vīreśvaramāhātmyavarṇanam
śrīhara uvāca
ṣaṭcatvāriṃśakaṃ devi vīreśvaramatho śṛṇu ||
yasya darśanamātreṇa kulavṛddhirbhaveddhruvam
||1||षट्चत्वारिंशकं देवि वीरेश्वरमथो शृणु ॥
यस्य दर्शनमात्रेण कुलवृद्धिर्भवेद्ध्रुवम्
niśāmaya mahā vi vīreśāvirbhavaṃ param ||
yacchrutvā pitaraḥ puṇyaṃ prāpnuyurvipulaṃ śive
||2||निशामय महा वि वीरेशाविर्भवं परम् ॥
यच्छ्रुत्वा पितरः पुण्यं प्राप्नुयुर्विपुलं शिवे
āsīdamitrajinnāma rājā parapuraṃjayaḥ ||
dhārmikaḥ sattvasaṃpannaḥ prajāraṃjanatatparaḥ
||3||आसीदमित्रजिन्नाम राजा परपुरंजयः ॥
धार्मिकः सत्त्वसंपन्नः प्रजारंजनतत्परः
yaśodhano vadānyaśca sudhīrbrāhmaṇadaivataḥ ||
sadaivāvabhṛthasnātaḥ pariklinnaśiroruhaḥ
||4||यशोधनो वदान्यश्च सुधीर्ब्राह्मणदैवतः ॥
सदैवावभृथस्नातः परिक्लिन्नशिरोरुहः
vinīto nītisaṃpannaḥ kuśalaḥ sarvakarmasu ||
vidyāviśāradaścātha guṇavānguṇivatsalaḥ
||5||विनीतो नीतिसंपन्नः कुशलः सर्वकर्मसु ॥
विद्याविशारदश्चाथ गुणवान्गुणिवत्सलः
kṛtajño madhurālāpaḥ pāpakarmaparāṅmukhaḥ ||
satyavāñchaucanilayaḥ satyavāgvijiteṃdriyaḥ
||6||कृतज्ञो मधुरालापः पापकर्मपराङ्मुखः ॥
सत्यवाञ्छौचनिलयः सत्यवाग्विजितेंद्रियः
raṇāṃgaṇe kṛtāṃtasya saṃkhyāvāṃśca sadojire ||
kāminīkelikālajño yuvāpi sthavirapriyaḥ
||7||रणांगणे कृतांतस्य संख्यावांश्च सदोजिरे ॥
कामिनीकेलिकालज्ञो युवापि स्थविरप्रियः
dharmārtha dhanakośaśca samṛddhabalavāhanaḥ ||
subhagaśca surūpaśca sumedhāḥ suprajāpriyaḥ
||8||धर्मार्थ धनकोशश्च समृद्धबलवाहनः ॥
सुभगश्च सुरूपश्च सुमेधाः सुप्रजाप्रियः
sthairyadhairyasamāpanno deśakālavicakṣaṇaḥ ||
mānyānāṃ mānado nityaṃ sarvadūṣaṇavarjitaḥ
||9||स्थैर्यधैर्यसमापन्नो देशकालविचक्षणः ॥
मान्यानां मानदो नित्यं सर्वदूषणवर्जितः
vāsudevāṃghriyugale cetovṛttiṃ nidhāya ca ||
cakāra rājyaṃ nirdvaṃdvaṃ dhigdhigītivivarjitama
||10||वासुदेवांघ्रियुगले चेतोवृत्तिं निधाय च ॥
चकार राज्यं निर्द्वंद्वं धिग्धिगीतिविवर्जितम
alaṃghyaśāsanaḥ śrīmānviṣṇubhaktiparāyaṇaḥ ||
abhunakpravarānbhogānsamaṃtādviṣṇusaṃskṛtān
||11||अलंघ्यशासनः श्रीमान्विष्णुभक्तिपरायणः ॥
अभुनक्प्रवरान्भोगान्समंताद्विष्णुसंस्कृतान्
harerārādhanānyuccaiḥ pratisaudhaṃ padepade ||
tasya rājye samabhavanmahābhāganidheḥ śive
||12||हरेराराधनान्युच्चैः प्रतिसौधं पदेपदे ॥
तस्य राज्ये समभवन्महाभागनिधेः शिवे
govṛndagopagopālagopījanamanohara ||
gadāpāṇe guṇātīta guṇāśca garuḍadhvaja
||13||गोवृन्दगोपगोपालगोपीजनमनोहर ॥
गदापाणे गुणातीत गुणाश्च गरुडध्वज
keśihankaiṭabhārāte kaṃsāre kamalāpate
||14||केशिहन्कैटभाराते कंसारे कमलापते
kṛṣṇa keśava kaṃjākṣa kīnāśabhayanāśana ||
puruṣottama pāpāre puṇḍarīkavilocana
||15||कृष्ण केशव कंजाक्ष कीनाशभयनाशन ॥
पुरुषोत्तम पापारे पुण्डरीकविलोचन
pītakauśeyavasana padmanābha parātpara ||
janārddanajagannātha jāhnavījalajanmabhūḥ
||16||पीतकौशेयवसन पद्मनाभ परात्पर ॥
जनार्द्दनजगन्नाथ जाह्नवीजलजन्मभूः
janmināṃ janmaharaṇa jaṃjapūkaughanāśana ||
śrīvatsavakṣaḥ śrīkaṃṭha śrīkara śreyasāṃnidhe
||17||जन्मिनां जन्महरण जंजपूकौघनाशन ॥
श्रीवत्सवक्षः श्रीकंठ श्रीकर श्रेयसांनिधे
śrīraṃga śārṅgakodaṃḍa śaure śītāṃśulocana ||
daityāre dānavārāte dāmodara duraṃtaka
||18||श्रीरंग शार्ङ्गकोदंड शौरे शीतांशुलोचन ॥
दैत्यारे दानवाराते दामोदर दुरंतक
devakīhṛdayānaṃda daṃdaśūkeśvareśaya ||
viṣṇo vaikuṇṭhanilaya bāṇāre viṣṭa raśravaḥ
||19||देवकीहृदयानंद दंदशूकेश्वरेशय ॥
विष्णो वैकुण्ठनिलय बाणारे विष्ट रश्रवः
viṣvaksena vibho vīra vanamālinbalipriya ||
trivikrama trilokeśa cakrapāṇe caturbhuja
||20||विष्वक्सेन विभो वीर वनमालिन्बलिप्रिय ॥
त्रिविक्रम त्रिलोकेश चक्रपाणे चतुर्भुज
ityādīni pavitrāṇi nāmāni prati maṃdire ||
strīvṛddhabālagopālavadanodīritāni tu
||21||इत्यादीनि पवित्राणि नामानि प्रति मंदिरे ॥
स्त्रीवृद्धबालगोपालवदनोदीरितानि तु
śrūyaṃte yatra kutrāpi ramyāṇi madhuvidviṣaḥ ||
suramyakānanānyeva vilokyaṃte gṛhegṛhe
||22||श्रूयंते यत्र कुत्रापि रम्याणि मधुविद्विषः ॥
सुरम्यकाननान्येव विलोक्यंते गृहेगृहे
vicitrāṇi caritrāṇi gīyaṃte ca gṛhegṛhe ||
saudhabhittiṣu dṛśyaṃte citrāṇi kṛtrimāṇi ca
||23||विचित्राणि चरित्राणि गीयंते च गृहेगृहे ॥
सौधभित्तिषु दृश्यंते चित्राणि कृत्रिमाणि च
ṛte harikathāyāstu nānyā vārttā niśamyate ||
hariṇā naiva vadhyaṃte hariṇā māṃsadhāriṇaḥ
||24||ऋते हरिकथायास्तु नान्या वार्त्ता निशम्यते ॥
हरिणा नैव वध्यंते हरिणा मांसधारिणः
tasya rājño bhayādvyādhairaraṇye sukhacāriṇaḥ ||
na matsyā naiva ca bakā varāhāśca na kenacit
||25||तस्य राज्ञो भयाद्व्याधैररण्ये सुखचारिणः ॥
न मत्स्या नैव च बका वराहाश्च न केनचित्
hanyaṃte kvāpi tadbhītyā matsyamāṃsāśinā'pi va ||
aputrā na narāstasya rāṣṭre'mitrajitaḥ kvacit
||26||हन्यंते क्वापि तद्भीत्या मत्स्यमांसाशिनाऽपि व ॥
अपुत्रा न नरास्तस्य राष्ट्रेऽमित्रजितः क्वचित्
stanapānaṃ na kurvaṃti saṃprāpya harivāsaram ||
paśavo'pi tṛṇāhāraṃ parityajya harerdine ||
upoṣaṇaparā jātā anyeṣāṃ kā kathā nṛṇām
||27||स्तनपानं न कुर्वंति संप्राप्य हरिवासरम् ॥
पशवोऽपि तृणाहारं परित्यज्य हरेर्दिने ॥
उपोषणपरा जाता अन्येषां का कथा नृणाम्
mahāmahotsavaḥ sarvaiḥ puraukobhirvitanyate ||
asminpraśāsati bhuvaṃ saṃprāpte harivāsare
||28||महामहोत्सवः सर्वैः पुरौकोभिर्वितन्यते ॥
अस्मिन्प्रशासति भुवं संप्राप्ते हरिवासरे
yo viṣṇubhaktirahitaḥ prāṇairapi dhanairapi ||
sa eva daṇḍyo bhuṃkte yo rājño'mitrajitaḥ kṣitau
||29||यो विष्णुभक्तिरहितः प्राणैरपि धनैरपि ॥
स एव दण्ड्यो भुंक्ते यो राज्ञोऽमित्रजितः क्षितौ
antyajā api tadrāṣṭre śaṃkhacakrāṃkadhāriṇaḥ ||
saṃprāpya vaiṣṇavīṃ dīkṣāṃ dīkṣitā iti saṃsthitāḥ
||30||अन्त्यजा अपि तद्राष्ट्रे शंखचक्रांकधारिणः ॥
संप्राप्य वैष्णवीं दीक्षां दीक्षिता इति संस्थिताः
śubhāni yāni karmāṇi kriyaṃte'nudinaṃ janaiḥ ||
vāsudeve samarpyaṃte tāni tairaphalepsubhiḥ
||31||शुभानि यानि कर्माणि क्रियंतेऽनुदिनं जनैः ॥
वासुदेवे समर्प्यंते तानि तैरफलेप्सुभिः
vinā mukuṃdagoviṃda paramānaṃdamacyutam ||
nānyo japyeta namyeta sabhājyeta janaḥ kvacit ||
kṛṣṇa eva paro baṃdhustasyāsīdavanīpateḥ
||32||विना मुकुंदगोविंद परमानंदमच्युतम् ॥
नान्यो जप्येत नम्येत सभाज्येत जनः क्वचित् ॥
कृष्ण एव परो बंधुस्तस्यासीदवनीपतेः
evaṃ tasminmahīpāle rājye samyakpraśāsati ||
ekadā nāradaḥ śrīmāṃstaṃ didṛkṣuḥ samāyayau
||33||एवं तस्मिन्महीपाले राज्ये सम्यक्प्रशासति ॥
एकदा नारदः श्रीमांस्तं दिदृक्षुः समाययौ
rājñā samarcitaḥ so'tha madhuparkavidhānataḥ ||
nārado varṇayāmāsa tamamitrajitaṃ nṛpam
||34||राज्ञा समर्चितः सोऽथ मधुपर्कविधानतः ॥
नारदो वर्णयामास तममित्रजितं नृपम्
śrīnārada uvāca
dhanyo'si kṛtakṛtyo'si mānyo'pyasi divaukasām ||
sarvabhūteṣu goviṃdaṃ paripaśyanviśāṃpate
||35||धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि मान्योऽप्यसि दिवौकसाम् ॥
सर्वभूतेषु गोविंदं परिपश्यन्विशांपते
yo vedapuruṣo viṣṇuryo yajñapuruṣo hariḥ ||
yoṃ'tarātmāsya jagataḥ kartā hartāvitā vibhuḥ
||36||यो वेदपुरुषो विष्णुर्यो यज्ञपुरुषो हरिः ॥
योंऽतरात्मास्य जगतः कर्ता हर्ताविता विभुः
tanmayaṃ paśyato viśvaṃ tava bhūpālasattama ||
darśanaṃ prāpya śubhadaṃ śucitvamagamaṃ param
||37||तन्मयं पश्यतो विश्वं तव भूपालसत्तम ॥
दर्शनं प्राप्य शुभदं शुचित्वमगमं परम्
eṣa eva hi sāro'tra saṃsāre kṣaṇabhaṃgure ||
kamalākāṃtapādābjabhaktibhāvo'khilapradaḥ
||38||एष एव हि सारोऽत्र संसारे क्षणभंगुरे ॥
कमलाकांतपादाब्जभक्तिभावोऽखिलप्रदः
parityajya hi yaḥ sarvaṃ viṣṇumekaṃ sadā bhajet ||
sumedhasaṃ bhajaṃte taṃ padārthāḥ sarva eva hi
||39||परित्यज्य हि यः सर्वं विष्णुमेकं सदा भजेत् ॥
सुमेधसं भजंते तं पदार्थाः सर्व एव हि
hṛṣīkeśe hṛṣīkāṇi yasya sthairyaṃ gatānyaho ||
sa eva sthairyamāpnoti brahmāṃḍe'tīva caṃcale
||40||हृषीकेशे हृषीकाणि यस्य स्थैर्यं गतान्यहो ॥
स एव स्थैर्यमाप्नोति ब्रह्मांडेऽतीव चंचले
yauvanaṃ dhanamāyuṣyaṃ jalaṃ padmadale yathā ||
atīva caṃcalaṃ jñātvā'cyutameva sadāśrayet
||41||यौवनं धनमायुष्यं जलं पद्मदले यथा ॥
अतीव चंचलं ज्ञात्वाऽच्युतमेव सदाश्रयेत्
vāci cetasi karṇe'tha yasya devo janārdanaḥ ||
sa eva sarvadā vedyo nararūpī janārddanaḥ ||
nirvyājapraṇidhānena śīlayitvā śriyaḥpatim
||42||वाचि चेतसि कर्णेऽथ यस्य देवो जनार्दनः ॥
स एव सर्वदा वेद्यो नररूपी जनार्द्दनः ॥
निर्व्याजप्रणिधानेन शीलयित्वा श्रियःपतिम्
puruṣottamatāṃ ko na prāptastvamiva bhūtale ||
anayā viṣṇubhaktyā te saṃtuṣṭeṃdriyamānasaḥ ||
upakartumanā brūyāṃ tanniśāmaya bhūpate
||43||पुरुषोत्तमतां को न प्राप्तस्त्वमिव भूतले ॥
अनया विष्णुभक्त्या ते संतुष्टेंद्रियमानसः ॥
उपकर्तुमना ब्रूयां तन्निशामय भूपते
mālāvidyādharasutā nāmnā malayagaṃdhinī ||
krīḍaṃtī piturākroḍe hṛtā kaṃkālaketunā
||44||मालाविद्याधरसुता नाम्ना मलयगंधिनी ॥
क्रीडंती पितुराक्रोडे हृता कंकालकेतुना
kapālaketuputreṇa dānavena balīyasā ||
āgāminyāṃ tṛtīyāyāṃ tasyāḥ pāṇigrahaḥ kila
||45||कपालकेतुपुत्रेण दानवेन बलीयसा ॥
आगामिन्यां तृतीयायां तस्याः पाणिग्रहः किल
pātāle caṃpakāvatyāṃ nagaryāṃ sāsti sāṃpratam ||
hāṭakeśātsamāgacchaṃstayā'haṃ sāśrunetrayā
||46||पाताले चंपकावत्यां नगर्यां सास्ति सांप्रतम् ॥
हाटकेशात्समागच्छंस्तयाऽहं साश्रुनेत्रया
dṛṣṭaḥ praṇamya vijñapto yathā tacca niśāmaya ||
brahmacārinmuniśreṣṭha gaṃdhamādanaśailataḥ
||47||दृष्टः प्रणम्य विज्ञप्तो यथा तच्च निशामय ॥
ब्रह्मचारिन्मुनिश्रेष्ठ गंधमादनशैलतः
bālakrīḍanakāsaktāṃ māṃ jahre trastamāna sām ||
kaṃkālaketurdurvṛttastasya nāsti ca pātakaḥ
||48||बालक्रीडनकासक्तां मां जह्रे त्रस्तमान साम् ॥
कंकालकेतुर्दुर्वृत्तस्तस्य नास्ति च पातकः
sa svatriśūlaghātena mriyate nānyathā raṇe ||
jagatparyākulīkṛtya nidrātyatha vinirbhayaḥ
||49||स स्वत्रिशूलघातेन म्रियते नान्यथा रणे ॥
जगत्पर्याकुलीकृत्य निद्रात्यथ विनिर्भयः
yadi kopi kṛtajño māṃ hatvemaṃ duṣṭadānavam ||
maddattena triśūlena nayedbhadraṃ ca vai kṛtam
||50||यदि कोपि कृतज्ञो मां हत्वेमं दुष्टदानवम् ॥
मद्दत्तेन त्रिशूलेन नयेद्भद्रं च वै कृतम्
yadyatropacikīrṣustvaṃ rakṣa māṃ duṣṭa dānavāt ||
mamāpi hi varo datto bhagavatyomayā purā ||
viṣṇubhakto yuvā dhīmānputri tvāṃ pariṇeṣyati
||51||यद्यत्रोपचिकीर्षुस्त्वं रक्ष मां दुष्ट दानवात् ॥
ममापि हि वरो दत्तो भगवत्योमया पुरा ॥
विष्णुभक्तो युवा धीमान्पुत्रि त्वां परिणेष्यति
ātṛtīyātithi yathā tadvākyaṃ tathyatāṃ vrajet ||
tathā nimittamātraṃ tvaṃ bhava yatnaṃ samācara
||52||आतृतीयातिथि यथा तद्वाक्यं तथ्यतां व्रजेत् ॥
तथा निमित्तमात्रं त्वं भव यत्नं समाचर
iti tadvacanādrājanviṣṇubhaktiparāyaṇam ||
yuvānaṃ cāpi dhīmantaṃ tvāmanuprāptavānaham
||53||इति तद्वचनाद्राजन्विष्णुभक्तिपरायणम् ॥
युवानं चापि धीमन्तं त्वामनुप्राप्तवानहम्
tadgaccha kāryasiddhyai tvaṃ hatvā taṃ duṣṭadānavam ||
ānayāśu mahābāho śubhāṃ malayagaṃdhinīm
||54||तद्गच्छ कार्यसिद्ध्यै त्वं हत्वा तं दुष्टदानवम् ॥
आनयाशु महाबाहो शुभां मलयगंधिनीम्
sā tu vidyādharī bālā vilokya tvāṃ nareśvara ||
avaśyameva tacchūlaṃ dāsyatīti viniścitam ||
pārvatīvacanādduṣṭaṃ ghātayiṣyasyasaṃśayam
||55||सा तु विद्याधरी बाला विलोक्य त्वां नरेश्वर ॥
अवश्यमेव तच्छूलं दास्यतीति विनिश्चितम् ॥
पार्वतीवचनाद्दुष्टं घातयिष्यस्यसंशयम्
iti nāradavākyaṃ sa niśamyāmitrajinnṛpaḥ ||
analpotkaliko jāto vidyādharasutāṃ prati ||
upāyaṃ cāpi papraccha gaṃtuṃ vai caṃpakāvatīm
||56||इति नारदवाक्यं स निशम्यामित्रजिन्नृपः ॥
अनल्पोत्कलिको जातो विद्याधरसुतां प्रति ॥
उपायं चापि पप्रच्छ गंतुं वै चंपकावतीम्
nāradena punaḥ proktaḥ sa rājā girirājaje ||
tūrṇamarṇavamāsādya pūrṇimādivase nṛpa
||57||नारदेन पुनः प्रोक्तः स राजा गिरिराजजे ॥
तूर्णमर्णवमासाद्य पूर्णिमादिवसे नृप
bhavāndrakṣyati potasthakalpavṛkṣarathāsthitām ||
tatra divyāṃganāṃ kāṃciddivyaparyaṃkasusthitām ||
vīṇāmādāya gāyaṃtīṃ gāthāmatyaṃtasusvaram
||58||भवान्द्रक्ष्यति पोतस्थकल्पवृक्षरथास्थिताम् ॥
तत्र दिव्यांगनां कांचिद्दिव्यपर्यंकसुस्थिताम् ॥
वीणामादाय गायंतीं गाथामत्यंतसुस्वरम्
yatkarma vihitaṃ yena śubhaṃ vāpyathavā'śubham ||
sa eva bhuṃkte tattathyaṃ vidhistatra niyaṃtritaḥ
||59||यत्कर्म विहितं येन शुभं वाप्यथवाऽशुभम् ॥
स एव भुंक्ते तत्तथ्यं विधिस्तत्र नियंत्रितः
gāthāmimāṃ tu saṃgīya sarathā samahīruhā ||
saparyaṃkā kṣaṇādeva madhyesiṃdhuṃ pravekṣyati
||60||गाथामिमां तु संगीय सरथा समहीरुहा ॥
सपर्यंका क्षणादेव मध्येसिंधुं प्रवेक्ष्यति
bhavānapyaviśaṃkaṃ ca tataḥ potānmahārṇave ||
tamanuvrajatu kṣipraṃ yajñavārāhasā tmavān
||61||भवानप्यविशंकं च ततः पोतान्महार्णवे ॥
तमनुव्रजतु क्षिप्रं यज्ञवाराहसा त्मवान्
tato drakṣyasi pātāle nagarīṃ caṃpakāvatīm ||
mahāmanoharā rājansanāthāṃ bālayā tayā
||62||ततो द्रक्ष्यसि पाताले नगरीं चंपकावतीम् ॥
महामनोहरा राजन्सनाथां बालया तया
ityuktvāṃtarhito devi sa caturmu khanaṃdanaḥ ||
rājāpyarṇavamāsādya yathoktaṃ parilakṣya ca
||63||इत्युक्त्वांतर्हितो देवि स चतुर्मु खनंदनः ॥
राजाप्यर्णवमासाद्य यथोक्तं परिलक्ष्य च
viveśāṃtaḥ samudraṃ ca nagarīmāsasāda tām ||
sāpi vidyādharī bālā netrayoḥ prāghu ṇīkṛtā
||64||विवेशांतः समुद्रं च नगरीमाससाद ताम् ॥
सापि विद्याधरी बाला नेत्रयोः प्राघु णीकृता
tena rājñā trijagatīsauṃdaryaśrīrivaikikā ||
pātāle devateyaṃ vā mama netrotsavāya kim
||65||तेन राज्ञा त्रिजगतीसौंदर्यश्रीरिवैकिका ॥
पाताले देवतेयं वा मम नेत्रोत्सवाय किम्
niramāyi pramoddeśātsraṣṭṛsṛṣṭirvi lakṣaṇā ||
kuhūrāhubhayadveṣātkāṃtiścāṃdramasī kimu
||66||निरमायि प्रमोद्देशात्स्रष्टृसृष्टिर्वि लक्षणा ॥
कुहूराहुभयद्वेषात्कांतिश्चांद्रमसी किमु
yoṣidrūpaṃ samāśritya tiṣṭhatyatrākutobhayā ||
itthaṃ kṣaṇaṃ ca nirvarṇya sa rājā'gacchadaṃti kam
||67||योषिद्रूपं समाश्रित्य तिष्ठत्यत्राकुतोभया ॥
इत्थं क्षणं च निर्वर्ण्य स राजाऽगच्छदंति कम्
sā vilokyātha taṃ bālaṃ nitarāṃ madhurākṛtim ||
viśāloraḥsthalatalapralaṃyatulasīsrajam
||68||सा विलोक्याथ तं बालं नितरां मधुराकृतिम् ॥
विशालोरःस्थलतलप्रलंयतुलसीस्रजम्
śaṃkhacakrāṃkasubhagabhujadvayavirāji tam ||
harināmākṣarasudhāsudhautaradanāvalim
||69||शंखचक्रांकसुभगभुजद्वयविराजि तम् ॥
हरिनामाक्षरसुधासुधौतरदनावलिम्
bhavānībhaktibījotthabhūruhaṃ puruṣākṛtim ||
anenātra kṛtaṃ kasya bhavanaṃ madhurākṛti
||70||भवानीभक्तिबीजोत्थभूरुहं पुरुषाकृतिम् ॥
अनेनात्र कृतं कस्य भवनं मधुराकृति
iti paryākulīkṛtya cakṣuṣī ca muhurmuhuḥ ||
kaṃkālaketurdurvṛttastvavadhyaḥ parahetibhiḥ
||71||इति पर्याकुलीकृत्य चक्षुषी च मुहुर्मुहुः ॥
कंकालकेतुर्दुर्वृत्तस्त्ववध्यः परहेतिभिः
tāvadguptaṃ samātiṣṭha śastrāgāre'tra gahvare ||
na me kanyāvrataṃ bhagnaṃ sāmarthyāccaṇḍikāvarāt
||72||तावद्गुप्तं समातिष्ठ शस्त्रागारेऽत्र गह्वरे ॥
न मे कन्याव्रतं भग्नं सामर्थ्याच्चण्डिकावरात्
āgāminyāṃ tṛtīyāyāṃ paraśvaḥ pāṇipīḍanam ||
sa cikīrṣati duṣṭātmā gatāyurmama śāpataḥ
||73||आगामिन्यां तृतीयायां परश्वः पाणिपीडनम् ॥
स चिकीर्षति दुष्टात्मा गतायुर्मम शापतः
mā tadbhītiṃ kuru yuvaṃstvatkāryaṃ bhavitācirāt ||
vidyādharyeti coktaḥ sa śastrāgāre nigūḍhavat
||74||मा तद्भीतिं कुरु युवंस्त्वत्कार्यं भविताचिरात् ॥
विद्याधर्येति चोक्तः स शस्त्रागारे निगूढवत्
sthiro vīro mahābāhurdānavāgamanekṣaṇaḥ
||75||स्थिरो वीरो महाबाहुर्दानवागमनेक्षणः
atha sāyaṃ samāyāto dānavo bhīṣaṇākṛtiḥ ||
triśūlaṃ kalayanpāṇau mṛtyorapi bhayāvaham
||76||अथ सायं समायातो दानवो भीषणाकृतिः ॥
त्रिशूलं कलयन्पाणौ मृत्योरपि भयावहम्
āgatya dānavo raudraḥ pralayāṃbudanisvanaḥ ||
vidyādharīṃ jagādeti madāghūrṇitalocanaḥ
||77||आगत्य दानवो रौद्रः प्रलयांबुदनिस्वनः ॥
विद्याधरीं जगादेति मदाघूर्णितलोचनः
gṛhāṇemāni ratnāni divyāni varavarṇini ||
kanyātvaṃ hi paraśvaste pāṇigrāho bhaviṣyati
||78||गृहाणेमानि रत्नानि दिव्यानि वरवर्णिनि ॥
कन्यात्वं हि परश्वस्ते पाणिग्राहो भविष्यति
dāsīnāmayutaṃ prātardāsyāmi tava suṃdari ||
āsurīṇāṃ surīṇāṃ ca dānavīnāṃ manoharam
||79||दासीनामयुतं प्रातर्दास्यामि तव सुंदरि ॥
आसुरीणां सुरीणां च दानवीनां मनोहरम्
gandharvīṇāṃ kiṃnarīṇāṃ satataṃ paricārikāḥ ||
vidyādharīṇāṃ nāgīnāṃ yakṣīṇāṃ ca śatāni ṣaṭ
||80||गन्धर्वीणां किंनरीणां सततं परिचारिकाः ॥
विद्याधरीणां नागीनां यक्षीणां च शतानि षट्
rākṣasīnāṃ śatānyaṣṭau śatamapsarasāṃ varam ||
etāste paricāriṇyo bhaviṣyaṃtyamalāśaye
||81||राक्षसीनां शतान्यष्टौ शतमप्सरसां वरम् ॥
एतास्ते परिचारिण्यो भविष्यंत्यमलाशये
yāvatsaṃpattisaṃbhāro dikpālānāṃ gṛheṣu vai ||
matparigrahatāṃ prāptau tāvatastvaṃ maheśvarī
||82||यावत्संपत्तिसंभारो दिक्पालानां गृहेषु वै ॥
मत्परिग्रहतां प्राप्तौ तावतस्त्वं महेश्वरी
divyānbhogānmayā sārddhaṃ bhokṣyase matparigra hāt ||
kadā paraśvo bhavitā yasminvaivāhiko vidhiḥ
||83||दिव्यान्भोगान्मया सार्द्धं भोक्ष्यसे मत्परिग्र हात् ॥
कदा परश्वो भविता यस्मिन्वैवाहिको विधिः
tvadaṃgasaṃgasaṃsparśasukhasvādātimeduraḥ ||
parāṃ nirvṛtimāpsyāmi paraśvo nikaṭaṃ yadi
||84||त्वदंगसंगसंस्पर्शसुखस्वादातिमेदुरः ॥
परां निर्वृतिमाप्स्यामि परश्वो निकटं यदि
manorathāściraṃ yāvadye me hṛdi samedhitāḥ ||
tānkṛtārthī kariṣyāmi paraśvastava saṃgamāt
||85||मनोरथाश्चिरं यावद्ये मे हृदि समेधिताः ॥
तान्कृतार्थी करिष्यामि परश्वस्तव संगमात्
jitvā devānraṇe sarvāniṃdrādīnmṛgalo cane ||
trailokyaiśvaryasaṃpattestvāṃ kariṣyāmi ceśvarīm
||86||जित्वा देवान्रणे सर्वानिंद्रादीन्मृगलो चने ॥
त्रैलोक्यैश्वर्यसंपत्तेस्त्वां करिष्यामि चेश्वरीम्
ādhāyāṃke triśūlaṃ ca suṣvāpeti pralapya saḥ ||
naramāṃsasya svādena pramatto vītasādhvasaḥ
||87||आधायांके त्रिशूलं च सुष्वापेति प्रलप्य सः ॥
नरमांसस्य स्वादेन प्रमत्तो वीतसाध्वसः
varaṃ smaraṃtī sā gauryā vidyādharakumārikā ||
vijñāya taṃ pramattaṃ ca prasuptaṃ cātinirbhayam ||
āhūya taṃ naravaraṃ varaṃ sarvāṃgasuṃdaram
||88||वरं स्मरंती सा गौर्या विद्याधरकुमारिका ॥
विज्ञाय तं प्रमत्तं च प्रसुप्तं चातिनिर्भयम् ॥
आहूय तं नरवरं वरं सर्वांगसुंदरम्
viṣṇubhaktikṛtatrāṇaṃ prāṇanātheti jalpya ca ||
śūlaṃ tadaṃkādādāya dadau tasmai ca suṃdarī
||89||विष्णुभक्तिकृतत्राणं प्राणनाथेति जल्प्य च ॥
शूलं तदंकादादाय ददौ तस्मै च सुंदरी
tamādāya triśūlaṃ ca sa tadāmitrajinnṛpaḥ ||
saṃsmaraṃścakriṇaṃ citte jagadrakṣāmaṇiṃ harim
||90||तमादाय त्रिशूलं च स तदामित्रजिन्नृपः ॥
संस्मरंश्चक्रिणं चित्ते जगद्रक्षामणिं हरिम्
jagādottiṣṭha re duṣṭa kanyādūṣaṇalālasa ||
yudhyasva ca mayā sārddhaṃ na suptaṃ hanmyahaṃ ripum
||91||जगादोत्तिष्ठ रे दुष्ट कन्यादूषणलालस ॥
युध्यस्व च मया सार्द्धं न सुप्तं हन्म्यहं रिपुम्
iti saṃśrutya saṃprāptaḥ kasya dṛṣṭodya cāṃtakaḥ ||
ka āyuṣādya saṃtyakto yaḥ prāpto mama gocaram
||92||इति संश्रुत्य संप्राप्तः कस्य दृष्टोद्य चांतकः ॥
क आयुषाद्य संत्यक्तो यः प्राप्तो मम गोचरम्
mama pracaṃḍadordaṃḍakaṃḍūkaṃḍūyanakṣamaḥ ||
mālyo naro'yaṃ bhavitā kiṃ triśūlena suṃdari
||93||मम प्रचंडदोर्दंडकंडूकंडूयनक्षमः ॥
माल्यो नरोऽयं भविता किं त्रिशूलेन सुंदरि
mā bhairme kautukaṃ paśya bhakṣoyaṃ mama sāṃpratam ||
kālena matto bhītena svayamevopaḍhaukitaḥ
||94||मा भैर्मे कौतुकं पश्य भक्षोयं मम सांप्रतम् ॥
कालेन मत्तो भीतेन स्वयमेवोपढौकितः
ityuktvā muṣṭighātena tenoccairdaṃḍasūnunā ||
hṛdaye nihato rājā śilātikaṭhine drutam
||95||इत्युक्त्वा मुष्टिघातेन तेनोच्चैर्दंडसूनुना ॥
हृदये निहतो राजा शिलातिकठिने द्रुतम्
sa cakriṇā kṛtatrāṇaḥ pīḍāṃ nālpīyasīmapi ||
viveda kaṭhinoraskaḥ karastasya prapīḍitaḥ
||96||स चक्रिणा कृतत्राणः पीडां नाल्पीयसीमपि ॥
विवेद कठिनोरस्कः करस्तस्य प्रपीडितः
atha kopavatā rājñā hato vaktre capeṭayā ||
āghūrṇitaśirā bhūmau patitvā punarutthitaḥ ||
uvāca ca vaco dhairyamavaṣṭabhya mahābalī
||97||अथ कोपवता राज्ञा हतो वक्त्रे चपेटया ॥
आघूर्णितशिरा भूमौ पतित्वा पुनरुत्थितः ॥
उवाच च वचो धैर्यमवष्टभ्य महाबली
dānava uvāca
jñātaṃ tattvaṃ manuṣyosi nṛrūpeṇa caturbhujaḥ ||
tatastvaṃ chidramāsādya haṃtuṃ māṃ dānavāṃtaka
||98||ज्ञातं तत्त्वं मनुष्योसि नृरूपेण चतुर्भुजः ॥
ततस्त्वं छिद्रमासाद्य हंतुं मां दानवांतक
evaṃvidho hi madhubhidyadi tvaṃ balavānasi ||
vihāyaitanmahacchūlaṃ yudhyasva svāyudhairmayā
||99||एवंविधो हि मधुभिद्यदि त्वं बलवानसि ॥
विहायैतन्महच्छूलं युध्यस्व स्वायुधैर्मया
tvayā kapaṭarūpeṇa balinā kaiṭabhādayaḥ ||
na balena hatāḥ saṃkhye hatā eva cchalena hi
||100||त्वया कपटरूपेण बलिना कैटभादयः ॥
न बलेन हताः संख्ये हता एव च्छलेन हि
baliṃ pātālamanayastvaṃ nṛvāmanatāṃ dadhat ||
nṛmṛgatvena bhavatā hiraṇyakaśipurhataḥ
||1||बलिं पातालमनयस्त्वं नृवामनतां दधत् ॥
नृमृगत्वेन भवता हिरण्यकशिपुर्हतः
tathā jaṭilarūpeṇa laṃkeśo vinipātitaḥ ||
gopālaveṣamālaṃbya kaṃsādyā ghātitāstvayā ||
strībhūya cāharastvaṃ hi vipratāryāsurānsudhām
||2||तथा जटिलरूपेण लंकेशो विनिपातितः ॥
गोपालवेषमालंब्य कंसाद्या घातितास्त्वया ॥
स्त्रीभूय चाहरस्त्वं हि विप्रतार्यासुरान्सुधाम्
yādorūpeṇa bhavatā śaṃkhādyā nihatā iha ||
māyāvinā tvayā'gaṇyāḥ sarvamarmajña mādhava
||3||यादोरूपेण भवता शंखाद्या निहता इह ॥
मायाविना त्वयाऽगण्याः सर्वमर्मज्ञ माधव
na tvatto'haṃ bibhemyadya sadyaḥ pātaḥ śarīriṇām ||
varaṃ tava śraye mṛtyuṃ balenāpi chalena vā
||4||न त्वत्तोऽहं बिभेम्यद्य सद्यः पातः शरीरिणाम् ॥
वरं तव श्रये मृत्युं बलेनापि छलेन वा
na tyakṣyasi triśūlaṃ tvaṃ na tvāṃ yotsyāmyahaṃ raṇe ||
avaśyameva marttavyaṃ mayā prātaḥ śarīriṇā
||5||न त्यक्ष्यसि त्रिशूलं त्वं न त्वां योत्स्याम्यहं रणे ॥
अवश्यमेव मर्त्तव्यं मया प्रातः शरीरिणा
iyaṃ vidyādharī kanyā na mayā dūṣitā satī ||
sākṣācchrīriva maṃtavyā tavārthaṃ rakṣitā mayā
||6||इयं विद्याधरी कन्या न मया दूषिता सती ॥
साक्षाच्छ्रीरिव मंतव्या तवार्थं रक्षिता मया
ityuktvā vāmadordaṃḍaprahāreṇāpi niṣṭhuram ||
nijaghāna danoḥ sūnustaṃ śiloccaya ghātinā
||7||इत्युक्त्वा वामदोर्दंडप्रहारेणापि निष्ठुरम् ॥
निजघान दनोः सूनुस्तं शिलोच्चय घातिना
nṛpatistvatha saṃdhārya viṣahya raṇamūrddhani ||
jaghānāśu tadā krūraṃ triśūlenātha vakṣasi
||8||नृपतिस्त्वथ संधार्य विषह्य रणमूर्द्धनि ॥
जघानाशु तदा क्रूरं त्रिशूलेनाथ वक्षसि
tatprahārānmahābāhuḥ paṃcatvamagama tkṣaṇāt ||
lakṣyīcakāra tadvaktraṃ triśūlaṃ tolayankare
||9||तत्प्रहारान्महाबाहुः पंचत्वमगम त्क्षणात् ॥
लक्ष्यीचकार तद्वक्त्रं त्रिशूलं तोलयन्करे
paśyato'sya mahābāhoḥ sa ca prāṇāñjahau kṣaṇāt ||
itthaṃ kaṃkālaketuṃ sa nihatya surakaṃ panam
||110||पश्यतोऽस्य महाबाहोः स च प्राणाञ्जहौ क्षणात् ॥
इत्थं कंकालकेतुं स निहत्य सुरकं पनम्
vidyādharīṃ prapaśyaṃtīṃ prāha hṛṣṭatanūruhaḥ ||
nāradasya munervākyāttava suśroṇi vāṃchitam
||11||विद्याधरीं प्रपश्यंतीं प्राह हृष्टतनूरुहः ॥
नारदस्य मुनेर्वाक्यात्तव सुश्रोणि वांछितम्
kṛtaṃ mayā kṛtajñe kiṃ karavāṇyadhunā vada ||
śrutveti tasya sā vākyaṃ prāha gaṃbhīracetasā
||12||कृतं मया कृतज्ञे किं करवाण्यधुना वद ॥
श्रुत्वेति तस्य सा वाक्यं प्राह गंभीरचेतसा
malayagaṃdhinyuvāca
atyudāramate vīra nijaprāṇaiḥ paṇīkṛtām ||
kiṃ māṃ pṛcchasi yuvatīṃ kulakanyāmadūṣitām
||13||अत्युदारमते वीर निजप्राणैः पणीकृताम् ॥
किं मां पृच्छसि युवतीं कुलकन्यामदूषिताम्
iti bruvaṃtyāṃ kanyāyāṃ punaḥ svairacaro muniḥ ||
atarkitāgamaḥ prāpto nārado devalokataḥ
||14||इति ब्रुवंत्यां कन्यायां पुनः स्वैरचरो मुनिः ॥
अतर्कितागमः प्राप्तो नारदो देवलोकतः
tatastuṣṭuvatustau tu taṃ dṛṣṭvā munisattamam ||
kṛtapraṇāmau muninā pratijñāprāpitāśiṣau
||15||ततस्तुष्टुवतुस्तौ तु तं दृष्ट्वा मुनिसत्तमम् ॥
कृतप्रणामौ मुनिना प्रतिज्ञाप्रापिताशिषौ
pāṇigraheṇa vidhinā'bhiṣiktau nāradena tu ||
jagmaturnāradādiṣṭavartmanā kṛtamaṃgalau
||16||पाणिग्रहेण विधिनाऽभिषिक्तौ नारदेन तु ॥
जग्मतुर्नारदादिष्टवर्त्मना कृतमंगलौ
tayā malayagaṃdhinyā vṛtaḥ so'mitrajinnṛpaḥ ||
purīṃ cojjayinīṃ prāpya paurairvihitamaṃgalām
||17||तया मलयगंधिन्या वृतः सोऽमित्रजिन्नृपः ॥
पुरीं चोज्जयिनीं प्राप्य पौरैर्विहितमंगलाम्
tadvīkṣaṇādapi naro nārakīṃ naiva jātucit ||
gatiṃ prāpnoti medhāvī tāṃ purīmaviśannṛpaḥ
||16||तद्वीक्षणादपि नरो नारकीं नैव जातुचित् ॥
गतिं प्राप्नोति मेधावी तां पुरीमविशन्नृपः
yasyāṃ puryāṃ praveśaṃ na labhante vāsa vādayaḥ ||
kaivalyajayajaitryāṃ hi tāṃ purīmaviśannṛpaḥ
||19||यस्यां पुर्यां प्रवेशं न लभन्ते वास वादयः ॥
कैवल्यजयजैत्र्यां हि तां पुरीमविशन्नृपः
sāpi vidyādharyavaṃtīṃ samṛddhāṃ vīkṣya dūrataḥ ||
niniṃda svargalokaṃ ca pātālanagarī mapi
||120||सापि विद्याधर्यवंतीं समृद्धां वीक्ष्य दूरतः ॥
निनिंद स्वर्गलोकं च पातालनगरी मपि
prāpyāmitrajitaṃ kāṃtaṃ tathā hṛṣṭā na sā vadhūḥ ||
yathā dṛṣṭvāpyaho'vaṃtīṃ paramānaṃdadāyinīm
||21||प्राप्यामित्रजितं कांतं तथा हृष्टा न सा वधूः ॥
यथा दृष्ट्वाप्यहोऽवंतीं परमानंददायिनीम्
sā kṛtārthāmivātmānaṃ manya mānā manasvinī ||
tena patyojjayinyāṃ ca parāṃ nirvṛtimāpa sā
||22||सा कृतार्थामिवात्मानं मन्य माना मनस्विनी ॥
तेन पत्योज्जयिन्यां च परां निर्वृतिमाप सा
so'pyamitrajidāsādya patnīṃ malayagaṃdhinīm ||
dharmapradhānaṃ saṃsevya kāmaṃ prāpottamaṃ sukham
||23||सोऽप्यमित्रजिदासाद्य पत्नीं मलयगंधिनीम् ॥
धर्मप्रधानं संसेव्य कामं प्रापोत्तमं सुखम्
sā patiṃ viṣṇubhajane rataṃ provāca bhāminī
||24||सा पतिं विष्णुभजने रतं प्रोवाच भामिनी
rājñyuvāca
bhūpābhīṣṭatṛtīyāyāṃ cariṣyāmi mahā vratam ||
rājovāca ||
devyabhīṣṭatṛtīyāyāṃ vrataṃ kīdṛgbhavedvada
||25||भूपाभीष्टतृतीयायां चरिष्यामि महा व्रतम् ॥
राजोवाच ॥
देव्यभीष्टतृतीयायां व्रतं कीदृग्भवेद्वद
iti rājñoditā rājñī pravaktumupacakrame ||
iti kartavyatāṃ tasya vratasya savidhānakām
||26||इति राज्ञोदिता राज्ञी प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥
इति कर्तव्यतां तस्य व्रतस्य सविधानकाम्
rājñyuvāca
purā devarṣiṇā cedaṃ vrataṃ lakṣmyai pratiśrutam ||
tayā prāptāstu sakalāḥ kāmāḥ svargāpavargadāḥ
||27||पुरा देवर्षिणा चेदं व्रतं लक्ष्म्यै प्रतिश्रुतम् ॥
तया प्राप्तास्तु सकलाः कामाः स्वर्गापवर्गदाः
mārgaśīrṣatṛtīyāyāṃ śuklāyāṃ kalaśopari ||
tāmrapātraṃ nidhāyaiva taṃdulaiḥ paripūritam
||28||मार्गशीर्षतृतीयायां शुक्लायां कलशोपरि ॥
ताम्रपात्रं निधायैव तंदुलैः परिपूरितम्
acchidraṃ ca navīnaṃ ca rajanīrāgaraṃjitam ||
vāsaḥ pātropari nyasya sūkṣmātsūkṣmataraṃ param
||29||अच्छिद्रं च नवीनं च रजनीरागरंजितम् ॥
वासः पात्रोपरि न्यस्य सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं परम्
tasyopari śubhaṃ padmaṃ raviraśmiprakāśitam ||
tatkarṇikāyā upari catuḥsvarṇavinirmitam ||
vidhiṃ saṃpūjayedbhaktyā raktamālyāṃbarādibhiḥ
||130||तस्योपरि शुभं पद्मं रविरश्मिप्रकाशितम् ॥
तत्कर्णिकाया उपरि चतुःस्वर्णविनिर्मितम् ॥
विधिं संपूजयेद्भक्त्या रक्तमाल्यांबरादिभिः
puṣpaiḥ sugaṃdhaiḥ karpūrakastūryādibhirarcayet ||
rātrau jāgaraṇaṃ kāryaṃ viprāṇāṃ paramotsavaiḥ
||31||पुष्पैः सुगंधैः कर्पूरकस्तूर्यादिभिरर्चयेत् ॥
रात्रौ जागरणं कार्यं विप्राणां परमोत्सवैः
homaḥ kāryo mahābhaktyā sahasraparisaṃkhyayā ||
navaprasūtāṃ kapilāṃ dadyācca supayasvinīm
||32||होमः कार्यो महाभक्त्या सहस्रपरिसंख्यया ॥
नवप्रसूतां कपिलां दद्याच्च सुपयस्विनीम्
dadyādācāryavaryāya sālaṃkārāṃ sadakṣiṇām ||
upoṣya daṃpatī bhaktyā navāṃbaravibhūṣitau
||33||दद्यादाचार्यवर्याय सालंकारां सदक्षिणाम् ॥
उपोष्य दंपती भक्त्या नवांबरविभूषितौ
prātaḥ snātvā caturthyāṃ ca saṃpūjyācāryamāditaḥ ||
vastrairābharaṇairmālyairdakṣiṇābhirmudānvitaḥ ||
sopaskarāṃ ca tāṃ mṛrtimācāryāya pradāpayet
||34||प्रातः स्नात्वा चतुर्थ्यां च संपूज्याचार्यमादितः ॥
वस्त्रैराभरणैर्माल्यैर्दक्षिणाभिर्मुदान्वितः ॥
सोपस्करां च तां मृर्तिमाचार्याय प्रदापयेत्
maṃtraḥ ||
namo viśvavidhānajñe vidye vividhakāriṇi ||
sutaṃ ca śaṃkaraṃ dehi tuṣṭā hyasmādvratottamāta
||35||मंत्रः ॥
नमो विश्वविधानज्ञे विद्ये विविधकारिणि ॥
सुतं च शंकरं देहि तुष्टा ह्यस्माद्व्रतोत्तमात
sahasraṃ bhojayitvātha dvijānāṃ bhaktipūrvakam ||
bhuktaśeṣeṇa cānnena kuryādvai pāraṇaṃ tataḥ
||36||सहस्रं भोजयित्वाथ द्विजानां भक्तिपूर्वकम् ॥
भुक्तशेषेण चान्नेन कुर्याद्वै पारणं ततः
itthametadvrataṃ nātha cikīrṣāmi tvadājñayā ||
kuru caitatpriyaṃ mahyamabhīṣṭaphalalabdhaye
||37||इत्थमेतद्व्रतं नाथ चिकीर्षामि त्वदाज्ञया ॥
कुरु चैतत्प्रियं मह्यमभीष्टफललब्धये
iti bhūpālavaryeṇa śrutvā saṃhṛṣṭacetasā ||
tadā vrataṃ samācīrṇaṃ sāṃtarvatnī babhūva ha
||38||इति भूपालवर्येण श्रुत्वा संहृष्टचेतसा ॥
तदा व्रतं समाचीर्णं सांतर्वत्नी बभूव ह
tayātha prārthitā gaurī garbhiṇyā bhaktitoṣitā ||
putraṃ dehi mahāmāye sākṣādviṣṇvaṃśasaṃbha vam
||39||तयाथ प्रार्थिता गौरी गर्भिण्या भक्तितोषिता ॥
पुत्रं देहि महामाये साक्षाद्विष्ण्वंशसंभ वम्
jātamātro vrajetsvargaṃ punarāyāti cātra vai ||
bhaktaḥ sadāśive'tyarthaṃ prasiddhaḥ sarvabhūtale ||
vinaiva stanyapānena ṣoḍaśābdākṛtiḥ kṣaṇāta
||140||जातमात्रो व्रजेत्स्वर्गं पुनरायाति चात्र वै ॥
भक्तः सदाशिवेऽत्यर्थं प्रसिद्धः सर्वभूतले ॥
विनैव स्तन्यपानेन षोडशाब्दाकृतिः क्षणात
evaṃbhūtaḥ suto gauri yathā syānme tathā kuru ||
mṛḍānyāpi tathetyuktā rājñī bhaktyātituṣṭayā
||41||एवंभूतः सुतो गौरि यथा स्यान्मे तथा कुरु ॥
मृडान्यापि तथेत्युक्ता राज्ञी भक्त्यातितुष्टया
atha kālena tanayaṃ mūlarkṣe sā'pyajījanat ||
hitairamātyairatha sā vijñaptāriṣṭasaṃsthitā
||42||अथ कालेन तनयं मूलर्क्षे साऽप्यजीजनत् ॥
हितैरमात्यैरथ सा विज्ञप्तारिष्टसंस्थिता
devi rājārthinī tvaṃ tu tyaja duṣṭarkṣajaṃ sutam ||
sā maṃtrivākyamākarṇya kevalaṃ patidevatā
||43||देवि राजार्थिनी त्वं तु त्यज दुष्टर्क्षजं सुतम् ॥
सा मंत्रिवाक्यमाकर्ण्य केवलं पतिदेवता
atyākṣīttaṃ tathā prāptaṃ tanayaṃ nayakovidā ||
dhātrikāṃ tu samāhūya prāhedaṃ sā nṛpāṃganā
||44||अत्याक्षीत्तं तथा प्राप्तं तनयं नयकोविदा ॥
धात्रिकां तु समाहूय प्राहेदं सा नृपांगना
paṃcamudre mahāpīṭhe vikaṭānāma mātṛkā ||
tadagre sthāpayitvāmuṃ bālaṃ dhātri tvidaṃ vada
||45||पंचमुद्रे महापीठे विकटानाम मातृका ॥
तदग्रे स्थापयित्वामुं बालं धात्रि त्विदं वद
gauri dattaḥ śiśurasau tavāgre viniveditaḥ ||
rājñyā patyuḥ priyaiṣiṇyā maṃtrivijñaptinunnayā
||46||गौरि दत्तः शिशुरसौ तवाग्रे विनिवेदितः ॥
राज्ञ्या पत्युः प्रियैषिण्या मंत्रिविज्ञप्तिनुन्नया
sāpi rājñyuditaṃ śrutvā bālaṃ śiśuśaśiprabham ||
vikaṭāyāḥ purobhāge saṃsthāpya gṛhamāgatā
||47||सापि राज्ञ्युदितं श्रुत्वा बालं शिशुशशिप्रभम् ॥
विकटायाः पुरोभागे संस्थाप्य गृहमागता
atha sā vikaṭā devī samāhūya ca yoginīḥ ||
uvāca nayata kṣipraṃ śiśuṃ mātṛgaṇāgrataḥ
||48||अथ सा विकटा देवी समाहूय च योगिनीः ॥
उवाच नयत क्षिप्रं शिशुं मातृगणाग्रतः
tāsāmājñāṃ ca kuruta rakṣatāmuṃ prayatnataḥ ||
yoginyo vikaṭāvākyātkhecaryastatkṣaṇena tam
||49||तासामाज्ञां च कुरुत रक्षतामुं प्रयत्नतः ॥
योगिन्यो विकटावाक्यात्खेचर्यस्तत्क्षणेन तम्
ninyurgaganamārgeṇa brāhmyādyā yatra mātaraḥ ||
praṇamya yoginīvṛndaṃ taṃ śiśuṃ sūryavarcasam
||150||निन्युर्गगनमार्गेण ब्राह्म्याद्या यत्र मातरः ॥
प्रणम्य योगिनीवृन्दं तं शिशुं सूर्यवर्चसम्
puro nidhāya mātṝṇāṃ procuśca vikaṭoditam ||
brahmāṇī vaiṣṇavī raudrī vārāhī nārasiṃhikā ||
kaumārī cāpi māhendrī cāmuṇḍā caiva caṃḍikā
||51||पुरो निधाय मातॄणां प्रोचुश्च विकटोदितम् ॥
ब्रह्माणी वैष्णवी रौद्री वाराही नारसिंहिका ॥
कौमारी चापि माहेन्द्री चामुण्डा चैव चंडिका
dṛṣṭvā taṃ bālakaṃ ramyaṃ vikaṭāpreṣitaṃ tataḥ ||
papracchuryugapadvākyaṃ kaste bāla pramukhyakaḥ
||52||दृष्ट्वा तं बालकं रम्यं विकटाप्रेषितं ततः ॥
पप्रच्छुर्युगपद्वाक्यं कस्ते बाल प्रमुख्यकः
mātṛbhi śceti pṛṣṭastu yadā kiṃcinna vakti saḥ ||
tadā ca yoginīcakraṃ prāha mātṛgaṇastviti
||53||मातृभि श्चेति पृष्टस्तु यदा किंचिन्न वक्ति सः ॥
तदा च योगिनीचक्रं प्राह मातृगणस्त्विति
rājyayogyo bhavatyeṣa mahālakṣaṇalakṣitaḥ ||
punastatraiva netavyo yoginyastvavilaṃbitam
||54||राज्ययोग्यो भवत्येष महालक्षणलक्षितः ॥
पुनस्तत्रैव नेतव्यो योगिन्यस्त्वविलंबितम्
pañcamudrā mahādevī tiṣṭhate yatra kāmadā ||
yasyāḥ saṃsevanānnṝṇāṃ nirvāṇaśrīradūrataḥ
||55||पञ्चमुद्रा महादेवी तिष्ठते यत्र कामदा ॥
यस्याः संसेवनान्नॄणां निर्वाणश्रीरदूरतः
tatpīṭhase vanādasya ṣoḍaśābdākṛteḥ śiśoḥ ||
siddhirbhavitrī paramā rudrasyānugrahātparā
||56||तत्पीठसे वनादस्य षोडशाब्दाकृतेः शिशोः ॥
सिद्धिर्भवित्री परमा रुद्रस्यानुग्रहात्परा
evaṃ mātṛgaṇātsadyo yoginībhiḥ kṣaṇena tu ||
prāpito mātṛvākyena pañcamudrāṃtikaṃ punaḥ
||57||एवं मातृगणात्सद्यो योगिनीभिः क्षणेन तु ॥
प्रापितो मातृवाक्येन पञ्चमुद्रांतिकं पुनः
saṃprāpya tanmahāpīṭhaṃ svargalokādihāgataḥ ||
mahākālavane puṇye tatāpa vipulaṃ tapaḥ
||58||संप्राप्य तन्महापीठं स्वर्गलोकादिहागतः ॥
महाकालवने पुण्ये तताप विपुलं तपः
tapasātīva tīvreṇa niścalendriyamānasaḥ ||
tasya rājakumārasya prasanno'bhūdumādhavaḥ
||59||तपसातीव तीव्रेण निश्चलेन्द्रियमानसः ॥
तस्य राजकुमारस्य प्रसन्नोऽभूदुमाधवः
āvirbabhūva purato liṃgarūpeṇa śaṃkaraḥ ||
uvāca ca prasannosmi varaṃ brūhi nṛpāṃgaja
||160||आविर्बभूव पुरतो लिंगरूपेण शंकरः ॥
उवाच च प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूहि नृपांगज
sarvajyotirmayaṃ liṃgaṃ purato dṛṣṭavānsvayam ||
saptapātālamudbhidyotthitaṃ bṛhadanugrahāt
||61||सर्वज्योतिर्मयं लिंगं पुरतो दृष्टवान्स्वयम् ॥
सप्तपातालमुद्भिद्योत्थितं बृहदनुग्रहात्
praṇamya daṃḍavadbhūmau pari tuṣṭāva dhūrjaṭim ||
sūktairjanmāṃtarābhyāsātsuhṛṣṭo rudradaivataiḥ ||
varaṃ ca prārthayāṃcakre parihṛṣṭatanūruhaḥ
||62||प्रणम्य दंडवद्भूमौ परि तुष्टाव धूर्जटिम् ॥
सूक्तैर्जन्मांतराभ्यासात्सुहृष्टो रुद्रदैवतैः ॥
वरं च प्रार्थयांचक्रे परिहृष्टतनूरुहः
devadeva mahādeva yadi deyo varo mama ||
tadatra bhavatā stheyaṃ bhavatāpahṛtā sadā
||63||देवदेव महादेव यदि देयो वरो मम ॥
तदत्र भवता स्थेयं भवतापहृता सदा
asmim̐lliṃge sthitaḥ śaṃbho kuru bhaktasamīhitam ||
vinā mudrādikaraṇaṃ maṃtreṇāpi vinā vibho
||64||अस्मिँल्लिंगे स्थितः शंभो कुरु भक्तसमीहितम् ॥
विना मुद्रादिकरणं मंत्रेणापि विना विभो
asya liṃgasya ye bhaktā manovākkāyakarmabhiḥ ||
sadaivānugrahasteṣu karttavyo vara eṣa me
||65||अस्य लिंगस्य ये भक्ता मनोवाक्कायकर्मभिः ॥
सदैवानुग्रहस्तेषु कर्त्तव्यो वर एष मे
iti tadvaramākarṇya liṃgarūpo'vadatprabhuḥ ||
evamastu yaduktaṃ te vīra vaiṣṇavasūnunā 66 ||
vīra vīreśvaraṃnāma liṃgametattvadākhyayā ||
avaṃtyāṃ saṃpradāsyāmi bhaktānāṃ ciṃtitānyaho
||67||इति तद्वरमाकर्ण्य लिंगरूपोऽवदत्प्रभुः ॥
एवमस्तु यदुक्तं ते वीर वैष्णवसूनुना ६६ ॥
वीर वीरेश्वरंनाम लिंगमेतत्त्वदाख्यया ॥
अवंत्यां संप्रदास्यामि भक्तानां चिंतितान्यहो
atra dattaṃ hutaṃ japtaṃ stutamarcitameva ca ||
tadakṣayaṃ bhavedatra bhaktānāṃ nātra saṃśayaḥ
||68||अत्र दत्तं हुतं जप्तं स्तुतमर्चितमेव च ॥
तदक्षयं भवेदत्र भक्तानां नात्र संशयः
tvaṃ tu rājyaṃ paraṃ prāpya sarvabhūpāladurlabham ||
bhuktvā bhogāṃśca vipulānaṃte siddhimavāpsyasi
||69||त्वं तु राज्यं परं प्राप्य सर्वभूपालदुर्लभम् ॥
भुक्त्वा भोगांश्च विपुलानंते सिद्धिमवाप्स्यसि
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
vīreśvarasya devasya nūpureśamatho śṛṇu
||170||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
वीरेश्वरस्य देवस्य नूपुरेशमथो शृणु
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyā pañcama āvaṃtyakhaṇḍe caturaśītiliṃgamāhātmye vīreśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaṭcatvāriṃśo 'dhyāyaḥ || 46 ||