एकसप्ततिकं विद्धि प्रयागेश्वरसंज्ञकम्
ईश्वर उवाच
एकसप्ततिकं विद्धि प्रयागेश्वरसंज्ञकम् ॥
अद्वितीयं विजानीहि महापातकनाशनम्
॥१॥हास्तिनेऽ भूत्पुरे श्रीमाञ्छंतनुर्नृपसत्तमः ॥
वैवस्वतेंऽतरे कल्पे युगे द्वापरसंज्ञके
॥२॥स चाद्भुतमहावीर्यो वज्रसंहननो युवा ॥
सर्वशास्त्रेषु कुशलः कला पुंजविचक्षणः
॥३॥बलेन विष्णुसदृशस्तेजसा भास्करोपमः ॥
गंगामेष चचारैकः सिद्धचारणसेविताम्
॥४॥स कदाचिन्महाबाहुः प्रभूत बलवाहनः ॥
वनं जगाम गहनं हयनागशतैर्वृतः
॥५॥गत्वा तत्र मृगान्व्याघ्रान्घातयामास लीलया ॥
महिषाश्ववराहांश्च विनिघ्नन्राजसत्तमः
॥६॥स कदाचिद्वने तस्मिन्ददर्श परमां स्त्रियम् ॥
जाज्वल्यमानां वपुषा साक्षात्पद्मामिवापराम्
॥७॥तां दृष्ट्वा हृष्टरोमाभूद्विस्मितो रूपसंपदा ॥
पिबन्निव च नेत्राभ्यां नातृप्यत नराधिपः
॥८॥सा दृष्ट्वैव च राजानं विचरंतं महाद्युतिम् ॥
स्नेहादागतसौहार्दान्नातृप्यत विलासिनी
॥९॥तामुवाच ततो राजा सांत्वयञ्छ्लक्ष्णया गिरा ॥
देवी वा दानवी त्वं च गंधर्वी यदि वाप्सराः
॥१०॥यक्षी वा पन्नगी वा त्वं मानुषी वा सुमध्यमे ॥
याचे त्वांऽभोजगर्भाभे भार्या मे भव शोभने
॥११॥एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञः संस्तुतं मृदु वल्गु च ॥
अंगीकृतं तया देवि समयं प्रार्थितो नृपः
॥१२॥वारिता विप्रिये वापि त्यजेयं त्वामसंशयम् ॥
न प्रष्टव्या त्वया राजन्कासि कस्येति सर्वथा
॥१३॥एवमस्त्विति तेनोक्तं सत्येन सुकृतेन च ॥
स तस्याः शीलवृत्तेन रूपौदार्यगुणेन च
॥१४॥उपचारेण च रहस्तुतोष जगतीपतिः ॥
दिव्यरूपा हि सा देवी गंगा त्रिपथगा नदी
॥१५॥मानुषं विग्रहं कृत्वा श्रीमंतं वरवर्णिनि ॥
राजानं रमयामास यथा रेमे तथैव च
॥१६॥स राजा रति सक्तत्वादुत्तमस्त्रीगुणैर्हृतः ॥
संवत्सरानृतून्मासान्न बुबोध बहून्गतान्
॥१७॥रममाणस्तया सार्द्धं यथाकामं नरेश्वरः ॥
अष्टावजनयत्पुत्रां स्तस्याममरवर्णिनः
॥१८॥जातं जातं च सा पुत्रं क्षिपत्यंभसि मुक्तये ॥
प्रीणामि त्वामहमिति गंगास्रोतसि पावने
॥१९॥नास्य तत्तु प्रियं राज्ञः शंतनोर्ह्यभवत्तदा ॥
नोवाच किंचित्तां देवीं त्यागाद्भीतो महीपतिः
॥२०॥अथैनामष्टमे पुत्रे जाते प्रहसतीमिव ॥
उवाच राजा दुःखार्त्तः परीप्सन्पुत्रमात्मनः
॥२१॥मा वधीः कस्य कासीति किं विध्वंसि सुतानिति ॥
पुत्रहिंसा महत्पापं मा प्राप्सीस्तिष्ठ गर्हिते
॥२२॥गंगोवाच
पुत्रकामा न ते हन्मि पुत्रं पुत्रवतांवर ॥
जीर्णस्तु मम वासोऽयं यथा मे समयः कृतः
॥२३॥अहं गंगा जह्नुसुता महर्षिगणसेविता ॥
देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थमुषित्वाहं त्वया सह
॥२४॥इमेऽष्टौ वसवो देवा महाभीमा महौजसः ॥
वशिष्ठशापदोषेण मानुषत्वमुपागताः
॥२५॥तेषामानयिता नान्यस्त्वदृते भुवि विद्यते ॥
मद्विधा मानुषी धात्री न चैवास्ति कदाचन
॥२६॥तस्मात्तज्जननीहेतोर्मानुषत्वमुपागता ॥
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि पुत्रं पाहि महाव्रत
॥२७॥सैवमुक्त्वा तदा गङ्गा विष्णुमायाविमोहिता ॥
रुरोद मानुषं भावमाश्रिता तनुमध्यमा
॥२८॥अहो बत महत्कष्टं यदमी घातिताः सुताः ॥
मया नृशंसया मोहाज्जले क्षिप्तास्तु बालकाः
॥२९॥हा वत्सा हा सुताः पुत्रा हा तातास्तनयाः क्व वै ॥
मां विहाय गताः कुत्र हृदयं किं न दीर्यते
॥३०॥मातर्मातेति करुणं ब्रुवाणाः स्वयमागता ॥
उपगुह्ये कदा पुत्रान्वत्सवत्सेति सौहृदात्
॥३१॥कस्य जातु प्रणीतेन पिंगेन क्षितिरेणुना ॥
ममोत्तरीयमुत्संगं कदाङ्ग मलयिष्यति
॥३२॥अंगप्रत्यंगसंभूता मनोहृदयनंदनाः ॥
मया तु मात्रा हा वत्सा मारिता निधनं गताः
॥३३॥काँल्लोकान्नु गमिष्यामि कृत्वा कर्म सुदारुणम् ॥
कथं पुण्या भविष्यामि पुत्रप्नी निर्दया सती
॥३४॥इत्येवं करुणं कृत्वा रुदित्वा च पुनःपुनः ॥
मूर्छिता पतिताप्यार्ता निश्चेष्टा धरणीतले
॥३५॥एतस्मिन्नंतरे देवि नारदो मुनिसत्तमः ॥
तस्या विलापशब्दं तमाकर्ण्य सहसा तदा
॥३६॥विस्मयोप्फुल्लनयनः किमेतदिति चिंतयत् ॥
एषा सा जाह्नवी गंगा पावनी देववंदिता
॥३७॥समुद्रमहिषी दिव्या पुण्या त्रिपथगा नदी ॥
मानुषं भावमाश्रित्य कस्माद्रोदिति विह्वला
॥३८॥इत्येवं चिंतयित्वा च समीपमगमन्मुनिः ॥
गंगाया विलपन्त्याश्च ब्रह्मपुत्रस्तु नारदः ॥
उवाचोच्चैर्वियत्स्थोऽसौ देवि गंगे नमोऽस्तुते
॥३९॥नारदोऽहं महापुण्ये कस्माद्रोदिषि पावनि ॥
हिमाद्रिपुत्री विख्याता देवगंधर्वसेविता
॥४०॥धृता शिरसि देवेन शिवेन परमेष्ठिना
॥४१॥नारदस्य वचः श्रुत्वा दिव्या देवनदी तथा ॥
अवलोक्य विमानस्थं प्रत्युवाच महामुनिम्
॥४२॥मया नारद मोहेन कृतोऽधर्मो जुगुप्सितः ॥
जानंत्या सुमहत्पापं सप्तपुत्रा हता मया
॥४३॥समुद्रेण वियोगस्तु संजातो मम दैवतः ॥
भार्या जाता मनुष्यस्य पुत्रा जाता हताश्च मे
॥४४॥अतो मया विलपितं मग्नया शोकसागरे ॥
कथ्यतां मम देवर्षे येन पुण्या भवामि वै
॥४५॥इति तस्या वचः श्रुत्वा नारदो मुनिसत्तमः ॥
त्रिकालवेदी शुद्धात्मा गंगां वचनमब्रवीत्
॥४६॥नारद उवाच
किं विस्मृतो जगद्वंद्ये देवानां समयः शुभः ॥
प्रतिज्ञातं त्वया देवि वसूनां मोक्षकारणे
॥४७॥प्राप्तास्ते वसवो लोकान्प्रसादात्तव सुव्रते ॥
त्वयावतारितो देवि समुद्रः शंतनुः स्मृतः
॥४८॥इति तस्य वचः श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः ॥
गंगा त्रिपथगा पुण्या प्रत्युवाच महामुनिम्
॥४९॥सत्यमुक्तं त्वया ब्रह्मञ्ज्ञातं सर्वं मयाऽधुना ॥
किंतु योनिर्यतो लब्धा मानुषी तेन मोहिता
॥५०॥अपवादभयाद्भीता भवंतं शरणं गता ॥
दीयतामुपदेशो मे कथ्यतां स्थानमुत्तमम्
॥५१॥नारद उवाच
किं विस्मृतो जगद्वंद्ये देवानां समयः कृतः ॥
अपवादभयाद्भीता यदि त्वं देवि पुण्यदे ॥
मां पृच्छसि परं स्थानं शृणु त्वं वच्मि सुव्रते
॥५२॥अवंती तु समाख्याता सप्त कल्पसनातनी ॥
तस्यां सखी त्वदीया तु शिप्रा विप्रप्रिया सदा
॥५३॥तस्यास्तीरे शुभं लिंगं दुर्द्धर्षेश्वरदक्षिणे ॥
विद्यते त्रिदशैः पूज्यं सर्वती र्थैश्च सेवितम्
॥५४॥तस्य दर्शनमात्रेण कृतकृत्या भविष्यसि ॥
तस्माद्गच्छ महापुण्ये गंगे देवर्षिसेविते
॥५५॥इत्युक्ता सा त्रिपथगा नारदेन महात्मना ॥
गता तत्र महापुण्या सखीं शिप्रां ददर्श ह
॥५६॥संश्लेषं च तदा कृत्वा लिंगं दृष्ट्वा सुपावनम् ॥
पूजयामास भावेन तत्रैव च चिरं स्थिता
॥५७॥अथ सूर्यसुता देवी यमुना पापनाशिनी ॥
तत्रायाता सुहार्द्देन यत्र गंगा व्यवस्थिता
॥५८॥ददर्श देवी तां गंगां ध्यायंती शंकरं शिवम् ॥
सापि तत्रैव तिष्ठंती पूजयंती परं शिवम्
॥५९॥अथ तेनैव कालेन प्राचीदेवी सरस्वती ॥
समायाता सुगुप्ता च गंगायमुनयो र्जले
॥६०॥एतस्मिन्नंतरे देवि शक्रं .प्राह स नारदः ॥
न दृश्यते प्रयागस्तु महाकालवनं गतः
॥६१॥गंगायमुनयोर्मध्ये यत्र गुप्ता सरस्वती ॥
प्रयागः स तु विज्ञेयः सर्वपापप्रणाशनः
॥६२॥स सांप्रतं प्रयागस्तु महाकालवनोत्तमे ॥
केनापि कारणेनैव गतो न ज्ञायते मया
॥६३॥इति तस्य वचः श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः ॥
शक्रेण सहिताः सर्वे ह्यवंतीं तु समागताः
॥६४॥स्तुवंतो विविधैः स्तोत्रैर्गंगां त्रिपथगां शुभाम् ॥
गंगे देवि नमस्तुभ्यं सर्वपापप्रणाशिनि
॥६५॥वसूनां जननी देवि वसूनां मोक्षदायिनि ॥
त्रैलोक्यपावनी नित्यं हरेण शिरसा धृता
॥६६॥सेविता वालखिल्यैश्च कृष्णस्य परमा कला ॥
यमुने त्वां नमस्यामः कालिंदीं वरवाहिनीम्
॥६७॥सुता त्वं पाविनी देवि मार्त्तंडस्य दिवस्पतेः ॥
शिप्रे देवि नमस्तुभ्यं ब्रह्मदेहोद्भवे शुभे
॥६८॥प्राची त्वमेव विख्याता पुण्यदेहा सरस्वती ॥
या प्राची कौरवक्षेत्रे पुष्करे या महालये ॥
सा त्वं शिप्रा प्रसिद्धा च सर्वपातकनाशिनी
॥६९॥त्वं दया सर्वजंतूनां स्वर्गः शरणं नृणाम् ॥
त्वं माता सर्वजंतूनां त्वं प्राची भुवि गीयसे
॥७०॥बहुजन्मकलंकांकं दृष्ट्वा या देहिनां भुवि ॥
करोषि क्षालनं देवि सा त्वं त्रैलोक्यसंस्थिता
॥७१॥आसां च संगमो यस्तु स प्रयागो बुधैः स्मृतः ॥
अत्रागत्य तु युष्माभिः स्थापितः स्नापितोऽधुना
॥७२॥सोद्य प्रभृति देवोऽयं प्रयागेश्वरसंज्ञकः ॥
त्रिषु लोकेषु विख्यातः स्मरणात्पापनाशनः
॥७३॥अत्रागत्य प्रपश्यंति ये प्रयागेश्वरं ततः ॥
ते कृतार्था भविष्यंति सर्वपातकवर्जिताः
॥७४॥कुलं च तारितं तेषां पैतृकं मातृकं तथा ॥
गंगायास्त्रियुगं पुण्यं चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥
जायते नात्र संदेहः प्रयागेश्वरदर्शनात्
॥७५॥गंगायां च प्रयागे च देवदारुवने शुभे ॥
नैमिषे पुष्करे चैव श्रीशैले च त्रिपुष्करे
॥७६॥त्र्यंबके धौतपापे च महेन्द्रे भैरवे तथा ॥
गोकर्णे च सुवर्णाख्ये रेवाकपिलसङ्गमे
॥७७॥एतेषां दर्शनेनैव या सिद्धिर्द्वादशाब्दिका ॥
सा लभ्या मासमात्रेण प्रयागेश्वरदर्शनात्
॥७८॥ये पश्यंति चतुर्द्दश्यामष्टम्यां च विशेषतः ।
भक्त्या च नियमं कृत्वा प्रयागेश्वरसंज्ञकम्
॥७९॥न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥
भोगदं मोक्षदं लिंगं भविष्यति महीतले
॥८०॥कलास्तिस्रो भविष्यंति लिंगेऽस्मिन्मोक्षदे शुभे ॥
गंगा च यमुना प्राची सर्वपातकनाशिनी
॥८१॥एवमुक्त्वा स्तुता गंगा यमुना च सरस्वती ॥
देवैः प्रणतिपूर्वेण गताः स्थानं स्वकं तदा
॥८२॥देवाः प्रहृष्टाः शकाद्याः प्रयागेश्वरसंज्ञकम् ॥
स्तुत्वा च विविधैः स्तोत्रैः पूजयित्वा दिवं गताः
॥८३॥एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
प्रयागेश्वर देवस्य चंद्रादित्येश्वरं शृणु
॥८४॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पंचम आवंत्यखंडे चतुरशीतिलिंगमाहात्म्ये उमामहेश्वरसंवादे प्रयागेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७१ ॥