mārkaṃḍeyeśvaramāhātmyavarṇanam
śrīhara uvāca
mārkaṇḍeyeśvaraṃ viddhi ṣaṭtriṃśattamamīśvaram ||
yasya darśanamātreṇa putravāñjāyate naraḥ
||1||मार्कण्डेयेश्वरं विद्धि षट्त्रिंशत्तममीश्वरम् ॥
यस्य दर्शनमात्रेण पुत्रवाञ्जायते नरः
brahmavaṃśasamutpanno mṛkaṇḍonāma tāpasaḥ ||
vedādhyayanasaṃpannaḥ sa cāputro babhūva ha
||2||ब्रह्मवंशसमुत्पन्नो मृकण्डोनाम तापसः ॥
वेदाध्ययनसंपन्नः स चापुत्रो बभूव ह
putrārthaṃ cintayāmāma kathaṃ putro bhavediti ||
aputrasya kuto loka iti vedeṣu paṭhyate
||3||पुत्रार्थं चिन्तयामाम कथं पुत्रो भवेदिति ॥
अपुत्रस्य कुतो लोक इति वेदेषु पठ्यते
tasmāttapaḥ kariṣyāmi yena me tanayo bhavet ||
evaṃ saṃcitya bahudhā sa jagāma himālayam
||4||तस्मात्तपः करिष्यामि येन मे तनयो भवेत् ॥
एवं संचित्य बहुधा स जगाम हिमालयम्
cakāra vasatiṃ cāpi tapase bhāvitātmavān ||
vāyubhakṣoṃbubhakṣaśca nirāhārordhvapādakaḥ
||5||चकार वसतिं चापि तपसे भावितात्मवान् ॥
वायुभक्षोंबुभक्षश्च निराहारोर्ध्वपादकः
śākamūlaphalāhāraḥ parṇāśyekadviparṇabhuk ||
evamādīni cānyāni tapāṃsi subahūnyapi
||6||शाकमूलफलाहारः पर्णाश्येकद्विपर्णभुक् ॥
एवमादीनि चान्यानि तपांसि सुबहून्यपि
cakāra sa munistatra varṣāṇi dvādaśaiva tu ||
na tuṣṭo'haṃ tadā devi tapasā duṣkareṇa tu
||7||चकार स मुनिस्तत्र वर्षाणि द्वादशैव तु ॥
न तुष्टोऽहं तदा देवि तपसा दुष्करेण तु
tato jñātvā matiṃ tasya vijñapto'haṃ tadā tvayā ||
karotyeva tapaḥ krūraṃ putrahetormunirmahān
||8||ततो ज्ञात्वा मतिं तस्य विज्ञप्तोऽहं तदा त्वया ॥
करोत्येव तपः क्रूरं पुत्रहेतोर्मुनिर्महान्
tejasā dīpayañchailaṃ śoṣayansalilāśayān ||
tapasā duṣkareṇaiva kṣubhitā nākavāsinaḥ
||9||तेजसा दीपयञ्छैलं शोषयन्सलिलाशयान् ॥
तपसा दुष्करेणैव क्षुभिता नाकवासिनः
samudrāḥ kṣubhitāḥ sarve candrādityau tathaiva ca ||
ṛṣayo vismṛtiṃ prāptāḥ kaṃpete cāpi rodasī ||
akālapralayo deva bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||10||समुद्राः क्षुभिताः सर्वे चन्द्रादित्यौ तथैव च ॥
ऋषयो विस्मृतिं प्राप्ताः कंपेते चापि रोदसी ॥
अकालप्रलयो देव भविष्यति न संशयः
munaye tanmṛkaṇḍāya putro vai dīyatāmiti ||
mayā proktaṃ varārohe putramicchatyayonijam
||11||मुनये तन्मृकण्डाय पुत्रो वै दीयतामिति ॥
मया प्रोक्तं वरारोहे पुत्रमिच्छत्ययोनिजम्
akṣayaṃ suviśālākṣi sahasrākṣamivāparam ||
candrābhaṃ candravadanaṃ candravadbhuvanapriyam
||12||अक्षयं सुविशालाक्षि सहस्राक्षमिवापरम् ॥
चन्द्राभं चन्द्रवदनं चन्द्रवद्भुवनप्रियम्
nīlotpaladalaśyāmaṃ nīlotpaladalekṣaṇam ||
viśālacārujaghanaṃ cārukuṇḍalamaṃḍitam ||
putramicchati deveśi mṛkaṇḍo'yaṃ mahāmuniḥ
||13||नीलोत्पलदलश्यामं नीलोत्पलदलेक्षणम् ॥
विशालचारुजघनं चारुकुण्डलमंडितम् ॥
पुत्रमिच्छति देवेशि मृकण्डोऽयं महामुनिः
tvayāpyuktaṃ punardevi kāruṇyādbhaktivatsale ||
na dadāsi muneḥ putraṃ tapyato viṣamaṃ tapaḥ
||14||त्वयाप्युक्तं पुनर्देवि कारुण्याद्भक्तिवत्सले ॥
न ददासि मुनेः पुत्रं तप्यतो विषमं तपः
phalasya dātā tapasāṃ kathaṃ tvaṃ gīyase budhaiḥ ||
kastvāṃ nu śaraṇaṃ gacchellokānāṃ sambhavaṃ bhavam
||15||फलस्य दाता तपसां कथं त्वं गीयसे बुधैः ॥
कस्त्वां नु शरणं गच्छेल्लोकानां सम्भवं भवम्
karoṣi sarvadaityānāṃ sarvadevākulākulam ||
tvayāhaṃ suciraṃ devaṃ satkṛtā karuṇākara
||16||करोषि सर्वदैत्यानां सर्वदेवाकुलाकुलम् ॥
त्वयाहं सुचिरं देवं सत्कृता करुणाकर
nānyo māmanukampārthaṃ prayacchetpravaraṃ varam ||
sa tvaṃ sarvajagannātha prabhuḥ karttā praśāsitā
||17||नान्यो मामनुकम्पार्थं प्रयच्छेत्प्रवरं वरम् ॥
स त्वं सर्वजगन्नाथ प्रभुः कर्त्ता प्रशासिता
hetuḥ svāmī maheśāno dayālurbhaktavatsalaḥ ||
sarveśvara stuto'bhīṣṭaṃ kiṃ na viprāya dīyate
||18||हेतुः स्वामी महेशानो दयालुर्भक्तवत्सलः ॥
सर्वेश्वर स्तुतोऽभीष्टं किं न विप्राय दीयते
tapasā kṣīṇapāpasya brahmatve bhāvitātmanaḥ ||
asya putrapradānaṃ tvaṃ kuru madvacanācchiva
||19||तपसा क्षीणपापस्य ब्रह्मत्वे भावितात्मनः ॥
अस्य पुत्रप्रदानं त्वं कुरु मद्वचनाच्छिव
mayā tvaṃ varṇitā devi snehākṣarapadaiḥ śubhaiḥ ||
lolapaṃkajapatrākṣi gauri bhūdharagātraje
||20||मया त्वं वर्णिता देवि स्नेहाक्षरपदैः शुभैः ॥
लोलपंकजपत्राक्षि गौरि भूधरगात्रजे
skaṃdamātaḥ kalāpūrṇacaṃdrabimbanibhānane ||
kṛśodari viniḥspṛṣṭacāmīkaranibhadyute
||21||स्कंदमातः कलापूर्णचंद्रबिम्बनिभानने ॥
कृशोदरि विनिःस्पृष्टचामीकरनिभद्युते
tvayoktaṃ prakariṣyāmi vākyaṃ dviradagāmini ||
tvaṃ siddhiḥ sādhakā sādhyaṃ tvaṃ kriyā prakramāśrayā
||22||त्वयोक्तं प्रकरिष्यामि वाक्यं द्विरदगामिनि ॥
त्वं सिद्धिः साधका साध्यं त्वं क्रिया प्रक्रमाश्रया
tvaṃ māyā śrīrdyutiḥ śrīmacchraddhārucirasaṃtatiḥ ||
kṛtvā mānaṃ bahuvidhaṃ mayaiva saha sundari
||23||त्वं माया श्रीर्द्युतिः श्रीमच्छ्रद्धारुचिरसंततिः ॥
कृत्वा मानं बहुविधं मयैव सह सुन्दरि
bhrājase vividhākārā mohayitvākhilaṃ jagat ||
tvayāpyuktaṃ punardevi kriyatāṃ tu vaco mama
||24||भ्राजसे विविधाकारा मोहयित्वाखिलं जगत् ॥
त्वयाप्युक्तं पुनर्देवि क्रियतां तु वचो मम
munaye'smai tapaḥkṣīṇasarvagātrāya sāṃpratam ||
varaḥ pradīyatāmasmai brāhmaṇāya maheśvara
||25||मुनयेऽस्मै तपःक्षीणसर्वगात्राय सांप्रतम् ॥
वरः प्रदीयतामस्मै ब्राह्मणाय महेश्वर
mayāpyuktaṃ viśālākṣi śrūyatāṃ vacanaṃ mama ||
asau gacchatu vipreṃdro mahākālavanottame
||26||मयाप्युक्तं विशालाक्षि श्रूयतां वचनं मम ॥
असौ गच्छतु विप्रेंद्रो महाकालवनोत्तमे
pattaneśvarapūrve tu tatrāste liṃgamuttamam ||
putrapradaṃ viśālākṣi mahāpātakanāśanam
||27||पत्तनेश्वरपूर्वे तु तत्रास्ते लिंगमुत्तमम् ॥
पुत्रप्रदं विशालाक्षि महापातकनाशनम्
madīyaṃ vacanaṃ śrutvā tvayāpyukto dvijottamaḥ ||
mahākālavanaṃ gaccha putrārthamṛṣi sattama ||
tatra liṃgaṃ samārādhya lapsyase putramuttamam
||28||मदीयं वचनं श्रुत्वा त्वयाप्युक्तो द्विजोत्तमः ॥
महाकालवनं गच्छ पुत्रार्थमृषि सत्तम ॥
तत्र लिंगं समाराध्य लप्स्यसे पुत्रमुत्तमम्
tvayā saṃprerito viprastatheti kṛtaniścayaḥ ||
āśayā parayā yuktaḥ putrakāmo jagāma saḥ
||29||त्वया संप्रेरितो विप्रस्तथेति कृतनिश्चयः ॥
आशया परया युक्तः पुत्रकामो जगाम सः
tatra dṛṣṭvā mahāliṃgaṃ putradaṃ pāpanāśanam ||
bhaktyā saṃsevayāmāsa tapasā duṣkareṇa tu
||30||तत्र दृष्ट्वा महालिंगं पुत्रदं पापनाशनम् ॥
भक्त्या संसेवयामास तपसा दुष्करेण तु
atha kenāpi kālena niḥsṛto'haṃ tvayā saha ||
liṃgamadhyādvarārohe sa ca prokto dvijottamaḥ
||31||अथ केनापि कालेन निःसृतोऽहं त्वया सह ॥
लिंगमध्याद्वरारोहे स च प्रोक्तो द्विजोत्तमः
śarvo'hamiti jānīhi brūhi kiṃ karavāṇi te ||
āvāṃ purā prasannau te jñātaṃ tava viceṣṭitam
||32||शर्वोऽहमिति जानीहि ब्रूहि किं करवाणि ते ॥
आवां पुरा प्रसन्नौ ते ज्ञातं तव विचेष्टितम्
yamicchasi varaṃ brahmaṃstadadya pradadāmi te ||
mayā proktaḥ prasannena muniḥ paramavismitaḥ
||33||यमिच्छसि वरं ब्रह्मंस्तदद्य प्रददामि ते ॥
मया प्रोक्तः प्रसन्नेन मुनिः परमविस्मितः
prahvaḥ prāha suhṛdaye sa hṛṣṭo muni sattamaḥ ||
apatyahetordeveśau kimalabhyaṃ bhavenmama
||34||प्रह्वः प्राह सुहृदये स हृष्टो मुनि सत्तमः ॥
अपत्यहेतोर्देवेशौ किमलभ्यं भवेन्मम
mayā proktastadā devi mṛkaṇḍo munisattamaḥ ||
ayonijaste tanayo mānuṣo vai bhavi ṣyati ||
aiśvaryajñānasaṃpanno dīrghāyuḥ sarvavitsudhīḥ
||35||मया प्रोक्तस्तदा देवि मृकण्डो मुनिसत्तमः ॥
अयोनिजस्ते तनयो मानुषो वै भवि ष्यति ॥
ऐश्वर्यज्ञानसंपन्नो दीर्घायुः सर्ववित्सुधीः
etasminnaṃtare devi prādurbhūto mahātapāḥ ||
putraḥ paramadharmātmā mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ
||36||एतस्मिन्नंतरे देवि प्रादुर्भूतो महातपाः ॥
पुत्रः परमधर्मात्मा मार्कण्डेयो महामुनिः
sa jātamātro dharmātmā tatraiva tapasi sthitaḥ ||
devamārādhayāmāsa sa tuṣṭo'tha varaṃ dadau
||37||स जातमात्रो धर्मात्मा तत्रैव तपसि स्थितः ॥
देवमाराधयामास स तुष्टोऽथ वरं ददौ
tvayāhaṃ jātamātreṇa tapasā toṣito yataḥ ||
tasmātkhyātiṃ gamiṣyāmi tvannāmnā dvijasattama
||38||त्वयाहं जातमात्रेण तपसा तोषितो यतः ॥
तस्मात्ख्यातिं गमिष्यामि त्वन्नाम्ना द्विजसत्तम
ye māṃ paśyaṃti vipreṃdra bhaktyā paramayā yutāḥ ||
prāpnuvaṃti gatiṃ nityaṃ te sadānaṃda dāyinīm
||39||ये मां पश्यंति विप्रेंद्र भक्त्या परमया युताः ॥
प्राप्नुवंति गतिं नित्यं ते सदानंद दायिनीम्
prasaṃgādye gamiṣyaṃti te sadā duḥkhavarjitāḥ ||
devadevaṃ samārādhya modiṣyaṃti hi te narāḥ
||40||प्रसंगाद्ये गमिष्यंति ते सदा दुःखवर्जिताः ॥
देवदेवं समाराध्य मोदिष्यंति हि ते नराः
tryakṣā gaṇeśvarāḥ siddhāḥ siddhagaṃdharvasevitāḥ ||
te bhaviṣyaṃti satataṃ mama bhaktāśca ye narāḥ
||41||त्र्यक्षा गणेश्वराः सिद्धाः सिद्धगंधर्वसेविताः ॥
ते भविष्यंति सततं मम भक्ताश्च ये नराः
ye māṃ saṃpūjayiṣyaṃti hṛdyaiḥ puṣpaiḥ sugaṃdhibhiḥ ||
dīrghāyuṣo bhaviṣyaṃti sadā duḥkhavivarjitāḥ
||42||ये मां संपूजयिष्यंति हृद्यैः पुष्पैः सुगंधिभिः ॥
दीर्घायुषो भविष्यंति सदा दुःखविवर्जिताः
ityukte tena liṃgena mārkaṇḍeyo mahātapāḥ ||
tapaścacāra tatraiva mahākālavane sthitaḥ
||43||इत्युक्ते तेन लिंगेन मार्कण्डेयो महातपाः ॥
तपश्चचार तत्रैव महाकालवने स्थितः
prabhāvaḥ kathito devi mārkaṃḍeyeśvarasya ca ||
śiveśvarasya devasya māhātmyaṃ śṛṇu sāṃpratam
||44||प्रभावः कथितो देवि मार्कंडेयेश्वरस्य च ॥
शिवेश्वरस्य देवस्य माहात्म्यं शृणु सांप्रतम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe caturaśītiliṅgamāhātmye mārkaṃḍeyeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaṭtriśo'dhyāyaḥ || 36 ||