cadrādityeśvaramāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
dvisaptatīśvaraṃ viddhi candrādityeśvaraṃ priye ||
yasya darśanamātreṇa kṛtakṛtyo naro bhavet
||1||द्विसप्ततीश्वरं विद्धि चन्द्रादित्येश्वरं प्रिये ॥
यस्य दर्शनमात्रेण कृतकृत्यो नरो भवेत्
śaṃbareṇa purā devi nirjitāḥ saṃgare surāḥ ||
naṣṭā raṇaṃ parityajya prāṇatrāṇaparāyaṇāḥ
||2||शंबरेण पुरा देवि निर्जिताः संगरे सुराः ॥
नष्टा रणं परित्यज्य प्राणत्राणपरायणाः
grastaṃ ca rāhuṇā dṛṣṭvā śaśāṃkaṃ bhayavihvalam ||
vinatāyāḥ suto jyeṣṭhaḥ proktaḥ sūryeṇa sārathiḥ
||3||ग्रस्तं च राहुणा दृष्ट्वा शशांकं भयविह्वलम् ॥
विनतायाः सुतो ज्येष्ठः प्रोक्तः सूर्येण सारथिः
vahāruṇa rathaṃ śīghraṃ yatra yuddhaṃ na vidyate ||
śrūyate candrasūryau tau daityānāṃ balavattarau
||4||वहारुण रथं शीघ्रं यत्र युद्धं न विद्यते ॥
श्रूयते चन्द्रसूर्यौ तौ दैत्यानां बलवत्तरौ
rāhurdaṃṣṭrākarālastu sa tṛtīyo bhayaṃkaraḥ ||
na jñāyate raṇe candro mṛto naṣṭo'thavā punaḥ
||5||राहुर्दंष्ट्राकरालस्तु स तृतीयो भयंकरः ॥
न ज्ञायते रणे चन्द्रो मृतो नष्टोऽथवा पुनः
sa ca na jñāyate śakraḥ kva gato varuṇo raṇe ||
yamo na jñāyate kutra dhanadasya ca kā kathā
||6||स च न ज्ञायते शक्रः क्व गतो वरुणो रणे ॥
यमो न ज्ञायते कुत्र धनदस्य च का कथा
evamukto'ruṇo rugṇo raviṇā raṇamadhyataḥ ||
rathaṃ saṃprerayāmāsa yatra yuddhaṃ na vidyate
||7||एवमुक्तोऽरुणो रुग्णो रविणा रणमध्यतः ॥
रथं संप्रेरयामास यत्र युद्धं न विद्यते
etasminnaṃtare candraḥ samāyātastu tatkṣaṇāt ||
rāhugrahagṛhīto'pi yatra devo divaspatiḥ
||8||एतस्मिन्नंतरे चन्द्रः समायातस्तु तत्क्षणात् ॥
राहुग्रहगृहीतोऽपि यत्र देवो दिवस्पतिः
saṃtrastaḥ sa vilolākṣaḥ kṣaṇamātramacetanaḥ ||
babhūva sahasā candro dṛṣṭvā devaṃ divākaram
||9||संत्रस्तः स विलोलाक्षः क्षणमात्रमचेतनः ॥
बभूव सहसा चन्द्रो दृष्ट्वा देवं दिवाकरम्
śaṃbareṇa raṇe ruddhā rudrāśca bhayavidrutāḥ ||
jagmurdiśo daśa bhayādasurendravibhīṣitāḥ
||10||शंबरेण रणे रुद्धा रुद्राश्च भयविद्रुताः ॥
जग्मुर्दिशो दश भयादसुरेन्द्रविभीषिताः
sādhyāḥ sarve bhayatrastā gatā yatra na dānavāḥ ||
teṣu bhagneṣu deveṣu hataśiṣṭeṣu saṃgare
||11||साध्याः सर्वे भयत्रस्ता गता यत्र न दानवाः ॥
तेषु भग्नेषु देवेषु हतशिष्टेषु संगरे
vyadhamatsarvagātrāṇi varmāṇi ca janakṣaye ||
palāyamānadevānāmasuro balavaccharaiḥ
||12||व्यधमत्सर्वगात्राणि वर्माणि च जनक्षये ॥
पलायमानदेवानामसुरो बलवच्छरैः
pṛṣṭhato nijaghānātha nikṛttāśca sahasraśaḥ ||
ahaṃ naṣṭacchalenaiva vyagrībhūte 'sure tadā
||13||पृष्ठतो निजघानाथ निकृत्ताश्च सहस्रशः ॥
अहं नष्टच्छलेनैव व्यग्रीभूते ऽसुरे तदा
āsuraṃ rūpamāsthāya prāṇatrāṇaparāyaṇaḥ ||
śīghraṃ ca gamyate tāvadyāvannāyāti śaṃbaraḥ
||14||आसुरं रूपमास्थाय प्राणत्राणपरायणः ॥
शीघ्रं च गम्यते तावद्यावन्नायाति शंबरः
ityuktaṃ niśināthena bhayabhītena pārvati ||
candrādityau kṣaṇānnītāvaruṇena rathena vai
||15||इत्युक्तं निशिनाथेन भयभीतेन पार्वति ॥
चन्द्रादित्यौ क्षणान्नीतावरुणेन रथेन वै
yatra devo jagannātho garuḍastho janārdanaḥ ||
surasaṃghātasaṃketakiṃnarākīrṇakaṃdare
||16||यत्र देवो जगन्नाथो गरुडस्थो जनार्दनः ॥
सुरसंघातसंकेतकिंनराकीर्णकंदरे
maṃdare suranārīṇāṃ naṃdane varacandane ||
dṛṣṭvā tatra jagannāthaṃ śaṃkhacakragadādharam ||
stutiṃ tau cakraturdevau candrasūryau yaśasvini
||17||मंदरे सुरनारीणां नंदने वरचन्दने ॥
दृष्ट्वा तत्र जगन्नाथं शंखचक्रगदाधरम् ॥
स्तुतिं तौ चक्रतुर्देवौ चन्द्रसूर्यौ यशस्विनि
namo lokatrayādhyakṣa svaprabhājitabhāskara ||
namo viṣṇo namo jiṣṇo namaste kaiṭabhāṃtaka
||18||नमो लोकत्रयाध्यक्ष स्वप्रभाजितभास्कर ॥
नमो विष्णो नमो जिष्णो नमस्ते कैटभांतक
namaḥ sarvakriyākartre jagattrātre ca te namaḥ ||
namaścakrāyudhādhṛṣya namo dānavaghātine
||19||नमः सर्वक्रियाकर्त्रे जगत्त्रात्रे च ते नमः ॥
नमश्चक्रायुधाधृष्य नमो दानवघातिने
namaḥ kramatrayākrāṃtatrailokyāṃtarhitodbhava ||
namaḥ pracaṃḍadaityeṃdrakulakāla mahābala
||20||नमः क्रमत्रयाक्रांतत्रैलोक्यांतर्हितोद्भव ॥
नमः प्रचंडदैत्येंद्रकुलकाल महाबल
namo nābhihradodbhūtapadmagarbhamahāprabho ||
janitāśeṣalokeśaviraṃcāya mahādyute
||21||नमो नाभिह्रदोद्भूतपद्मगर्भमहाप्रभो ॥
जनिताशेषलोकेशविरंचाय महाद्युते
amarārivināśāya mahāsamaraśāline ||
namaste vibudhādhīśa śaraṇaṃ bhava naḥ prabho
||22||अमरारिविनाशाय महासमरशालिने ॥
नमस्ते विबुधाधीश शरणं भव नः प्रभो
candrasūryakṛtaṃ stotraṃ śrutvā devo janārdanaḥ ||
āśvāsya stutipūrveṇa prāha devo hyadhokṣajaḥ
||23||चन्द्रसूर्यकृतं स्तोत्रं श्रुत्वा देवो जनार्दनः ॥
आश्वास्य स्तुतिपूर्वेण प्राह देवो ह्यधोक्षजः
viṣṇuruvāca
svāgataṃ candrasūryau bho bhavaṃtau stutibhājanau ||
kiṃ kāraṇamiha prāptau tadbrūtāṃ vigatajvarau
||24||स्वागतं चन्द्रसूर्यौ भो भवंतौ स्तुतिभाजनौ ॥
किं कारणमिह प्राप्तौ तद्ब्रूतां विगतज्वरौ
nārāyaṇenaivamuktau procatuścaṃdrabhāskarau ||
samare nirjitā devāḥ śaṃbareṇa durātmanā
||25||नारायणेनैवमुक्तौ प्रोचतुश्चंद्रभास्करौ ॥
समरे निर्जिता देवाः शंबरेण दुरात्मना
na jñātāḥ ktra gatāste ca āvāṃ naṣṭau prayatnataḥ ||
aruṇena ihānītau dṛṣṭastvaṃ deva daivataḥ
||26||न ज्ञाताः क्त्र गतास्ते च आवां नष्टौ प्रयत्नतः ॥
अरुणेन इहानीतौ दृष्टस्त्वं देव दैवतः
śaṃbareṇa jitā devāḥ sa ca sarvatra dṛśyate ||
sthale caiva jale caiva śaṃbaraḥ krūrapauruṣaḥ
||27||शंबरेण जिता देवाः स च सर्वत्र दृश्यते ॥
स्थले चैव जले चैव शंबरः क्रूरपौरुषः
naśyatāṃ tridaśeṃdrāṇāṃ pṛṣṭhataḥ śaravṛṣṭibhiḥ ||
ciccheda naravarmāṇi cchatrāṇi ca dhanūṃṣi ca
||28||नश्यतां त्रिदशेंद्राणां पृष्ठतः शरवृष्टिभिः ॥
चिच्छेद नरवर्माणि च्छत्राणि च धनूंषि च
varmāṇi ca vicitrāṇi mukuṭāni mahāṃti ca ||
pṛthūni cāpi cāpāni carmāṇi vividhāni ca
||29||वर्माणि च विचित्राणि मुकुटानि महांति च ॥
पृथूनि चापि चापानि चर्माणि विविधानि च
gajāśca madasaṃbhinnakapolāḥ koṭiśaḥ surāḥ ||
vājinaścāmarāpīḍā ratnaparyāṇabhūṣaṇāḥ
||30||गजाश्च मदसंभिन्नकपोलाः कोटिशः सुराः ॥
वाजिनश्चामरापीडा रत्नपर्याणभूषणाः
vibudhā dhvastasannāhā vigajā vipadātinaḥ ||
vipadāmākarākārā babhūva suravāhinī
||31||विबुधा ध्वस्तसन्नाहा विगजा विपदातिनः ॥
विपदामाकराकारा बभूव सुरवाहिनी
tato daityādhipo mānī parivṛtto mahāraṇāt ||
nirjitārirmahātejā jvālāvāniva pāvakaḥ
||32||ततो दैत्याधिपो मानी परिवृत्तो महारणात् ॥
निर्जितारिर्महातेजा ज्वालावानिव पावकः
vaṃdyamāno munigaṇaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ ||
ānaṃdito jayāśīrbhiḥ pravarairdaityapuṃgavaiḥ
||33||वंद्यमानो मुनिगणैः स्तूयमानो महर्षिभिः ॥
आनंदितो जयाशीर्भिः प्रवरैर्दैत्यपुंगवैः
tatra sarvarddhisaṃpūrṇamāsanaṃ hemabhūṣaṇam ||
adhyatiṣṭhata daityeṃdrastatra maṃgalaveśmani ||
tatropaviṣṭaḥ śuśubhe daityarājo mahāyaśāḥ
||34||तत्र सर्वर्द्धिसंपूर्णमासनं हेमभूषणम् ॥
अध्यतिष्ठत दैत्येंद्रस्तत्र मंगलवेश्मनि ॥
तत्रोपविष्टः शुशुभे दैत्यराजो महायशाः
divyacaṃdanapuṣṭāṃgaḥ surapuṣpasamujjvalaḥ ||
mukuṭākārajuṣṭāṃgaḥ sitacāmaravījitaḥ ||
mṛtotthitaistathā daityairdaityādhīśairadhiṣṭhitaḥ
||35||दिव्यचंदनपुष्टांगः सुरपुष्पसमुज्ज्वलः ॥
मुकुटाकारजुष्टांगः सितचामरवीजितः ॥
मृतोत्थितैस्तथा दैत्यैर्दैत्याधीशैरधिष्ठितः
kratubhirmūrttimadbhiśca sevya māno mahābalaḥ ||
sarvapuṣpotkarayutairnānāvihaganādibhiḥ
||36||क्रतुभिर्मूर्त्तिमद्भिश्च सेव्य मानो महाबलः ॥
सर्वपुष्पोत्करयुतैर्नानाविहगनादिभिः
tatra śrīratulā loke tatra lakṣmīrnirargalā ||
tatra kāṃtirdyutiḥ śobhā śaṃbaro yatra dānavaḥ
||37||तत्र श्रीरतुला लोके तत्र लक्ष्मीर्निरर्गला ॥
तत्र कांतिर्द्युतिः शोभा शंबरो यत्र दानवः
evaṃ sa daityanṛpatiḥ sabhṛtyastatra modate ||
svayamiṃdrastu saṃjātaścaṃdrasūryau kṛtau svakau
||38||एवं स दैत्यनृपतिः सभृत्यस्तत्र मोदते ॥
स्वयमिंद्रस्तु संजातश्चंद्रसूर्यौ कृतौ स्वकौ
tayoriti vacaḥ śrutvā sa devaḥ puruṣottamaḥ ||
ciraṃ dhyātvā svamanasi tadāvocadidaṃ priye
||39||तयोरिति वचः श्रुत्वा स देवः पुरुषोत्तमः ॥
चिरं ध्यात्वा स्वमनसि तदावोचदिदं प्रिये
caṃdrasūryau mayā jñātaṃ śaṃbarasya viceṣṭitam ||
brahmaṇo varadānena bhoktavyaṃ tapasaḥ phalam
||40||चंद्रसूर्यौ मया ज्ञातं शंबरस्य विचेष्टितम् ॥
ब्रह्मणो वरदानेन भोक्तव्यं तपसः फलम्
śaṃbarāya purā kṣiptaṃ vajraṃ kuliśapāṇinā ||
hṛdaye nihataḥ so'pi tathāpi na mṛto'suraḥ
||41||शंबराय पुरा क्षिप्तं वज्रं कुलिशपाणिना ॥
हृदये निहतः सोऽपि तथापि न मृतोऽसुरः
gamyatāṃ ca mayājñaptau mahākā lavanottame ||
candrasūryau mamādeśāttatra siddhiṃ ca lapsyatha
||42||गम्यतां च मयाज्ञप्तौ महाका लवनोत्तमे ॥
चन्द्रसूर्यौ ममादेशात्तत्र सिद्धिं च लप्स्यथ
tatrānaṃto mahākālo liṃgarūpo maheśvaraḥ ||
tasya cottarato deśe liṃgaṃ kāmapradaṃ śivam
||43||तत्रानंतो महाकालो लिंगरूपो महेश्वरः ॥
तस्य चोत्तरतो देशे लिंगं कामप्रदं शिवम्
tasya darśanamātreṇa kṛtakṛtyau bhaviṣyathaḥ ||
tasya jvālāsamūhena maraṇaṃ śaṃbarasya ca ||
bhaviṣyati na saṃdehastasmāttatraiva gamya tām
||44||तस्य दर्शनमात्रेण कृतकृत्यौ भविष्यथः ॥
तस्य ज्वालासमूहेन मरणं शंबरस्य च ॥
भविष्यति न संदेहस्तस्मात्तत्रैव गम्य ताम्
ityuktau vāsudevena caṃdrasūryau yaśasvini ||
satvaraṃ hṛṣṭaromāṇau mahākālavanaṃ gatau
||45||इत्युक्तौ वासुदेवेन चंद्रसूर्यौ यशस्विनि ॥
सत्वरं हृष्टरोमाणौ महाकालवनं गतौ
tatra dṛṣṭvā mahādevaṃ tejaso rāśimavya yam ||
stutaṃ ca vividhaiḥ stotraiḥ pūjitaṃ kusumaiḥ śubhaiḥ
||46||तत्र दृष्ट्वा महादेवं तेजसो राशिमव्य यम् ॥
स्तुतं च विविधैः स्तोत्रैः पूजितं कुसुमैः शुभैः
etasminnaṃtare vāṇī liṃgamadhyātsamutthitā ||
āśvāsayaṃtī tarasā candrasūryau himātmaje
||47||एतस्मिन्नंतरे वाणी लिंगमध्यात्समुत्थिता ॥
आश्वासयंती तरसा चन्द्रसूर्यौ हिमात्मजे
hataḥ sa śaṃbaro daityo gatau tau candrabhāskarau ||
daityānāṃ nirmitau duṣṭau pātālāṃtarasaṃsthitau
||48||हतः स शंबरो दैत्यो गतौ तौ चन्द्रभास्करौ ॥
दैत्यानां निर्मितौ दुष्टौ पातालांतरसंस्थितौ
rāhuketū grahāṃte tu kṛtau samayapūrvakau ||
sthāpitaḥ svapade śakro devaiḥ saha na saṃśayaḥ
||49||राहुकेतू ग्रहांते तु कृतौ समयपूर्वकौ ॥
स्थापितः स्वपदे शक्रो देवैः सह न संशयः
svaṃ svaṃ sthānaṃ gatāḥ sarve lokapālā mudā yutāḥ ||
kāṃtipratāpasaṃyuktau bhavantau bhuvanatraye
||50||स्वं स्वं स्थानं गताः सर्वे लोकपाला मुदा युताः ॥
कांतिप्रतापसंयुक्तौ भवन्तौ भुवनत्रये
gagane grahanakṣatraiḥ sahitau vicariṣyathaḥ ||
pūrvavatpuṇyapāpānāṃ sākṣibhūtau bhaviṣyathaḥ
||51||गगने ग्रहनक्षत्रैः सहितौ विचरिष्यथः ॥
पूर्ववत्पुण्यपापानां साक्षिभूतौ भविष्यथः
ityuktau candrasūryau tu tayā vāṇyā varānane ||
santuṣṭau kṛtakṛtyau tu saṃjātau liṃgadarśanāt
||52||इत्युक्तौ चन्द्रसूर्यौ तु तया वाण्या वरानने ॥
सन्तुष्टौ कृतकृत्यौ तु संजातौ लिंगदर्शनात्
etasminnaṃtare devā vimānasthā samāgatāḥ ||
yatra caṃdraśca sūryaśca mahākā lavane śubhau
||53||एतस्मिन्नंतरे देवा विमानस्था समागताः ॥
यत्र चंद्रश्च सूर्यश्च महाका लवने शुभौ
jñātvā liṃgasya māhātmyaṃ nāma cakuḥ samāhitāḥ ||
sevitaṃ caṃdrasūryābhyāṃ liṃgaṃ tejomayaṃ param
||54||ज्ञात्वा लिंगस्य माहात्म्यं नाम चकुः समाहिताः ॥
सेवितं चंद्रसूर्याभ्यां लिंगं तेजोमयं परम्
candrādityeśvaraṃnāma khyātiṃ yāsyati bhūtale ||
liṃgasyāsya samutthena jvālāsaṃghena śaṃbaraḥ ||
dagdho bhṛtyajanaiḥ sārddhaṃ candrasūryānusevanāt
||55||चन्द्रादित्येश्वरंनाम ख्यातिं यास्यति भूतले ॥
लिंगस्यास्य समुत्थेन ज्वालासंघेन शंबरः ॥
दग्धो भृत्यजनैः सार्द्धं चन्द्रसूर्यानुसेवनात्
ityuktvā tridaśāḥ saveṃ samīpe sarvataḥ sthitāḥ ||
stuvanto vividhaiḥ stotraiścaṃdrādityeśvaraṃ śivam
||56||इत्युक्त्वा त्रिदशाः सवें समीपे सर्वतः स्थिताः ॥
स्तुवन्तो विविधैः स्तोत्रैश्चंद्रादित्येश्वरं शिवम्
candrādityau ca tatrasthau sthitau liṃgasamīpataḥ ||
ārādhayantau deveśaṃ padaṃ prāptau ca pūrvavat
||57||चन्द्रादित्यौ च तत्रस्थौ स्थितौ लिंगसमीपतः ॥
आराधयन्तौ देवेशं पदं प्राप्तौ च पूर्ववत्
ye paśyaṃti narā bhaktyā candrādityecaraṃ śivam ||
te yāṃti sūryalokaṃ tu candralokaṃ tathaiva ca
||58||ये पश्यंति नरा भक्त्या चन्द्रादित्येचरं शिवम् ॥
ते यांति सूर्यलोकं तु चन्द्रलोकं तथैव च
vimānaiḥ sūryasakāśaistathā caṃdraprabhaiḥ śubhaiḥ ||
yāvaccandraśca sūryaśca tāvatteṣāṃ sukhaṃ bhavet
||59||विमानैः सूर्यसकाशैस्तथा चंद्रप्रभैः शुभैः ॥
यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत्तेषां सुखं भवेत्
candrasūryoparāge tu caṃdrādityeśvaraṃ śivam ||
ye paśyaṃti narā bhaktyā snātvā śiprāṃ ca pāvanīm
||60||चन्द्रसूर्योपरागे तु चंद्रादित्येश्वरं शिवम् ॥
ये पश्यंति नरा भक्त्या स्नात्वा शिप्रां च पावनीम्
teṣāṃ kulaśataṃ yāvatpaitṛkaṃ mātṛkaṃ tathā ||
loke caṃdrasya sūryasya modate śāśvatīḥ samāḥ
||61||तेषां कुलशतं यावत्पैतृकं मातृकं तथा ॥
लोके चंद्रस्य सूर्यस्य मोदते शाश्वतीः समाः
amāsomasamāyoge ye paśyanti prasaṃgataḥ ||
candrādityeśvaraṃ devaṃ na te yāṃti yamālayam
||62||अमासोमसमायोगे ये पश्यन्ति प्रसंगतः ॥
चन्द्रादित्येश्वरं देवं न ते यांति यमालयम्
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
candrādityeśvareśasya śrūyatāṃ karabheśvaram
||63||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
चन्द्रादित्येश्वरेशस्य श्रूयतां करभेश्वरम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṃḍe caturaśīti liṅgamāhātmya umāmaheśvarasaṃvāde cadrādityeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma dvisaptatitamo'dhyāyaḥ || 72 ||