चतुरशीतिलिंगमाहात्म्येऽनरकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्
श्रीमहादेव उवाच
सप्तविंशतिमं देव्यनरकेश्वरसंज्ञकम् ॥
यस्य दर्शनमात्रेण स्वप्नेपि नरकः कुतः
॥१॥पुरा कलियुगे देवि कल्पे वाराहसंज्ञके ॥
कलुषं कालमासाद्य सत्ये च प्रलयं गते
॥२॥निर्मर्यादा निराधारा निरौका नास्तिका जनाः ॥
वर्णाश्रमाश्च संजाता वंचयंति परस्परम्
॥३॥नार्चयंति सुरान्विप्राः कर्म कुर्वंति कुत्सितम् ॥
लोभमोहपरा भूत्वा कामासक्ताश्च मानवाः
॥४॥वैरबद्धाश्च संजाताः परस्परवधे रताः ॥
निवृत्तयज्ञस्वाध्यायपिंडोदकविवर्जिताः
॥५॥ब्राह्मणाः सर्वभक्ष्याश्च मृषावादपरायणाः ॥
भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते तदा
॥६॥दृश्यंते षोडशे वर्षे नराः पलितिनः प्रिये ॥
आयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रमेव प्रपद्यते
॥७॥एवंविधाः समुद्भूता नरा नार्यश्च पातकैः ॥
नरकेषु प्रपद्यंते क्रमात्पापानुसारतः
॥८॥कुठारैर्भिन्नमूर्द्धानः क्रकचैः पाटिताः परे ॥
अग्निवर्णैश्च संदंशैरुत्पाटितविलोचनाः
॥९॥भिन्नाश्चायोमयैस्तीक्ष्णैरग्नितप्तैश्च कीलकैः ॥
पीड्यंते शैलशिखरैश्चूर्ण्यंते क्रूरभूधरैः
॥१०॥क्षिप्यंते तप्तकुण्डेषु दह्यंते वह्निराशिषु ॥
अमेध्येऽधोमुखाश्चान्ये मर्द्दिता दंडपाणिना
॥११॥लौहैश्च शृङ्खलैर्बद्धा ह्यधोवक्त्रैश्च लंबितैः ॥
अंतरिक्षे परिक्षेपात्क्रंदंतोऽतीव दुःखिताः
॥१२॥कृमिभिर्भ्रमरैस्तीक्ष्णैर्दंशैश्च मशकैस्तथा ॥
लोहतुंडैश्च विहगैर्निर्दयैर्भक्षिता नराः
॥१३॥केचित्कृत्ताः प्रधावंति तोयार्थं च तृषातुराः ॥
स्वमूत्रं पायिताश्चंडैः क्षुभिताश्चापि घातनैः
॥१४॥यैश्चांगैः पतितं कर्म क्रियते पुरुषैर्भुवि ॥
तेषां तान्येव चांगानि शोध्यंते यातनागतैः
॥१५॥ये पश्यंति गुरुं देवान्ब्राह्मणान्क्रुद्धचक्षुषा ॥
दुष्टेन परदारांश्च वीक्षंते लोचनेन ये ॥
तेषां नेत्राणि भिद्यंते कृष्यंते लोहशंकुभिः
॥१६॥श्रवणौ च प्रपूर्यंते लौहेन शंकुना ततः ॥
पुनश्च शस्त्रैः कृष्यंते पुनस्तप्तैश्च कीलकैः
॥१७॥लौहैर्वेगान्निखन्यंते यैः श्रुतं गुरुनिंदनम् ॥
मित्राणां देवतानां च साध्वीनामथवा क्वचित्
॥१८॥शतशः पाट्यते जिह्वा वह्निवर्णैरयोमुखैः ॥
शंकुभि स्तीक्ष्णसूक्ष्माग्रैः पूर्यंते चानिलैः पुनः
॥१९॥तद्वक्त्राणि बहून्वारान्येपवादरता नराः ॥
ये गुरुं मातरं वापि पारुष्येण वदंति वै
॥२०॥ये निघ्नंति दुराचाराः सुरार्थायोपकल्पिते ॥
आरामे पुष्पपत्राणि तेषामंगानि कृंतति
॥२१॥यैरप्यालिंगिता नारी परस्य च दुरात्मभिः ॥
तेषामयोमयी नारी वह्निवर्णा तु वक्षसि
॥२२॥स्थाप्यते वध्यते चापि प्रचंडैर्यमकिंकरैः ॥
नार्यश्च पुरुषैस्तप्तैरालिंग्यंते ह्ययोमयैः
॥२३॥तदा लोहमये गेहे ज्वलितानलसंस्तरे ॥
निक्षिप्यंते नरैः सार्द्धमासाद्य कालसंक्षयम्
॥२४॥यावती वेदना देहे इह लोके प्रदृश्यते ॥
नराणामंगपीडा वै तस्माच्छतगुणा भवेत्
॥२५॥काकैश्च वृश्चिकैर्गृध्रैर्भक्ष्यंतेऽप्यपरे नराः ॥
दह्यमाना विलपंति भ्रातस्तातेति चाकुलाः ॥
वदंत्यसकृदुद्विग्ना न च शांतिं लभंति वै
॥२६॥दुःखानि ते प्राप्नुवंति यान्यसह्यानि पार्वति ॥
एवं ते यातनादुःखं प्राप्नुवंति सुनिश्चितम् ॥
निमिर्नाम महाभागो यममार्गं ददर्श ह
॥२७॥रौद्रं भयानकं दुर्गं पूरितं पापकर्मभिः ॥
तमसा संवृतं चैव केशशैवालशाद्वलम्
॥२८॥संपृक्तं पापकृद्गंधैर्मांसशोणितकर्द्दमैः ॥
वह्निज्वालेन दीप्तेन समंतात्परिवारितम्
॥२९॥अधोमुखैश्च कर्कोटैर्गृध्रैश्च समभिद्रुतम् ॥
सूचीमुखैस्तथा प्रेतैविंध्यशैलोपमैर्वृतम्
॥३०॥वृक्षै रुधिरमांसैश्च छिन्नबाहूरुपाणिभिः ॥
निकृत्तोदरहस्तैश्च तत्रतत्र प्रचारितैः
॥३१॥वृतं कुणपदुर्गंधैरशिवं भोगवर्जितम् ॥
असिपत्र वनं चैव समंतात्परिवारितम्
॥३२॥करंभवालुकाकीर्णमायसीश्च शिलाः पृथक् ॥
ददर्श चापि देहोत्थयातनां पापकर्मणाम्
॥३३॥स तं दुर्गंधमालक्ष्य पुरुषं तमुवाच ह ॥
कियदध्वानमस्माभिर्गंतव्यमिदमब्रवीत्
॥३४॥देशोऽयं कश्च देवानामेतदिच्छामि वेदितुम् ॥
इत्युक्तो यमदूतस्तु दण्डहस्तोऽग्निसप्रभः ॥
पुरतो दर्शयन्मार्गमित एहीत्युवाच ह
॥३५॥भूयः स राजा तं प्राह किंकरं विनयान्वितः ॥
भो याम्यपुरुषाचक्ष्व किं मया दुष्कृतं कृतम्
॥३६॥येनेदं व्यसनं प्राप्तं मया च धार्मिकेण हि ॥
निमिर्नामाहं विख्यातो जनकानामहं कुले
॥३७॥जातो विदेहविषये सम्यग्मनुजपालकः ॥
चातुर्वर्ण्यं च धर्मस्थं कृत्वा संरक्षितं मया
॥३८॥धर्मप्रधानकल्पेन मनुनात्र यथा पुरा ॥
यज्ञैर्मयेष्टं बहुभिर्धर्मतः पालिता मही
॥३९॥नोत्सृष्टश्चैव संग्रामो नातिथिर्विमुखोऽभवत् ॥
कृता स्पृहा च न मया परस्त्रीविभवादिषु
॥४०॥सोऽहं कथमिमं प्राप्तो नरकं भृशदारुणम् ॥
इति पृष्टस्तदा तेन निमिना यमकिंकरः ॥
उवाच प्रणतो भूत्वा क्रूरोऽपि प्रश्रितं वचः
॥४१॥पुरुष उवाच
महाराज यथात्थ त्वं तथैतन्नात्र संशयः ॥
किन्तु स्वल्पं कृतं पापं भवंतं स्मारयामि तत्
॥४२॥उक्ता या दक्षिणा श्राद्धे न दत्ता सा त्वया नृप ॥
प्रमादाद्विस्मृता चैव तस्येदं कर्मणः फलम्
॥४३॥एतावदेव ते पापं नान्य त्किंचन विद्यते ॥
वैदेहागच्छ पुण्यानामुपभोगाय पार्थिव
॥४४॥एवं श्रुत्वा तु राजर्षिर्निमिर्दूतमथाब्रवीत् ॥
यास्यामि देवानुचर यत्र मां त्वं हि नेष्यसि
॥४५॥किंचित्पृच्छामि ते तत्त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥
वज्रतुंडास्त्वमी काकाः पुंसां नयनहारिणः
॥४६॥पुनः पुनश्च नेत्राणि तद्वत्तेषां भवंति हि ॥
किं कृतं कर्म दूतेंद्र कथयैतज्जुगुप्सितम्
॥४७॥हरंत्येषां तथा जिह्वां जायमानां पुनर्नवाम् ॥
करपत्रेण पाट्यंते कस्मादेते सुदुःखिताः
॥४८॥किमेते नष्टचित्ताश्च तुद्यंतेऽहर्निशं नराः ॥
एताश्चान्याश्च दृश्यंते यातनाः पापकर्मिणाम् ॥
कियत्कालं भविष्यंति तन्ममोद्दे शतो वद
॥४९॥पुरुष उवाच
यन्मां पृच्छसि भूपाल पापकर्मफलोदयम् ॥
तत्तेहं संप्रवक्ष्यामि संक्षेपेण यथातथम्
॥५०॥पुण्या पुण्ये हि पुरुषः पर्यायेण समश्नुते ॥
भुंजतश्च क्षयं याति पुण्यं पापमथापि वा
॥५१॥न तु भोगादृते पुण्यं पापं कर्म च मानवः ॥
परित्यजति राजेन्द्र सत्यमेतदुदाहृतम्
॥५२॥एवमेते महापापा यातनाभिरहर्निशम् ॥
क्षपयंति महाघोरं नरकांतरवर्त्तिनः
॥५३॥देवत्वेऽथ मनुष्यत्वे तिर्यक्त्वेऽथ शुभाशुभम् ॥
पुण्यपापोद्भवं भुंक्ते सुखदुःखं न संशयः
॥५४॥एतदुद्देशतो राजन्भवता कथितं मया ॥
स्वकर्मफलमोक्षाणां पुण्यानां पापिनां तथा
॥५५॥तदेह्यन्यत्र गच्छावि यथा दृष्टं त्वयाधुना ॥
ततस्तमग्रतः कृत्वा स राजा गंतुमुद्यतः
॥५६॥तदा हि सर्वैरुद्घुष्टं यातना स्थायिभिर्नृभिः ॥
प्रसादं कुरु भूपेति तिष्ठ तावन्मुहूर्त्तकम् ॥
त्वदंगसंगी पवनो देहान्ह्लादयते हि नः
॥५७॥परितापं च गात्रेभ्यः पीडा बाधाश्च कृत्स्नशः ॥
अपहंति नरव्याघ्र कृपां कुरु महीपते
॥५८॥एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां तं याम्यपुरुषं नृपः ॥
पप्रच्छ कथमेतेषामाह्लादो मयि तिष्ठति
॥५९॥किं मया कर्म तत्पुण्यं मर्त्यलोके महत्कृतम् ॥
प्रह्लादजननी दृष्टिर्यस्येयं तदुदीर्यताम्
॥६०॥पुरुष उवाच
त्वया दृष्टो महाकाले विख्यातोऽनरकेश्वरः ॥
आश्विनस्य चतुर्दश्यां तस्येदं फलमीदृशम्
॥६१॥ततस्तद्गात्रसंसर्गी पवनो ह्लाददायकः ॥
पापकर्मकृतां राजन्यातना न प्रबाधते
॥६२॥राजोवाच
यदि मत्संनिधाने सा यातना न प्रबाधते ॥
ततो भद्रमुखात्राहं स्थास्ये स्थाणुरिवाचलः
॥६३॥पुरुष उवाच
एहि राजेंद्र गच्छावो निजपुण्यसमार्जितान् ॥
भुंक्ष्व भोगान्न यास्येतां यातनां पापकर्मणाम्
॥६४॥राजोवाच
न स्वर्गे ब्रह्मलोके वा तत्सुखं प्राप्यते नरैः ॥
यदार्त्तजंतुं निर्वाणमानेतुमिति मे मतिः
॥६५॥तस्मान्न तावद्यास्यामि यावदेते सुदुःखिताः ॥
मत्संनिधानात्सुखिनो भवंतु नरकौकसः
॥६६॥प्राप्स्यंते ते यदि सुखं बहवो दुःखिते मयि ॥
किं तु प्राप्तं मया सर्वं तस्मात्त्वं व्रज मा चिरम्
॥६७॥पुरुष उवाच
एष धर्मश्च शक्रश्च त्वां नेतुं समुपागतौ ॥
अवश्यमस्माद्गंतव्यं तस्मात्पार्थिव गम्यताम्
॥६८॥एतस्मिन्नंतरे धर्मः शक्रेण सहितोब्रवीत् ॥
निमे परमधर्मज्ञ प्रीता देवगणास्तव
॥६९॥एह्येहि पुरुषव्याघ्र कृतमेतावता प्रभो ॥
सिद्धिः प्राप्ता त्वया राजँल्लोकाश्चाप्यक्षयान्विताः
॥७०॥न च मन्युस्त्वया कार्यः शृणु मे वचनं विभो ॥
अवश्यं नरकस्तावद्द्रष्टव्यः सर्वराजभिः
॥७१॥नयामि त्वामहं स्वर्गं त्वया सम्यगुपासितः ॥
विमानवरमारुह्य विमलं चाद्य गम्यताम्
॥७२॥निमिरुवाच
नरके मानवा धर्म पीड्यंतेऽत्र सहस्रशः ॥
त्राहीति वार्त्तां क्रंदंतो मामतो न व्रजाम्यहम्
॥७३॥इन्द्र उवाच
कर्मणा नरके प्राप्तिरेषां च पापकर्मणाम् ॥
स्वर्गे त्वयापि गंतव्यं नृप पुण्येन कर्मणा
॥७४॥राजोवाच
परिजानासि धर्मज्ञ त्वं वा शक्र शचीपते ॥
विशिष्टं मम किं पुण्यं शुभं तद्वक्तुमर्हसि
॥७५॥धर्म उवाच
आश्विनस्य तु मासस्य कृष्णपक्षे चतुर्दशी ॥
तस्यां त्वया महाबाहो महाकालवनोत्तमे ॥
दृष्टो देवः सुविख्यातः स्वर्गदोऽनरकेश्वरः
॥७६॥तद्विशिष्टं च ते पुण्यं तस्य संख्या न विद्यते ॥
स्वकर्मोपार्जितं पुण्यं भुंक्ष्व राजन्यथासुखम् ॥
एते नारकिकाः सर्वे क्षपयंतु स्वकर्मजाम्
॥७७॥राजोवाच
कथं स्पृहां करिष्यंति सत्संगेषु च मानवाः ॥
यदि मत्संनिधावेषामुत्कर्षो नोपजायते
॥७८॥तस्माद्यत्सुकृतं किंचिद्विशिष्टतरमस्ति वै ॥
तेन मुच्यंतु नरकात्पापिनो यातनागताः
॥७९॥धर्म उवाच
राजंस्त्वया कृतं पूर्वेऽनरकेश्वरदर्शनम् ॥
तदुत्पन्नस्य पुण्यस्य कलामेभ्यः प्रयच्छ वै
॥८०॥तत्पुण्यस्य प्रभावेण मोक्ष्यंते नरकादिमे ॥
तथा कृते ततस्तेन विमुक्ता नरकाच्च ते
॥८१॥ततोऽब्रवीद्धर्मराजो निमिं शक्रसमन्वितः ॥
एवं श्रेष्ठतरं स्थानं त्वया प्राप्तं महीपते
॥८२॥एतांश्च नारकान्पश्य विमुक्तान्पापकर्मणः ॥
ततोऽपतत्पुष्पवृष्टिस्तस्योपरि महीपतेः
॥८३॥विमानं चाधिरोप्यैनं स्वर्लोकमनयद्धरिः ॥
येये तत्राभवन्पापा यातनाभ्यः परिच्युताः
॥८४॥प्रभावात्तस्य देवस्य स्वर्गलोकं गताः प्रिये ॥
अतो देवः सुविख्यातः सदेवोऽनरकेश्वरः
॥८५॥स्तुतो देवगणैः सर्वैर्नरकादवतारकः ॥
जातः स एव सुकृती कुलं तेनैव पावितम्
॥८६॥यः पश्यति नरो नित्यं देवं चानरकेश्वरम् ॥
तेषां विलीयते पापं पूर्वजन्मशतोद्भवम्
॥८७॥येनुमोदंति देवस्य दर्शनं पर्वतात्मजे ॥
तेऽपि पापविनिर्मुक्ताः प्रयांति मम मंदिरे
॥८८॥समतीतं भविष्यच्च कुलानामयुतं नरः ॥
मम लोकं नयत्याशु तस्य लिंगस्य दर्शनात्
॥८९॥शिवयोगसमायुक्ता कृष्णा या च चतुर्दशी ॥
सा प्रोक्ता वल्लभा तस्य सर्वपापप्रणाशिनी
॥९०॥ये चायाzति नरास्तस्यां देवं चानरकेश्वरम् ॥
उपोष्य पापैर्मुच्यंते ते नराः शतजन्मजैः
॥९१॥कर्मणा मनसा वाचा यत्पापं समुपार्जितम् ॥
तत्क्षालयति देवोसौ तिथौ तस्यां समर्चितः
॥९२॥एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
जटेश्वरस्य देवस्य शृणु माहात्म्यमुत्तमम्
॥९३॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डे चतुरशीतिलिंगमाहात्म्येऽनरकेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥