caturaśītiliṃgamāhātmye'narakeśvaramāhātmyavarṇanam
śrīmahādeva uvāca
saptaviṃśatimaṃ devyanarakeśvarasaṃjñakam ||
yasya darśanamātreṇa svapnepi narakaḥ kutaḥ
||1||सप्तविंशतिमं देव्यनरकेश्वरसंज्ञकम् ॥
यस्य दर्शनमात्रेण स्वप्नेपि नरकः कुतः
purā kaliyuge devi kalpe vārāhasaṃjñake ||
kaluṣaṃ kālamāsādya satye ca pralayaṃ gate
||2||पुरा कलियुगे देवि कल्पे वाराहसंज्ञके ॥
कलुषं कालमासाद्य सत्ये च प्रलयं गते
nirmaryādā nirādhārā niraukā nāstikā janāḥ ||
varṇāśramāśca saṃjātā vaṃcayaṃti parasparam
||3||निर्मर्यादा निराधारा निरौका नास्तिका जनाः ॥
वर्णाश्रमाश्च संजाता वंचयंति परस्परम्
nārcayaṃti surānviprāḥ karma kurvaṃti kutsitam ||
lobhamohaparā bhūtvā kāmāsaktāśca mānavāḥ
||4||नार्चयंति सुरान्विप्राः कर्म कुर्वंति कुत्सितम् ॥
लोभमोहपरा भूत्वा कामासक्ताश्च मानवाः
vairabaddhāśca saṃjātāḥ parasparavadhe ratāḥ ||
nivṛttayajñasvādhyāyapiṃḍodakavivarjitāḥ
||5||वैरबद्धाश्च संजाताः परस्परवधे रताः ॥
निवृत्तयज्ञस्वाध्यायपिंडोदकविवर्जिताः
brāhmaṇāḥ sarvabhakṣyāśca mṛṣāvādaparāyaṇāḥ ||
bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiśca paṇyaṃ vikrīṇate tadā
||6||ब्राह्मणाः सर्वभक्ष्याश्च मृषावादपरायणाः ॥
भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते तदा
dṛśyaṃte ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinaḥ priye ||
āyuḥkṣayo manuṣyāṇāṃ kṣiprameva prapadyate
||7||दृश्यंते षोडशे वर्षे नराः पलितिनः प्रिये ॥
आयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रमेव प्रपद्यते
evaṃvidhāḥ samudbhūtā narā nāryaśca pātakaiḥ ||
narakeṣu prapadyaṃte kramātpāpānusārataḥ
||8||एवंविधाः समुद्भूता नरा नार्यश्च पातकैः ॥
नरकेषु प्रपद्यंते क्रमात्पापानुसारतः
kuṭhārairbhinnamūrddhānaḥ krakacaiḥ pāṭitāḥ pare ||
agnivarṇaiśca saṃdaṃśairutpāṭitavilocanāḥ
||9||कुठारैर्भिन्नमूर्द्धानः क्रकचैः पाटिताः परे ॥
अग्निवर्णैश्च संदंशैरुत्पाटितविलोचनाः
bhinnāścāyomayaistīkṣṇairagnitaptaiśca kīlakaiḥ ||
pīḍyaṃte śailaśikharaiścūrṇyaṃte krūrabhūdharaiḥ
||10||भिन्नाश्चायोमयैस्तीक्ष्णैरग्नितप्तैश्च कीलकैः ॥
पीड्यंते शैलशिखरैश्चूर्ण्यंते क्रूरभूधरैः
kṣipyaṃte taptakuṇḍeṣu dahyaṃte vahnirāśiṣu ||
amedhye'dhomukhāścānye mardditā daṃḍapāṇinā
||11||क्षिप्यंते तप्तकुण्डेषु दह्यंते वह्निराशिषु ॥
अमेध्येऽधोमुखाश्चान्ये मर्द्दिता दंडपाणिना
lauhaiśca śṛṅkhalairbaddhā hyadhovaktraiśca laṃbitaiḥ ||
aṃtarikṣe parikṣepātkraṃdaṃto'tīva duḥkhitāḥ
||12||लौहैश्च शृङ्खलैर्बद्धा ह्यधोवक्त्रैश्च लंबितैः ॥
अंतरिक्षे परिक्षेपात्क्रंदंतोऽतीव दुःखिताः
kṛmibhirbhramaraistīkṣṇairdaṃśaiśca maśakaistathā ||
lohatuṃḍaiśca vihagairnirdayairbhakṣitā narāḥ
||13||कृमिभिर्भ्रमरैस्तीक्ष्णैर्दंशैश्च मशकैस्तथा ॥
लोहतुंडैश्च विहगैर्निर्दयैर्भक्षिता नराः
kecitkṛttāḥ pradhāvaṃti toyārthaṃ ca tṛṣāturāḥ ||
svamūtraṃ pāyitāścaṃḍaiḥ kṣubhitāścāpi ghātanaiḥ
||14||केचित्कृत्ताः प्रधावंति तोयार्थं च तृषातुराः ॥
स्वमूत्रं पायिताश्चंडैः क्षुभिताश्चापि घातनैः
yaiścāṃgaiḥ patitaṃ karma kriyate puruṣairbhuvi ||
teṣāṃ tānyeva cāṃgāni śodhyaṃte yātanāgataiḥ
||15||यैश्चांगैः पतितं कर्म क्रियते पुरुषैर्भुवि ॥
तेषां तान्येव चांगानि शोध्यंते यातनागतैः
ye paśyaṃti guruṃ devānbrāhmaṇānkruddhacakṣuṣā ||
duṣṭena paradārāṃśca vīkṣaṃte locanena ye ||
teṣāṃ netrāṇi bhidyaṃte kṛṣyaṃte lohaśaṃkubhiḥ
||16||ये पश्यंति गुरुं देवान्ब्राह्मणान्क्रुद्धचक्षुषा ॥
दुष्टेन परदारांश्च वीक्षंते लोचनेन ये ॥
तेषां नेत्राणि भिद्यंते कृष्यंते लोहशंकुभिः
śravaṇau ca prapūryaṃte lauhena śaṃkunā tataḥ ||
punaśca śastraiḥ kṛṣyaṃte punastaptaiśca kīlakaiḥ
||17||श्रवणौ च प्रपूर्यंते लौहेन शंकुना ततः ॥
पुनश्च शस्त्रैः कृष्यंते पुनस्तप्तैश्च कीलकैः
lauhairvegānnikhanyaṃte yaiḥ śrutaṃ guruniṃdanam ||
mitrāṇāṃ devatānāṃ ca sādhvīnāmathavā kvacit
||18||लौहैर्वेगान्निखन्यंते यैः श्रुतं गुरुनिंदनम् ॥
मित्राणां देवतानां च साध्वीनामथवा क्वचित्
śataśaḥ pāṭyate jihvā vahnivarṇairayomukhaiḥ ||
śaṃkubhi stīkṣṇasūkṣmāgraiḥ pūryaṃte cānilaiḥ punaḥ
||19||शतशः पाट्यते जिह्वा वह्निवर्णैरयोमुखैः ॥
शंकुभि स्तीक्ष्णसूक्ष्माग्रैः पूर्यंते चानिलैः पुनः
tadvaktrāṇi bahūnvārānyepavādaratā narāḥ ||
ye guruṃ mātaraṃ vāpi pāruṣyeṇa vadaṃti vai
||20||तद्वक्त्राणि बहून्वारान्येपवादरता नराः ॥
ये गुरुं मातरं वापि पारुष्येण वदंति वै
ye nighnaṃti durācārāḥ surārthāyopakalpite ||
ārāme puṣpapatrāṇi teṣāmaṃgāni kṛṃtati
||21||ये निघ्नंति दुराचाराः सुरार्थायोपकल्पिते ॥
आरामे पुष्पपत्राणि तेषामंगानि कृंतति
yairapyāliṃgitā nārī parasya ca durātmabhiḥ ||
teṣāmayomayī nārī vahnivarṇā tu vakṣasi
||22||यैरप्यालिंगिता नारी परस्य च दुरात्मभिः ॥
तेषामयोमयी नारी वह्निवर्णा तु वक्षसि
sthāpyate vadhyate cāpi pracaṃḍairyamakiṃkaraiḥ ||
nāryaśca puruṣaistaptairāliṃgyaṃte hyayomayaiḥ
||23||स्थाप्यते वध्यते चापि प्रचंडैर्यमकिंकरैः ॥
नार्यश्च पुरुषैस्तप्तैरालिंग्यंते ह्ययोमयैः
tadā lohamaye gehe jvalitānalasaṃstare ||
nikṣipyaṃte naraiḥ sārddhamāsādya kālasaṃkṣayam
||24||तदा लोहमये गेहे ज्वलितानलसंस्तरे ॥
निक्षिप्यंते नरैः सार्द्धमासाद्य कालसंक्षयम्
yāvatī vedanā dehe iha loke pradṛśyate ||
narāṇāmaṃgapīḍā vai tasmācchataguṇā bhavet
||25||यावती वेदना देहे इह लोके प्रदृश्यते ॥
नराणामंगपीडा वै तस्माच्छतगुणा भवेत्
kākaiśca vṛścikairgṛdhrairbhakṣyaṃte'pyapare narāḥ ||
dahyamānā vilapaṃti bhrātastāteti cākulāḥ ||
vadaṃtyasakṛdudvignā na ca śāṃtiṃ labhaṃti vai
||26||काकैश्च वृश्चिकैर्गृध्रैर्भक्ष्यंतेऽप्यपरे नराः ॥
दह्यमाना विलपंति भ्रातस्तातेति चाकुलाः ॥
वदंत्यसकृदुद्विग्ना न च शांतिं लभंति वै
duḥkhāni te prāpnuvaṃti yānyasahyāni pārvati ||
evaṃ te yātanāduḥkhaṃ prāpnuvaṃti suniścitam ||
nimirnāma mahābhāgo yamamārgaṃ dadarśa ha
||27||दुःखानि ते प्राप्नुवंति यान्यसह्यानि पार्वति ॥
एवं ते यातनादुःखं प्राप्नुवंति सुनिश्चितम् ॥
निमिर्नाम महाभागो यममार्गं ददर्श ह
raudraṃ bhayānakaṃ durgaṃ pūritaṃ pāpakarmabhiḥ ||
tamasā saṃvṛtaṃ caiva keśaśaivālaśādvalam
||28||रौद्रं भयानकं दुर्गं पूरितं पापकर्मभिः ॥
तमसा संवृतं चैव केशशैवालशाद्वलम्
saṃpṛktaṃ pāpakṛdgaṃdhairmāṃsaśoṇitakarddamaiḥ ||
vahnijvālena dīptena samaṃtātparivāritam
||29||संपृक्तं पापकृद्गंधैर्मांसशोणितकर्द्दमैः ॥
वह्निज्वालेन दीप्तेन समंतात्परिवारितम्
adhomukhaiśca karkoṭairgṛdhraiśca samabhidrutam ||
sūcīmukhaistathā pretaiviṃdhyaśailopamairvṛtam
||30||अधोमुखैश्च कर्कोटैर्गृध्रैश्च समभिद्रुतम् ॥
सूचीमुखैस्तथा प्रेतैविंध्यशैलोपमैर्वृतम्
vṛkṣai rudhiramāṃsaiśca chinnabāhūrupāṇibhiḥ ||
nikṛttodarahastaiśca tatratatra pracāritaiḥ
||31||वृक्षै रुधिरमांसैश्च छिन्नबाहूरुपाणिभिः ॥
निकृत्तोदरहस्तैश्च तत्रतत्र प्रचारितैः
vṛtaṃ kuṇapadurgaṃdhairaśivaṃ bhogavarjitam ||
asipatra vanaṃ caiva samaṃtātparivāritam
||32||वृतं कुणपदुर्गंधैरशिवं भोगवर्जितम् ॥
असिपत्र वनं चैव समंतात्परिवारितम्
karaṃbhavālukākīrṇamāyasīśca śilāḥ pṛthak ||
dadarśa cāpi dehotthayātanāṃ pāpakarmaṇām
||33||करंभवालुकाकीर्णमायसीश्च शिलाः पृथक् ॥
ददर्श चापि देहोत्थयातनां पापकर्मणाम्
sa taṃ durgaṃdhamālakṣya puruṣaṃ tamuvāca ha ||
kiyadadhvānamasmābhirgaṃtavyamidamabravīt
||34||स तं दुर्गंधमालक्ष्य पुरुषं तमुवाच ह ॥
कियदध्वानमस्माभिर्गंतव्यमिदमब्रवीत्
deśo'yaṃ kaśca devānāmetadicchāmi veditum ||
ityukto yamadūtastu daṇḍahasto'gnisaprabhaḥ ||
purato darśayanmārgamita ehītyuvāca ha
||35||देशोऽयं कश्च देवानामेतदिच्छामि वेदितुम् ॥
इत्युक्तो यमदूतस्तु दण्डहस्तोऽग्निसप्रभः ॥
पुरतो दर्शयन्मार्गमित एहीत्युवाच ह
bhūyaḥ sa rājā taṃ prāha kiṃkaraṃ vinayānvitaḥ ||
bho yāmyapuruṣācakṣva kiṃ mayā duṣkṛtaṃ kṛtam
||36||भूयः स राजा तं प्राह किंकरं विनयान्वितः ॥
भो याम्यपुरुषाचक्ष्व किं मया दुष्कृतं कृतम्
yenedaṃ vyasanaṃ prāptaṃ mayā ca dhārmikeṇa hi ||
nimirnāmāhaṃ vikhyāto janakānāmahaṃ kule
||37||येनेदं व्यसनं प्राप्तं मया च धार्मिकेण हि ॥
निमिर्नामाहं विख्यातो जनकानामहं कुले
jāto videhaviṣaye samyagmanujapālakaḥ ||
cāturvarṇyaṃ ca dharmasthaṃ kṛtvā saṃrakṣitaṃ mayā
||38||जातो विदेहविषये सम्यग्मनुजपालकः ॥
चातुर्वर्ण्यं च धर्मस्थं कृत्वा संरक्षितं मया
dharmapradhānakalpena manunātra yathā purā ||
yajñairmayeṣṭaṃ bahubhirdharmataḥ pālitā mahī
||39||धर्मप्रधानकल्पेन मनुनात्र यथा पुरा ॥
यज्ञैर्मयेष्टं बहुभिर्धर्मतः पालिता मही
notsṛṣṭaścaiva saṃgrāmo nātithirvimukho'bhavat ||
kṛtā spṛhā ca na mayā parastrīvibhavādiṣu
||40||नोत्सृष्टश्चैव संग्रामो नातिथिर्विमुखोऽभवत् ॥
कृता स्पृहा च न मया परस्त्रीविभवादिषु
so'haṃ kathamimaṃ prāpto narakaṃ bhṛśadāruṇam ||
iti pṛṣṭastadā tena niminā yamakiṃkaraḥ ||
uvāca praṇato bhūtvā krūro'pi praśritaṃ vacaḥ
||41||सोऽहं कथमिमं प्राप्तो नरकं भृशदारुणम् ॥
इति पृष्टस्तदा तेन निमिना यमकिंकरः ॥
उवाच प्रणतो भूत्वा क्रूरोऽपि प्रश्रितं वचः
puruṣa uvāca
mahārāja yathāttha tvaṃ tathaitannātra saṃśayaḥ ||
kintu svalpaṃ kṛtaṃ pāpaṃ bhavaṃtaṃ smārayāmi tat
||42||महाराज यथात्थ त्वं तथैतन्नात्र संशयः ॥
किन्तु स्वल्पं कृतं पापं भवंतं स्मारयामि तत्
uktā yā dakṣiṇā śrāddhe na dattā sā tvayā nṛpa ||
pramādādvismṛtā caiva tasyedaṃ karmaṇaḥ phalam
||43||उक्ता या दक्षिणा श्राद्धे न दत्ता सा त्वया नृप ॥
प्रमादाद्विस्मृता चैव तस्येदं कर्मणः फलम्
etāvadeva te pāpaṃ nānya tkiṃcana vidyate ||
vaidehāgaccha puṇyānāmupabhogāya pārthiva
||44||एतावदेव ते पापं नान्य त्किंचन विद्यते ॥
वैदेहागच्छ पुण्यानामुपभोगाय पार्थिव
evaṃ śrutvā tu rājarṣirnimirdūtamathābravīt ||
yāsyāmi devānucara yatra māṃ tvaṃ hi neṣyasi
||45||एवं श्रुत्वा तु राजर्षिर्निमिर्दूतमथाब्रवीत् ॥
यास्यामि देवानुचर यत्र मां त्वं हि नेष्यसि
kiṃcitpṛcchāmi te tattvaṃ yathāvadvaktumarhasi ||
vajratuṃḍāstvamī kākāḥ puṃsāṃ nayanahāriṇaḥ
||46||किंचित्पृच्छामि ते तत्त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥
वज्रतुंडास्त्वमी काकाः पुंसां नयनहारिणः
punaḥ punaśca netrāṇi tadvatteṣāṃ bhavaṃti hi ||
kiṃ kṛtaṃ karma dūteṃdra kathayaitajjugupsitam
||47||पुनः पुनश्च नेत्राणि तद्वत्तेषां भवंति हि ॥
किं कृतं कर्म दूतेंद्र कथयैतज्जुगुप्सितम्
haraṃtyeṣāṃ tathā jihvāṃ jāyamānāṃ punarnavām ||
karapatreṇa pāṭyaṃte kasmādete suduḥkhitāḥ
||48||हरंत्येषां तथा जिह्वां जायमानां पुनर्नवाम् ॥
करपत्रेण पाट्यंते कस्मादेते सुदुःखिताः
kimete naṣṭacittāśca tudyaṃte'harniśaṃ narāḥ ||
etāścānyāśca dṛśyaṃte yātanāḥ pāpakarmiṇām ||
kiyatkālaṃ bhaviṣyaṃti tanmamodde śato vada
||49||किमेते नष्टचित्ताश्च तुद्यंतेऽहर्निशं नराः ॥
एताश्चान्याश्च दृश्यंते यातनाः पापकर्मिणाम् ॥
कियत्कालं भविष्यंति तन्ममोद्दे शतो वद
puruṣa uvāca
yanmāṃ pṛcchasi bhūpāla pāpakarmaphalodayam ||
tattehaṃ saṃpravakṣyāmi saṃkṣepeṇa yathātatham
||50||यन्मां पृच्छसि भूपाल पापकर्मफलोदयम् ॥
तत्तेहं संप्रवक्ष्यामि संक्षेपेण यथातथम्
puṇyā puṇye hi puruṣaḥ paryāyeṇa samaśnute ||
bhuṃjataśca kṣayaṃ yāti puṇyaṃ pāpamathāpi vā
||51||पुण्या पुण्ये हि पुरुषः पर्यायेण समश्नुते ॥
भुंजतश्च क्षयं याति पुण्यं पापमथापि वा
na tu bhogādṛte puṇyaṃ pāpaṃ karma ca mānavaḥ ||
parityajati rājendra satyametadudāhṛtam
||52||न तु भोगादृते पुण्यं पापं कर्म च मानवः ॥
परित्यजति राजेन्द्र सत्यमेतदुदाहृतम्
evamete mahāpāpā yātanābhiraharniśam ||
kṣapayaṃti mahāghoraṃ narakāṃtaravarttinaḥ
||53||एवमेते महापापा यातनाभिरहर्निशम् ॥
क्षपयंति महाघोरं नरकांतरवर्त्तिनः
devatve'tha manuṣyatve tiryaktve'tha śubhāśubham ||
puṇyapāpodbhavaṃ bhuṃkte sukhaduḥkhaṃ na saṃśayaḥ
||54||देवत्वेऽथ मनुष्यत्वे तिर्यक्त्वेऽथ शुभाशुभम् ॥
पुण्यपापोद्भवं भुंक्ते सुखदुःखं न संशयः
etaduddeśato rājanbhavatā kathitaṃ mayā ||
svakarmaphalamokṣāṇāṃ puṇyānāṃ pāpināṃ tathā
||55||एतदुद्देशतो राजन्भवता कथितं मया ॥
स्वकर्मफलमोक्षाणां पुण्यानां पापिनां तथा
tadehyanyatra gacchāvi yathā dṛṣṭaṃ tvayādhunā ||
tatastamagrataḥ kṛtvā sa rājā gaṃtumudyataḥ
||56||तदेह्यन्यत्र गच्छावि यथा दृष्टं त्वयाधुना ॥
ततस्तमग्रतः कृत्वा स राजा गंतुमुद्यतः
tadā hi sarvairudghuṣṭaṃ yātanā sthāyibhirnṛbhiḥ ||
prasādaṃ kuru bhūpeti tiṣṭha tāvanmuhūrttakam ||
tvadaṃgasaṃgī pavano dehānhlādayate hi naḥ
||57||तदा हि सर्वैरुद्घुष्टं यातना स्थायिभिर्नृभिः ॥
प्रसादं कुरु भूपेति तिष्ठ तावन्मुहूर्त्तकम् ॥
त्वदंगसंगी पवनो देहान्ह्लादयते हि नः
paritāpaṃ ca gātrebhyaḥ pīḍā bādhāśca kṛtsnaśaḥ ||
apahaṃti naravyāghra kṛpāṃ kuru mahīpate
||58||परितापं च गात्रेभ्यः पीडा बाधाश्च कृत्स्नशः ॥
अपहंति नरव्याघ्र कृपां कुरु महीपते
etacchrutvā vacasteṣāṃ taṃ yāmyapuruṣaṃ nṛpaḥ ||
papraccha kathameteṣāmāhlādo mayi tiṣṭhati
||59||एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां तं याम्यपुरुषं नृपः ॥
पप्रच्छ कथमेतेषामाह्लादो मयि तिष्ठति
kiṃ mayā karma tatpuṇyaṃ martyaloke mahatkṛtam ||
prahlādajananī dṛṣṭiryasyeyaṃ tadudīryatām
||60||किं मया कर्म तत्पुण्यं मर्त्यलोके महत्कृतम् ॥
प्रह्लादजननी दृष्टिर्यस्येयं तदुदीर्यताम्
puruṣa uvāca
tvayā dṛṣṭo mahākāle vikhyāto'narakeśvaraḥ ||
āśvinasya caturdaśyāṃ tasyedaṃ phalamīdṛśam
||61||त्वया दृष्टो महाकाले विख्यातोऽनरकेश्वरः ॥
आश्विनस्य चतुर्दश्यां तस्येदं फलमीदृशम्
tatastadgātrasaṃsargī pavano hlādadāyakaḥ ||
pāpakarmakṛtāṃ rājanyātanā na prabādhate
||62||ततस्तद्गात्रसंसर्गी पवनो ह्लाददायकः ॥
पापकर्मकृतां राजन्यातना न प्रबाधते
rājovāca
yadi matsaṃnidhāne sā yātanā na prabādhate ||
tato bhadramukhātrāhaṃ sthāsye sthāṇurivācalaḥ
||63||यदि मत्संनिधाने सा यातना न प्रबाधते ॥
ततो भद्रमुखात्राहं स्थास्ये स्थाणुरिवाचलः
puruṣa uvāca
ehi rājeṃdra gacchāvo nijapuṇyasamārjitān ||
bhuṃkṣva bhogānna yāsyetāṃ yātanāṃ pāpakarmaṇām
||64||एहि राजेंद्र गच्छावो निजपुण्यसमार्जितान् ॥
भुंक्ष्व भोगान्न यास्येतां यातनां पापकर्मणाम्
rājovāca
na svarge brahmaloke vā tatsukhaṃ prāpyate naraiḥ ||
yadārttajaṃtuṃ nirvāṇamānetumiti me matiḥ
||65||न स्वर्गे ब्रह्मलोके वा तत्सुखं प्राप्यते नरैः ॥
यदार्त्तजंतुं निर्वाणमानेतुमिति मे मतिः
tasmānna tāvadyāsyāmi yāvadete suduḥkhitāḥ ||
matsaṃnidhānātsukhino bhavaṃtu narakaukasaḥ
||66||तस्मान्न तावद्यास्यामि यावदेते सुदुःखिताः ॥
मत्संनिधानात्सुखिनो भवंतु नरकौकसः
prāpsyaṃte te yadi sukhaṃ bahavo duḥkhite mayi ||
kiṃ tu prāptaṃ mayā sarvaṃ tasmāttvaṃ vraja mā ciram
||67||प्राप्स्यंते ते यदि सुखं बहवो दुःखिते मयि ॥
किं तु प्राप्तं मया सर्वं तस्मात्त्वं व्रज मा चिरम्
puruṣa uvāca
eṣa dharmaśca śakraśca tvāṃ netuṃ samupāgatau ||
avaśyamasmādgaṃtavyaṃ tasmātpārthiva gamyatām
||68||एष धर्मश्च शक्रश्च त्वां नेतुं समुपागतौ ॥
अवश्यमस्माद्गंतव्यं तस्मात्पार्थिव गम्यताम्
etasminnaṃtare dharmaḥ śakreṇa sahitobravīt ||
nime paramadharmajña prītā devagaṇāstava
||69||एतस्मिन्नंतरे धर्मः शक्रेण सहितोब्रवीत् ॥
निमे परमधर्मज्ञ प्रीता देवगणास्तव
ehyehi puruṣavyāghra kṛtametāvatā prabho ||
siddhiḥ prāptā tvayā rājam̐llokāścāpyakṣayānvitāḥ
||70||एह्येहि पुरुषव्याघ्र कृतमेतावता प्रभो ॥
सिद्धिः प्राप्ता त्वया राजँल्लोकाश्चाप्यक्षयान्विताः
na ca manyustvayā kāryaḥ śṛṇu me vacanaṃ vibho ||
avaśyaṃ narakastāvaddraṣṭavyaḥ sarvarājabhiḥ
||71||न च मन्युस्त्वया कार्यः शृणु मे वचनं विभो ॥
अवश्यं नरकस्तावद्द्रष्टव्यः सर्वराजभिः
nayāmi tvāmahaṃ svargaṃ tvayā samyagupāsitaḥ ||
vimānavaramāruhya vimalaṃ cādya gamyatām
||72||नयामि त्वामहं स्वर्गं त्वया सम्यगुपासितः ॥
विमानवरमारुह्य विमलं चाद्य गम्यताम्
nimiruvāca
narake mānavā dharma pīḍyaṃte'tra sahasraśaḥ ||
trāhīti vārttāṃ kraṃdaṃto māmato na vrajāmyaham
||73||नरके मानवा धर्म पीड्यंतेऽत्र सहस्रशः ॥
त्राहीति वार्त्तां क्रंदंतो मामतो न व्रजाम्यहम्
indra uvāca
karmaṇā narake prāptireṣāṃ ca pāpakarmaṇām ||
svarge tvayāpi gaṃtavyaṃ nṛpa puṇyena karmaṇā
||74||कर्मणा नरके प्राप्तिरेषां च पापकर्मणाम् ॥
स्वर्गे त्वयापि गंतव्यं नृप पुण्येन कर्मणा
rājovāca
parijānāsi dharmajña tvaṃ vā śakra śacīpate ||
viśiṣṭaṃ mama kiṃ puṇyaṃ śubhaṃ tadvaktumarhasi
||75||परिजानासि धर्मज्ञ त्वं वा शक्र शचीपते ॥
विशिष्टं मम किं पुण्यं शुभं तद्वक्तुमर्हसि
dharma uvāca
āśvinasya tu māsasya kṛṣṇapakṣe caturdaśī ||
tasyāṃ tvayā mahābāho mahākālavanottame ||
dṛṣṭo devaḥ suvikhyātaḥ svargado'narakeśvaraḥ
||76||आश्विनस्य तु मासस्य कृष्णपक्षे चतुर्दशी ॥
तस्यां त्वया महाबाहो महाकालवनोत्तमे ॥
दृष्टो देवः सुविख्यातः स्वर्गदोऽनरकेश्वरः
tadviśiṣṭaṃ ca te puṇyaṃ tasya saṃkhyā na vidyate ||
svakarmopārjitaṃ puṇyaṃ bhuṃkṣva rājanyathāsukham ||
ete nārakikāḥ sarve kṣapayaṃtu svakarmajām
||77||तद्विशिष्टं च ते पुण्यं तस्य संख्या न विद्यते ॥
स्वकर्मोपार्जितं पुण्यं भुंक्ष्व राजन्यथासुखम् ॥
एते नारकिकाः सर्वे क्षपयंतु स्वकर्मजाम्
rājovāca
kathaṃ spṛhāṃ kariṣyaṃti satsaṃgeṣu ca mānavāḥ ||
yadi matsaṃnidhāveṣāmutkarṣo nopajāyate
||78||कथं स्पृहां करिष्यंति सत्संगेषु च मानवाः ॥
यदि मत्संनिधावेषामुत्कर्षो नोपजायते
tasmādyatsukṛtaṃ kiṃcidviśiṣṭataramasti vai ||
tena mucyaṃtu narakātpāpino yātanāgatāḥ
||79||तस्माद्यत्सुकृतं किंचिद्विशिष्टतरमस्ति वै ॥
तेन मुच्यंतु नरकात्पापिनो यातनागताः
dharma uvāca
rājaṃstvayā kṛtaṃ pūrve'narakeśvaradarśanam ||
tadutpannasya puṇyasya kalāmebhyaḥ prayaccha vai
||80||राजंस्त्वया कृतं पूर्वेऽनरकेश्वरदर्शनम् ॥
तदुत्पन्नस्य पुण्यस्य कलामेभ्यः प्रयच्छ वै
tatpuṇyasya prabhāveṇa mokṣyaṃte narakādime ||
tathā kṛte tatastena vimuktā narakācca te
||81||तत्पुण्यस्य प्रभावेण मोक्ष्यंते नरकादिमे ॥
तथा कृते ततस्तेन विमुक्ता नरकाच्च ते
tato'bravīddharmarājo nimiṃ śakrasamanvitaḥ ||
evaṃ śreṣṭhataraṃ sthānaṃ tvayā prāptaṃ mahīpate
||82||ततोऽब्रवीद्धर्मराजो निमिं शक्रसमन्वितः ॥
एवं श्रेष्ठतरं स्थानं त्वया प्राप्तं महीपते
etāṃśca nārakānpaśya vimuktānpāpakarmaṇaḥ ||
tato'patatpuṣpavṛṣṭistasyopari mahīpateḥ
||83||एतांश्च नारकान्पश्य विमुक्तान्पापकर्मणः ॥
ततोऽपतत्पुष्पवृष्टिस्तस्योपरि महीपतेः
vimānaṃ cādhiropyainaṃ svarlokamanayaddhariḥ ||
yeye tatrābhavanpāpā yātanābhyaḥ paricyutāḥ
||84||विमानं चाधिरोप्यैनं स्वर्लोकमनयद्धरिः ॥
येये तत्राभवन्पापा यातनाभ्यः परिच्युताः
prabhāvāttasya devasya svargalokaṃ gatāḥ priye ||
ato devaḥ suvikhyātaḥ sadevo'narakeśvaraḥ
||85||प्रभावात्तस्य देवस्य स्वर्गलोकं गताः प्रिये ॥
अतो देवः सुविख्यातः सदेवोऽनरकेश्वरः
stuto devagaṇaiḥ sarvairnarakādavatārakaḥ ||
jātaḥ sa eva sukṛtī kulaṃ tenaiva pāvitam
||86||स्तुतो देवगणैः सर्वैर्नरकादवतारकः ॥
जातः स एव सुकृती कुलं तेनैव पावितम्
yaḥ paśyati naro nityaṃ devaṃ cānarakeśvaram ||
teṣāṃ vilīyate pāpaṃ pūrvajanmaśatodbhavam
||87||यः पश्यति नरो नित्यं देवं चानरकेश्वरम् ॥
तेषां विलीयते पापं पूर्वजन्मशतोद्भवम्
yenumodaṃti devasya darśanaṃ parvatātmaje ||
te'pi pāpavinirmuktāḥ prayāṃti mama maṃdire
||88||येनुमोदंति देवस्य दर्शनं पर्वतात्मजे ॥
तेऽपि पापविनिर्मुक्ताः प्रयांति मम मंदिरे
samatītaṃ bhaviṣyacca kulānāmayutaṃ naraḥ ||
mama lokaṃ nayatyāśu tasya liṃgasya darśanāt
||89||समतीतं भविष्यच्च कुलानामयुतं नरः ॥
मम लोकं नयत्याशु तस्य लिंगस्य दर्शनात्
śivayogasamāyuktā kṛṣṇā yā ca caturdaśī ||
sā proktā vallabhā tasya sarvapāpapraṇāśinī
||90||शिवयोगसमायुक्ता कृष्णा या च चतुर्दशी ॥
सा प्रोक्ता वल्लभा तस्य सर्वपापप्रणाशिनी
ye cāyāzti narāstasyāṃ devaṃ cānarakeśvaram ||
upoṣya pāpairmucyaṃte te narāḥ śatajanmajaiḥ
||91||ये चायाzति नरास्तस्यां देवं चानरकेश्वरम् ॥
उपोष्य पापैर्मुच्यंते ते नराः शतजन्मजैः
karmaṇā manasā vācā yatpāpaṃ samupārjitam ||
tatkṣālayati devosau tithau tasyāṃ samarcitaḥ
||92||कर्मणा मनसा वाचा यत्पापं समुपार्जितम् ॥
तत्क्षालयति देवोसौ तिथौ तस्यां समर्चितः
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
jaṭeśvarasya devasya śṛṇu māhātmyamuttamam
||93||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
जटेश्वरस्य देवस्य शृणु माहात्म्यमुत्तमम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe caturaśītiliṃgamāhātmye'narakeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||