dhanuḥsāhasramāhātmyavarṇanam
śrīhara uvāca
dhanuḥsāhasranāmānamīśvaraṃ śṛṇu pārvati ||
triṣaṣṭisaṃkhyakaṃ divyaṃ darśanātpāpanāśanam
||1||धनुःसाहस्रनामानमीश्वरं शृणु पार्वति ॥
त्रिषष्टिसंख्यकं दिव्यं दर्शनात्पापनाशनम्
vidūrathonāma nṛpaḥ khyātakīrttirabhūdbhuvi ||
tasya putradvayaṃ jātaṃ sunītiḥ .sumatistathā
||2||विदूरथोनाम नृपः ख्यातकीर्त्तिरभूद्भुवि ॥
तस्य पुत्रद्वयं जातं सुनीतिः .सुमतिस्तथा
ekadā tu vanaṃ yāto mṛgayāṃ sa vidūrathaḥ ||
dadarśa garttaṃ sumahadbhūmermukhamivodgatam
||3||एकदा तु वनं यातो मृगयां स विदूरथः ॥
ददर्श गर्त्तं सुमहद्भूमेर्मुखमिवोद्गतम्
taṃ dṛṣṭvā ciṃtayāmāsa kimetaditi pārthivaḥ ||
pātālavivaraṃ manye vaḍavānalasaṃnibham
||4||तं दृष्ट्वा चिंतयामास किमेतदिति पार्थिवः ॥
पातालविवरं मन्ये वडवानलसंनिभम्
ciṃtayanniva tatrāsau dadarśa vijane vane ||
brāhmaṇaṃ suvrataṃ nāma tapasvinamakalmaṣam
||5||चिंतयन्निव तत्रासौ ददर्श विजने वने ॥
ब्राह्मणं सुव्रतं नाम तपस्विनमकल्मषम्
sa taṃ papraccha nṛpatiḥ kimetaditi bho dvija
||6||स तं पप्रच्छ नृपतिः किमेतदिति भो द्विज
brāhmaṇa uvāca
dānavaḥ sumahāvīryo vasatyugro rasātale ||
kujaṃbhonāma vikhyāto bhinatti vasudhāmimām
||7||दानवः सुमहावीर्यो वसत्युग्रो रसातले ॥
कुजंभोनाम विख्यातो भिनत्ति वसुधामिमाम्
tamajitvā kathaṃ rājyaṃ bhokṣyase vasudhādhipa ||
tena vidhvaṃsitā viprā rātrau niḥsṛtya pārthiva
||8||तमजित्वा कथं राज्यं भोक्ष्यसे वसुधाधिप ॥
तेन विध्वंसिता विप्रा रात्रौ निःसृत्य पार्थिव
upadrutāstathā deśā dhvastāścaiva tathāśramāḥ ||
āpyāyayati daityo'yaṃ sabalī muśalāyudhaḥ
||9||उपद्रुतास्तथा देशा ध्वस्ताश्चैव तथाश्रमाः ॥
आप्याययति दैत्योऽयं सबली मुशलायुधः
yadi tvaṃ ghātayasyenaṃ pātālāṃtaragocaram ||
tataḥ samastavasudhāpatireva bhaviṣyasi
||10||यदि त्वं घातयस्येनं पातालांतरगोचरम् ॥
ततः समस्तवसुधापतिरेव भविष्यसि
iti vipra vacaḥ śrutvā maṃtrayāmāsa pārthivaḥ ||
maṃtribhiḥ sahito'moghaṃ śrutvā muśalamadrije
||11||इति विप्र वचः श्रुत्वा मंत्रयामास पार्थिवः ॥
मंत्रिभिः सहितोऽमोघं श्रुत्वा मुशलमद्रिजे
taṃ maṃtraṃ kriyamāṇaṃ tu sūnubhyāṃ saha maṃtribhiḥ ||
tatpārśvavarttinī kanyā śuśrāvātha mudāvatī
||12||तं मंत्रं क्रियमाणं तु सूनुभ्यां सह मंत्रिभिः ॥
तत्पार्श्ववर्त्तिनी कन्या शुश्रावाथ मुदावती
tataḥ katipayāhe tu tāṃ kanyāṃ jalajekṣaṇām ||
jahāropavanāddaityaḥ kujaṃbhaḥ svasakhīvṛtām
||13||ततः कतिपयाहे तु तां कन्यां जलजेक्षणाम् ॥
जहारोपवनाद्दैत्यः कुजंभः स्वसखीवृताम्
etacchrutvā mahīpālaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ ||
uvāca putrau jāne'haṃ sakujaṃbho mahāsuraḥ
||14||एतच्छ्रुत्वा महीपालः क्रोधपर्याकुलेक्षणः ॥
उवाच पुत्रौ जानेऽहं सकुजंभो महासुरः
dṛṣṭvā bhūmau purā gatteṃ tatra saṃśayite mayi ||
kathito dvijamukhyena mayā pṛṣṭena putrakau
||15||दृष्ट्वा भूमौ पुरा गत्तें तत्र संशयिते मयि ॥
कथितो द्विजमुख्येन मया पृष्टेन पुत्रकौ
sa hanyatāṃ so'paharttā mudāvatyāḥ sudurmatiḥ ||
prasthitau nṛpabhaktyātha svasainyaparivāritau
||16||स हन्यतां सोऽपहर्त्ता मुदावत्याः सुदुर्मतिः ॥
प्रस्थितौ नृपभक्त्याथ स्वसैन्यपरिवारितौ
tau sutau tatra saṃprāptau pātāle pitṛśāsanāt ||
yuyudhāte kujaṃbhena svaśaktyā senayā vṛtau
||17||तौ सुतौ तत्र संप्राप्तौ पाताले पितृशासनात् ॥
युयुधाते कुजंभेन स्वशक्त्या सेनया वृतौ
tataḥ parighanistriṃśaśaktiśūlaparaśvadhaiḥ ||
bāṇaiścirataraṃ yuddhaṃ teṣāmāsītsadāruṇam
||18||ततः परिघनिस्त्रिंशशक्तिशूलपरश्वधैः ॥
बाणैश्चिरतरं युद्धं तेषामासीत्सदारुणम्
tato māyābalavatā tena daityena tatkṣaṇāt ||
amoghenādvitīyena muśalena varānane
||19||ततो मायाबलवता तेन दैत्येन तत्क्षणात् ॥
अमोघेनाद्वितीयेन मुशलेन वरानने
hata sainyau raṇe baddhau rājaputrau mahābalau
||20||हत सैन्यौ रणे बद्धौ राजपुत्रौ महाबलौ
tataḥ śrutvā mahīpālo vivarṇavadano'bhavat ||
baddhaputraḥ parāmārttiṃ jagāma giriputrike
||21||ततः श्रुत्वा महीपालो विवर्णवदनोऽभवत् ॥
बद्धपुत्रः परामार्त्तिं जगाम गिरिपुत्रिके
ruroda bahudhātyarthaṃ putrasnehena pārthivaḥ ||
tato vilapatastasya mārkaṃḍeyo mahāmuniḥ ||
anekasṛṣṭisaṃhāradṛṣṭakāryaparāvaraḥ
||22||रुरोद बहुधात्यर्थं पुत्रस्नेहेन पार्थिवः ॥
ततो विलपतस्तस्य मार्कंडेयो महामुनिः ॥
अनेकसृष्टिसंहारदृष्टकार्यपरावरः
uditādityasaṃkāśaḥ saptakalpānugo vaśī ||
ājagāma nṛpābhyāśe vilapaṃtaṃ dadarśa saḥ ||
rājānaṃ kathayāmāsa trikālajño mahāmuniḥ
||23||उदितादित्यसंकाशः सप्तकल्पानुगो वशी ॥
आजगाम नृपाभ्याशे विलपंतं ददर्श सः ॥
राजानं कथयामास त्रिकालज्ञो महामुनिः
mā śucastvaṃ mahīpāla kṣattriyo'si dṛḍhavrataḥ ||
kva śoka kva mahīpālo durjayo lokapālavat
||24||मा शुचस्त्वं महीपाल क्षत्त्रियोऽसि दृढव्रतः ॥
क्व शोक क्व महीपालो दुर्जयो लोकपालवत्
śokaṃ kupuruṣācīrṇaṃ tyaja tvaṃ rājasattama ||
udyamaṃ kuru rājeṃdra kujaṃbhaṃ ghātayiṣyasi
||25||शोकं कुपुरुषाचीर्णं त्यज त्वं राजसत्तम ॥
उद्यमं कुरु राजेंद्र कुजंभं घातयिष्यसि
nātyuccaṃ meruśikharaṃ nātinīcaṃ rasātalam ||
vyavasāyaḥ sakhā yasya nāsti dūre mahodadhiḥ
||26||नात्युच्चं मेरुशिखरं नातिनीचं रसातलम् ॥
व्यवसायः सखा यस्य नास्ति दूरे महोदधिः
mahākālavane liṃgamārādhaya samāhitaḥ ||
rūpeśvarasya devasya pārśve dakṣiṇataḥ sthitam
||27||महाकालवने लिंगमाराधय समाहितः ॥
रूपेश्वरस्य देवस्य पार्श्वे दक्षिणतः स्थितम्
dhanuḥsāhasratulyaṃ tu muśalasya nivāraṇam ||
dhanuḥ prāpsyasi rājeṃdra kujaṃbhaṃ vinipātaya
||28||धनुःसाहस्रतुल्यं तु मुशलस्य निवारणम् ॥
धनुः प्राप्स्यसि राजेंद्र कुजंभं विनिपातय
dhanuḥsāhasrahastaistu rakṣitaṃ yodhasattamaiḥ ||
liṃgaṃ devāsurairyuddhe sahasrākṣeṇa sevitam ||
iṃdreṇa ca dhanurlabdhaṃ jaṃbho vai yena pātitaḥ
||29||धनुःसाहस्रहस्तैस्तु रक्षितं योधसत्तमैः ॥
लिंगं देवासुरैर्युद्धे सहस्राक्षेण सेवितम् ॥
इंद्रेण च धनुर्लब्धं जंभो वै येन पातितः
tasya tadvacanaṃ śrutvā sa rājātha vidūrathaḥ ||
jagāma tvarito devi mahākālavanaṃ śubham
||30||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स राजाथ विदूरथः ॥
जगाम त्वरितो देवि महाकालवनं शुभम्
dadarśa tatra talliṃgaṃ pūjayāmāsa bhaktitaḥ ||
tasya tuṣṭastadā devo dadau divyaṃ dhanustadā
||31||ददर्श तत्र तल्लिंगं पूजयामास भक्तितः ॥
तस्य तुष्टस्तदा देवो ददौ दिव्यं धनुस्तदा
dhanuḥsāhasratulyaṃ ca muśalasya nivāraṇam ||
dhanurlabdhvā tadā rājā baddhagodhāṃgulitravān ||
jagāma dhīraḥ pātālaṃ tena gartena satvaram
||32||धनुःसाहस्रतुल्यं च मुशलस्य निवारणम् ॥
धनुर्लब्ध्वा तदा राजा बद्धगोधांगुलित्रवान् ॥
जगाम धीरः पातालं तेन गर्तेन सत्वरम्
tato jyāsvanamatyugraṃ sa cakre pārthivastadā ||
yena pātālamakhilamāsīdāpūritāṃtaram
||33||ततो ज्यास्वनमत्युग्रं स चक्रे पार्थिवस्तदा ॥
येन पातालमखिलमासीदापूरितांतरम्
tato jyāsvanamākarṇya kujaṃbho dānaveśvaraḥ ||
ājagāmātikopena svasainyaparivāritaḥ
||34||ततो ज्यास्वनमाकर्ण्य कुजंभो दानवेश्वरः ॥
आजगामातिकोपेन स्वसैन्यपरिवारितः
tato yuddhamabhūttasya saha rājñā varānane ||
dināni trīṇi sa yadā yodhitastena dānavaḥ
||35||ततो युद्धमभूत्तस्य सह राज्ञा वरानने ॥
दिनानि त्रीणि स यदा योधितस्तेन दानवः
tataḥ kopaparītātmā muśalāyābhyadhāvata ||
gaṃdhairmālyaistathā dhūpaiḥ pūjyamānaḥ sa tiṣṭhati
||36||ततः कोपपरीतात्मा मुशलायाभ्यधावत ॥
गंधैर्माल्यैस्तथा धूपैः पूज्यमानः स तिष्ठति
yāvadgṛhṇāti muśalaṃ tāvatsā ca mudāvatī ||
pasparśa caṃdanavyājairanekaiśca punaḥpunaḥ
||37||यावद्गृह्णाति मुशलं तावत्सा च मुदावती ॥
पस्पर्श चंदनव्याजैरनेकैश्च पुनःपुनः
tataḥ sa gatvā yuyudhe musalenāsureśvaraḥ ||
tadā musalapātāste dhanuṣā niṣprabhīkṛtāḥ
||38||ततः स गत्वा युयुधे मुसलेनासुरेश्वरः ॥
तदा मुसलपातास्ते धनुषा निष्प्रभीकृताः
dhanurjyāghātaśabdena patite bhūtale tadā ||
gato vaivasvataṃ lokaṃ kujaṃbhonāma dānavaḥ
||39||धनुर्ज्याघातशब्देन पतिते भूतले तदा ॥
गतो वैवस्वतं लोकं कुजंभोनाम दानवः
tato'patatpuṣpavṛṣṭistasyopari mahīpateḥ ||
jagurgaṃdharvapatayo devavādyāni sasvanuḥ
||40||ततोऽपतत्पुष्पवृष्टिस्तस्योपरि महीपतेः ॥
जगुर्गंधर्वपतयो देववाद्यानि सस्वनुः
sa cāpi rājā taṃ hatvā putrau labdhvā sutāṃ tadā ||
mudāvatīṃ mudā yukto harṣagadgadanirbharaḥ
||41||स चापि राजा तं हत्वा पुत्रौ लब्ध्वा सुतां तदा ॥
मुदावतीं मुदा युक्तो हर्षगद्गदनिर्भरः
putrābhyāṃ sahito devi susaṃpūrṇamanorathaḥ ||
sāṃtaḥpuraparīvāraḥ punarāyādvarānane
||42||पुत्राभ्यां सहितो देवि सुसंपूर्णमनोरथः ॥
सांतःपुरपरीवारः पुनरायाद्वरानने
mahākālavane ramye yatra talliṃgamuttamam ||
pūjayāmāsa ratnaiśca vastrairābharaṇaistathā
||43||महाकालवने रम्ये यत्र तल्लिंगमुत्तमम् ॥
पूजयामास रत्नैश्च वस्त्रैराभरणैस्तथा
tataḥ sa pūjito devaiḥ śakreṇa ca punaḥpunaḥ ||
asya liṃgasya māhātmyāddhanuḥ prāptaṃ nṛpeṇa 3
||44||ततः स पूजितो देवैः शक्रेण च पुनःपुनः ॥
अस्य लिंगस्य माहात्म्याद्धनुः प्राप्तं नृपेण ३
kujaṃbho'pi hato daityo devavidveṣakārakaḥ ||
dhanuḥsāhasranāmāyamataḥ khyātiṃ gamiṣyati
||45||कुजंभोऽपि हतो दैत्यो देवविद्वेषकारकः ॥
धनुःसाहस्रनामायमतः ख्यातिं गमिष्यति
bhaktyā ye pūjayiṣyaṃti dhanuḥsāhasramīśvaram ||
yāsyanti śatravasteṣāṃ kṣayaṃ naivātra saṃśayaḥ
||46||भक्त्या ये पूजयिष्यंति धनुःसाहस्रमीश्वरम् ॥
यास्यन्ति शत्रवस्तेषां क्षयं नैवात्र संशयः
arcite devadeveśe dhanuḥsāhasrike śive ||
arcitāḥ sarvadevāḥ syurvaradāśca na saṃśayaḥ
||47||अर्चिते देवदेवेशे धनुःसाहस्रिके शिवे ॥
अर्चिताः सर्वदेवाः स्युर्वरदाश्च न संशयः
prātarmadhye'parāhṇe ca dhanuḥsāhasrakaṃ śivam ||
ye namanti narā nityaṃ na te narakabhoginaḥ
||48||प्रातर्मध्येऽपराह्णे च धनुःसाहस्रकं शिवम् ॥
ये नमन्ति नरा नित्यं न ते नरकभोगिनः
tīrthānāṃ ca yathā gaṃgā rakṣitā yodhasattamaiḥ ||
tathāyaṃ rakṣako devo nāmnā dhanuḥsahasrakaḥ
||49||तीर्थानां च यथा गंगा रक्षिता योधसत्तमैः ॥
तथायं रक्षको देवो नाम्ना धनुःसहस्रकः
tatra gaṃgāditīrthāni vidyante vividhāni ca ||
surahasyātipuṇyāni sadyaḥ pāpaharāṇi ca
||50||तत्र गंगादितीर्थानि विद्यन्ते विविधानि च ॥
सुरहस्यातिपुण्यानि सद्यः पापहराणि च
teṣāṃ phalaṃ vinirdiṣṭaṃ ye paśyanti tu bhaktitaḥ ||
dhanuḥsāhasrakaṃ nāma sadā śatrukṣayaṃkaram
||51||तेषां फलं विनिर्दिष्टं ये पश्यन्ति तु भक्तितः ॥
धनुःसाहस्रकं नाम सदा शत्रुक्षयंकरम्
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanā śanaḥ ||
dhanuḥsāhasradevasya devaṃ paśupatiṃ śṛṇu
||52||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापना शनः ॥
धनुःसाहस्रदेवस्य देवं पशुपतिं शृणु
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe caturaśīti liṅgamāhātmye dhanuḥsāhasramāhātmyavarṇanaṃnāma triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 63 ||