब्धमुद्यमेन महीपते
hīnodyamā mānavā ye kṣattriyāśca viśeṣataḥ ||
te hāsyāspadatāṃ yāṃti hīnavīryā dinedine
||12||हीनोद्यमा मानवा ये क्षत्त्रियाश्च विशेषतः ॥
ते हास्यास्पदतां यांति हीनवीर्या दिनेदिने
snehaṃ ca kurute bhrātā rājyalubdho'rthakāraṇāt ||
arthavīryeṇa tenaiva saṃtoṣaṃ kurute nṛpaḥ ||
kriyate na kimarthaṃ tu bhūpa maṃtraparigrahaḥ ||
bhujyate sakalaṃ rājyaṃ mayā te maṃtriṇā balāt
||14||स्नेहं च कुरुते भ्राता राज्यलुब्धोऽर्थकारणात् ॥
अर्थवीर्येण तेनैव संतोषं कुरुते नृपः ॥
क्रियते न किमर्थं तु भूप मंत्रपरिग्रहः ॥
भुज्यते सकलं राज्यं मया ते मंत्रिणा बलात्
paro'pi hitavānbandhurbandhurapyahitaḥ paraḥ ||
ahito dehajo vyādhirhitamāraṇyamauṣadham
||15||परोऽपि हितवान्बन्धुर्बन्धुरप्यहितः परः ॥
अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्यमौषधम्
bhūmimete nirgilaṃti sarpā bilaśayāniva ||
rājānamaviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam
||16||भूमिमेते निर्गिलंति सर्पा बिलशयानिव ॥
राजानमविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्
māyayā mohitaṃ sarvaṃ ko vā kasya ca bāṃdhavaḥ ||
udyamaḥ kriyatāṃ tasmādbhrātṝṇāṃ nigrahe drutam
||17||मायया मोहितं सर्वं को वा कस्य च बांधवः ॥
उद्यमः क्रियतां तस्माद्भ्रातॄणां निग्रहे द्रुतम्
bhrātṛbhirbhrātaraḥ sarve nihatā rājyakāraṇāt ||
dharmaṃ ca śāśvataṃ jñātvā nihatāścāsurāḥ suraiḥ
||18||भ्रातृभिर्भ्रातरः सर्वे निहता राज्यकारणात् ॥
धर्मं च शाश्वतं ज्ञात्वा निहताश्चासुराः सुरैः
iti maṃtrivacaḥ śrutvā sa rājā vismayānvitaḥ ||
hasitvā pratyuvācedaṃ mamāyaṃ śatrurāgataḥ
||19||इति मंत्रिवचः श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः ॥
हसित्वा प्रत्युवाचेदं ममायं शत्रुरागतः
vikrānta uvāca
vayaṃ ca bhrātaraḥ paṃca pṛthivīṃ kāmayāmahe ||
atuṣṭāḥ pṛthagaiśvaryaṃ kathaṃ kṛtsnā bhaviṣyati
||20||वयं च भ्रातरः पंच पृथिवीं कामयामहे ॥
अतुष्टाः पृथगैश्वर्यं कथं कृत्स्ना भविष्यति
jyeṣṭho bhrātā subāhuśca dvitīyaḥ śatrumardanaḥ ||
jayaśca vijayaścaiva teṣāṃ laghurahaṃ yataḥ
||21||ज्येष्ठो भ्राता सुबाहुश्च द्वितीयः शत्रुमर्दनः ॥
जयश्च विजयश्चैव तेषां लघुरहं यतः
maṃtryuvāca
rājye sthitaṃ pūjayaṃti jyeṣṭhaṃ pūjārhaṇairvaraiḥ ||
kaniṣṭhajyeṣṭhatā keyaṃ rājyaṃ prārthayatāṃ nṛṇām
||22||राज्ये स्थितं पूजयंति ज्येष्ठं पूजार्हणैर्वरैः ॥
कनिष्ठज्येष्ठता केयं राज्यं प्रार्थयतां नृणाम्
tatheti ca pratijñāte vikrāṃtena mahībhṛtā ||
sa maṃtrī kārayāmāsa abhicāravidhiṃ tadā
||23||तथेति च प्रतिज्ञाते विक्रांतेन महीभृता ॥
स मंत्री कारयामास अभिचारविधिं तदा
atharvaṇena maṃtreṇa purodhāḥ pracakāra ha ||
jñātaṃ purohitaisteṣāṃ te'pi cakruḥ samāhitāḥ
||24||अथर्वणेन मंत्रेण पुरोधाः प्रचकार ह ॥
ज्ञातं पुरोहितैस्तेषां तेऽपि चक्रुः समाहिताः
atha kṛtyā samutpannā paścātkṛtyācatuṣṭayam ||
sapurohitabhṛtyāṃstānagrasaṃstu samaṃ tadā
||25||अथ कृत्या समुत्पन्ना पश्चात्कृत्याचतुष्टयम् ॥
सपुरोहितभृत्यांस्तानग्रसंस्तु समं तदा
tataḥ samastalokasya vismayaścābhavanmahān ||
yadaika kālaṃ neśuste pṛthakpuranivāsinaḥ
||26||ततः समस्तलोकस्य विस्मयश्चाभवन्महान् ॥
यदैक कालं नेशुस्ते पृथक्पुरनिवासिनः
tataḥ śrutvā ca nidhanaṃ putrāṇāṃ jalpako nṛpaḥ ||
vane vaśiṣṭhaṃ papraccha kimetadbhagavanprabho
||27||ततः श्रुत्वा च निधनं पुत्राणां जल्पको नृपः ॥
वने वशिष्ठं पप्रच्छ किमेतद्भगवन्प्रभो
tenāpi kathitaṃ sarvaṃ vaśiṣṭhena mahātmanā ||
divyajñānena vṛttāṃtaṃ vikalpaṃ cākaronnṛpaḥ
||28||तेनापि कथितं सर्वं वशिष्ठेन महात्मना ॥
दिव्यज्ञानेन वृत्तांतं विकल्पं चाकरोन्नृपः
rājovāca
nimitto'haṃ vināśasya dhigdhi gjanma madīyakam ||
sārddhaṃ tvamātyaputraiśca mṛtaṃ brāhmaṇapaṃcakam
||29||निमित्तोऽहं विनाशस्य धिग्धि ग्जन्म मदीयकम् ॥
सार्द्धं त्वमात्यपुत्रैश्च मृतं ब्राह्मणपंचकम्
matto'nyaḥ kaḥ pāparato bhaviṣyati mahānbhuvi ||
yadi janma madīyaṃ syā nna ca jātu mahītale
||30||मत्तोऽन्यः कः पापरतो भविष्यति महान्भुवि ॥
यदि जन्म मदीयं स्या न्न च जातु महीतले
tataste na vinaśyeyurmama putrapurohitāḥ ||
dhigrājyaṃ dhikca me janma bhūbhujāṃ ca mahākule
||31||ततस्ते न विनश्येयुर्मम पुत्रपुरोहिताः ॥
धिग्राज्यं धिक्च मे जन्म भूभुजां च महाकुले
kāraṇatvaṃ gato yo'haṃ vināśasya dvijanmanām ||
kurvantaḥ svāminaste'rthaṃ putrāṇāṃ mama yājakāḥ ||
nāśaṃ yayurna duṣṭāste duṣṭo'haṃ nāśakāraṇe
||32||कारणत्वं गतो योऽहं विनाशस्य द्विजन्मनाम् ॥
कुर्वन्तः स्वामिनस्तेऽर्थं पुत्राणां मम याजकाः ॥
नाशं ययुर्न दुष्टास्ते दुष्टोऽहं नाशकारणे
itthamudvignahṛdayaḥ sa jalpaḥ pṛthivīpatiḥ ||
papraccha ca punaḥ prahvo vaśiṣṭhaṃ jñānināṃ varam
||33||इत्थमुद्विग्नहृदयः स जल्पः पृथिवीपतिः ॥
पप्रच्छ च पुनः प्रह्वो वशिष्ठं ज्ञानिनां वरम्
rājovāca
bhagavanbrūhi me tīrthamaviyogakaraṃ sadā ||
sadyaḥ pāpaharaṃ vipra liṃgaṃ vā kathaya prabho
||34||भगवन्ब्रूहि मे तीर्थमवियोगकरं सदा ॥
सद्यः पापहरं विप्र लिंगं वा कथय प्रभो
tasya tadvacanaṃ śrutvā jalpasya pṛthivīpateḥ ||
vaśiṣṭhaḥ kathayāmāsa divyajñānena pārvati
||35||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जल्पस्य पृथिवीपतेः ॥
वशिष्ठः कथयामास दिव्यज्ञानेन पार्वति
gaccha jalpa mamādeśānmahākālavanottamam ||
kṛtvā niḥ kṣatriyāṃ pṛthvīṃ yatra rāmastapasyati ||
tatra liṃgamanādyaṃ ca kukkuṭeśvarapaścime
||36||गच्छ जल्प ममादेशान्महाकालवनोत्तमम् ॥
कृत्वा निः क्षत्रियां पृथ्वीं यत्र रामस्तपस्यति ॥
तत्र लिंगमनाद्यं च कुक्कुटेश्वरपश्चिमे
tadārādhaya rājeṃdra jāmadagnyāśrame sthitaḥ ||
vaśiṣṭhasya vacaḥ śrutvā jalpo'sau pṛthivīpatiḥ
||37||तदाराधय राजेंद्र जामदग्न्याश्रमे स्थितः ॥
वशिष्ठस्य वचः श्रुत्वा जल्पोऽसौ पृथिवीपतिः
devadāruvanaṃ tyaktvā mahākālavanaṃ gataḥ ||
dadarśa tatra talliṃgamanādyaṃ devasaṃstutam ||
pūjayāmāsa vidhivatparameṇa samādhinā
||38||देवदारुवनं त्यक्त्वा महाकालवनं गतः ॥
ददर्श तत्र तल्लिंगमनाद्यं देवसंस्तुतम् ॥
पूजयामास विधिवत्परमेण समाधिना
tatra vāṇī samutpannā liṃgamadhyādvarānane ||
na tvaṃ pāpasamācāro na tvaṃ maraṇakāraṇam ||
putrāṇāṃ nṛpaviprāṇāmadṛṣṭaṃ tatra kāraṇam
||39||तत्र वाणी समुत्पन्ना लिंगमध्याद्वरानने ॥
न त्वं पापसमाचारो न त्वं मरणकारणम् ॥
पुत्राणां नृपविप्राणामदृष्टं तत्र कारणम्
vipākena svakīyena gatā vaivasvataṃ puram ||
mā śokaṃ kuru rājeṃdra gahanā karmaṇo gatiḥ
||40||विपाकेन स्वकीयेन गता वैवस्वतं पुरम् ॥
मा शोकं कुरु राजेंद्र गहना कर्मणो गतिः
anena śuddhabhāvena tuṣṭo'haṃ nṛpasattama ||
yadabhīṣṭaṃ varaṃ brūhi tatte dāsyāmi nānyathā
||41||अनेन शुद्धभावेन तुष्टोऽहं नृपसत्तम ॥
यदभीष्टं वरं ब्रूहि तत्ते दास्यामि नान्यथा
rājovāca
yadi tuṣṭo'si me deva yadi deyo varo mama ||
saṃsārasāgare ghore mā bhavenmama janma ca
||42||यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम ॥
संसारसागरे घोरे मा भवेन्मम जन्म च
akṣayāṃ dehi me kīrttiṃ nāmnā me viśruto bhuvi ||
ayaṃ jalpeśvaro devo jalpenārādhito vibhuḥ
||43||अक्षयां देहि मे कीर्त्तिं नाम्ना मे विश्रुतो भुवि ॥
अयं जल्पेश्वरो देवो जल्पेनाराधितो विभुः
vadaṃtu tridaśāḥ sarve eṣa me durlabho varaḥ ||
ye tvāṃ paśyaṃti manujā mannāmnā khyātimāgatam ||
teṣāṃ viyogo mā bhūyātputrato dhanato'pi vā
||44||वदंतु त्रिदशाः सर्वे एष मे दुर्लभो वरः ॥
ये त्वां पश्यंति मनुजा मन्नाम्ना ख्यातिमागतम् ॥
तेषां वियोगो मा भूयात्पुत्रतो धनतोऽपि वा
na saṃsārabhayaṃ teṣāṃ dasyuto naiva rājataḥ ||
na bhūtagraharogebhyo bhayamastu kadācana
||45||न संसारभयं तेषां दस्युतो नैव राजतः ॥
न भूतग्रहरोगेभ्यो भयमस्तु कदाचन
śivamastu sadā teṣāṃ yeṣāṃ tvaṃ darśanaṃ gataḥ ||
te dhanyā mānuṣe loke ye tvāṃ śaraṇamāgatāḥ
||46||शिवमस्तु सदा तेषां येषां त्वं दर्शनं गतः ॥
ते धन्या मानुषे लोके ये त्वां शरणमागताः
sarvatīrthābhiṣekaistu yatpuṇyaṃ prāpyate naraiḥ ||
tatsarvamadhikaṃ deva labhyate tava darśanāta
||47||सर्वतीर्थाभिषेकैस्तु यत्पुण्यं प्राप्यते नरैः ॥
तत्सर्वमधिकं देव लभ्यते तव दर्शनात
tāvatpataṃti saṃsāre ghore duḥkhaśatākule ||
yāvanna dṛśyate devaḥ saṃsārārṇavatārakaḥ
||48||तावत्पतंति संसारे घोरे दुःखशताकुले ॥
यावन्न दृश्यते देवः संसारार्णवतारकः
yadā pāpakṣayaḥ puṃsāṃ tadā te darśanaṃ bhavet ||
mahatā sukṛtenaiva nālpena tapasā prabho
||49||यदा पापक्षयः पुंसां तदा ते दर्शनं भवेत् ॥
महता सुकृतेनैव नाल्पेन तपसा प्रभो
evaṃ bhaviṣyatītyuktvā tena liṃgena pārvati ||
paśyatāṃ sarvadevānāṃ svatanau saṃniveśitaḥ
||50||एवं भविष्यतीत्युक्त्वा तेन लिंगेन पार्वति ॥
पश्यतां सर्वदेवानां स्वतनौ संनिवेशितः
tasmim̐lliṃge layaṃ prāpte nṛpe jalpe varānane ||
devo jalpeśvaraḥ khyāto devairukto mahītale ||
bhuktido muktidaścaiva sadābhīṣṭakaraḥ smṛtaḥ
||51||तस्मिँल्लिंगे लयं प्राप्ते नृपे जल्पे वरानने ॥
देवो जल्पेश्वरः ख्यातो देवैरुक्तो महीतले ॥
भुक्तिदो मुक्तिदश्चैव सदाभीष्टकरः स्मृतः
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
jalpeśvarasya devasya śṛṇu kedārasaṃjñakam
||52||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
जल्पेश्वरस्य देवस्य शृणु केदारसंज्ञकम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe caturaśītiliṅgamāhātmye jalpeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma ṣadaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 66 ||