śvaramāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
śṛṇu tvaṃ paśupatyākhyaṃ catuḥṣaṣṭikamīśvaram ||
yasya darśanamātreṇa paśuyonirna labhyate
||1||शृणु त्वं पशुपत्याख्यं चतुःषष्टिकमीश्वरम् ॥
यस्य दर्शनमात्रेण पशुयोनिर्न लभ्यते
paśupālo mahādevi babhūva bhuvi viśrutaḥ ||
rājā parama dharmiṣṭhaḥ paśūnāṃ pālane rataḥ
||2||पशुपालो महादेवि बभूव भुवि विश्रुतः ॥
राजा परम धर्मिष्ठः पशूनां पालने रतः
didṛkṣuḥ sa kadācicca gatastoyanidhiṃ prati ||
dadarśa tatra puruṣānpaṃca prādhānyataḥ sthitān ||
ekā strī muktakeśā sā bhramantī ca punaḥpunaḥ
||3||दिदृक्षुः स कदाचिच्च गतस्तोयनिधिं प्रति ॥
ददर्श तत्र पुरुषान्पंच प्राधान्यतः स्थितान् ॥
एका स्त्री मुक्तकेशा सा भ्रमन्ती च पुनःपुनः
atha rājā bhayāviṣṭo visaṃjñaḥ samapadyata ||
saṃveṣṭito dasyubhistaistayā nāryā viśeṣataḥ
||4||अथ राजा भयाविष्टो विसंज्ञः समपद्यत ॥
संवेष्टितो दस्युभिस्तैस्तया नार्या विशेषतः
tatonye samapātaṃ ca āgatya nṛpasattamam ||
saṃveṣṭya saṃsthitaiḥ sarvaistato ruddho mahīpatiḥ
||5||ततोन्ये समपातं च आगत्य नृपसत्तमम् ॥
संवेष्ट्य संस्थितैः सर्वैस्ततो रुद्धो महीपतिः
ruddhe rājani te sarve ekībhūtāstu dasyavaḥ ||
ghātitāḥ paśupālena na mṛtāḥ punarutthitāḥ
||6||रुद्धे राजनि ते सर्वे एकीभूतास्तु दस्यवः ॥
घातिताः पशुपालेन न मृताः पुनरुत्थिताः
tasya tāṃ dhṛṣṭatāṃ jñātvā sthairyaṃ ca nṛpatermṛdhe ||
tasyaiva nṛpaterdehe līnāste daśa dasyavaḥ
||7||तस्य तां धृष्टतां ज्ञात्वा स्थैर्यं च नृपतेर्मृधे ॥
तस्यैव नृपतेर्देहे लीनास्ते दश दस्यवः
amūrtā iva te sarve ekībhūtāstato'bhavan ||
tāndṛṣṭvā duḥkhito rājā paśupālo'bhavatkṣaṇāt
||8||अमूर्ता इव ते सर्वे एकीभूतास्ततोऽभवन् ॥
तान्दृष्ट्वा दुःखितो राजा पशुपालोऽभवत्क्षणात्
athāpaśyattadā''yāṃtaṃ nāradaṃ munipuṃgavam ||
brahmaputraṃ tapoyuktaṃ papraccha sa nṛpastadā
||9||अथापश्यत्तदाऽऽयांतं नारदं मुनिपुंगवम् ॥
ब्रह्मपुत्रं तपोयुक्तं पप्रच्छ स नृपस्तदा
paśu pāla uvāca
bhagavanbrahmaputrādya mayā dṛṣṭaṃ tu kautukam ||
akasmātpuruṣāḥ paṃca samāyātā bhayāvahāḥ
||10||भगवन्ब्रह्मपुत्राद्य मया दृष्टं तु कौतुकम् ॥
अकस्मात्पुरुषाः पंच समायाता भयावहाः
tairahaṃ veṣṭito duṣṭairvyākulaśca kṛtastadā ||
muṣṭibhirhanyamāno'haṃ svastho jāto dvija kṣaṇāt
||11||तैरहं वेष्टितो दुष्टैर्व्याकुलश्च कृतस्तदा ॥
मुष्टिभिर्हन्यमानोऽहं स्वस्थो जातो द्विज क्षणात्
tato'nye puruṣāḥ pañca samāyātā niyudhya mām ||
hanyatāṃ hanyatāmeṣa muktikāmo nṛpādhamaḥ
||12||ततोऽन्ये पुरुषाः पञ्च समायाता नियुध्य माम् ॥
हन्यतां हन्यतामेष मुक्तिकामो नृपाधमः
evaṃ taiḥ pīḍito'tyarthaṃ punarmohamupāgataḥ ||
etasminnantare sā strī māmuvāca punaḥpunaḥ
||13||एवं तैः पीडितोऽत्यर्थं पुनर्मोहमुपागतः ॥
एतस्मिन्नन्तरे सा स्त्री मामुवाच पुनःपुनः
dṛḍho bhava mahārāja mā viṣādaṃ kuru prabho ||
hīnavīryā hyamī corāḥ samarthastvaṃ sthiro bhava
||14||दृढो भव महाराज मा विषादं कुरु प्रभो ॥
हीनवीर्या ह्यमी चोराः समर्थस्त्वं स्थिरो भव
tasyā vākyena vipreṃdra mayā dhairyeṇa saṃyuge ||
daśa pradhāna puruṣā jitāste na mṛtāḥ prabho
||15||तस्या वाक्येन विप्रेंद्र मया धैर्येण संयुगे ॥
दश प्रधान पुरुषा जितास्ते न मृताः प्रभो
pralīnā maccharīre tu kepyate kāpi sā'balā ||
paśupālavacaḥ śrutvā nārado vākyamabravīt
||16||प्रलीना मच्छरीरे तु केप्यते कापि साऽबला ॥
पशुपालवचः श्रुत्वा नारदो वाक्यमब्रवीत्
ye tvayā puruṣā dṛṣṭāstvayi līnā jitā mṛdhe ||
buddhīndriyāṇi te pañca paṃca karmendriyāṇi ca ||
bhramantī yā ca nārī sā tvayā dṛṣṭā nṛpottama
||17||ये त्वया पुरुषा दृष्टास्त्वयि लीना जिता मृधे ॥
बुद्धीन्द्रियाणि ते पञ्च पंच कर्मेन्द्रियाणि च ॥
भ्रमन्ती या च नारी सा त्वया दृष्टा नृपोत्तम
manorūpeṇa sā buddhirbhramatyeva hi na sthirā ||
jitāni tāni pūrveṇa brahmaṇā lokakartṛṇā
||18||मनोरूपेण सा बुद्धिर्भ्रमत्येव हि न स्थिरा ॥
जितानि तानि पूर्वेण ब्रह्मणा लोककर्तृणा
so'pi krodhavaśaṃ nīta indriyairviṣayaiḥ priyaiḥ ||
pitāmahena sve yajñe śambhorbhāgo na kalpitaḥ
||19||सोऽपि क्रोधवशं नीत इन्द्रियैर्विषयैः प्रियैः ॥
पितामहेन स्वे यज्ञे शम्भोर्भागो न कल्पितः
mahādevo jagannāthaḥ sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ ||
iṃdriyairmohito rājankrodhaṃ cakre surā nprati
||20||महादेवो जगन्नाथः सृष्टिसंहारकारकः ॥
इंद्रियैर्मोहितो राजन्क्रोधं चक्रे सुरा न्प्रति
surā vibhūtayo yasya krīḍārthaṃ bhuvanatrayam ||
tena bhāganimittārthaṃ cakre sajyaṃ dhanustadā
||21||सुरा विभूतयो यस्य क्रीडार्थं भुवनत्रयम् ॥
तेन भागनिमित्तार्थं चक्रे सज्यं धनुस्तदा
pūṣṇaśca daṃtāḥ saṃbhagnā mohitaśca divākaraḥ ||
netre bhagne bhagasyāpi viddho yajño mṛgākṛtiḥ
||22||पूष्णश्च दंताः संभग्ना मोहितश्च दिवाकरः ॥
नेत्रे भग्ने भगस्यापि विद्धो यज्ञो मृगाकृतिः
paśavaśca kṛtā devā munayo vedavarjitāḥ ||
ṛṣīṇāṃ dharmaśāstrāṇi hṛtāni vibhunā tathā
||23||पशवश्च कृता देवा मुनयो वेदवर्जिताः ॥
ऋषीणां धर्मशास्त्राणि हृतानि विभुना तथा
durjayānīndriyāṇyāhurmunayo vedapāragāḥ ||
manorūpeṇa yā buddhiḥ sā cātīva sudurjayā
||24||दुर्जयानीन्द्रियाण्याहुर्मुनयो वेदपारगाः ॥
मनोरूपेण या बुद्धिः सा चातीव सुदुर्जया
tasmādrājanmahābāho mā viṣādaṃ vṛthā kṛthāḥ ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā nāradasya mahātmanaḥ ||
paśupālo mahādevi vaktuṃ samupacakrame
||25||तस्माद्राजन्महाबाहो मा विषादं वृथा कृथाः ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः ॥
पशुपालो महादेवि वक्तुं समुपचक्रमे
paśupāla uvāca
kathaṃ te bhagavanmuktā devāḥ śakrapurogamāḥ ||
paśubhāvācca brahmāpi śrotumicchāmi kathyatām
||26||कथं ते भगवन्मुक्ता देवाः शक्रपुरोगमाः ॥
पशुभावाच्च ब्रह्मापि श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā nāradaḥ punarabravīt ||
paśu tve'pi gatā devā ṛṣibhirmunibhiḥ saha
||27||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नारदः पुनरब्रवीत् ॥
पशु त्वेऽपि गता देवा ऋषिभिर्मुनिभिः सह
brahmāṇamagrataḥ kṛtvā gatāḥ śaraṇamīśvaram ||
stutibhistoṣito devo bhaktānugrahakārakaḥ
||28||ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा गताः शरणमीश्वरम् ॥
स्तुतिभिस्तोषितो देवो भक्तानुग्रहकारकः
uvāca vacanaṃ rājanyatkartavyaṃ taducyatām
||29||उवाच वचनं राजन्यत्कर्तव्यं तदुच्यताम्
devā ūcuḥ
vedaśāstrāṇi vijñānaṃ dehi no bhava mā ciram ||
devastvaṃ pūrvavaddeva yadi tuṣṭo maheśvaraḥ
||30||वेदशास्त्राणि विज्ञानं देहि नो भव मा चिरम् ॥
देवस्त्वं पूर्ववद्देव यदि तुष्टो महेश्वरः
īśvara uvāca
bhavaṃtaḥ paśavaḥ sarve mayā sārddhaṃ ca gamyatām ||
mahākālavane kṣetre paśubhāvavimokṣake
||31||भवंतः पशवः सर्वे मया सार्द्धं च गम्यताम् ॥
महाकालवने क्षेत्रे पशुभावविमोक्षके
ahaṃ patirvo bhavitā tato mokṣamavāpsyatha ||
bhavatāmanukaṃpārthaṃ lokānugrahakāraṇam ||
liṃgarūpī bhaviṣyāmi nāmnā paśupatīśvaraḥ
||32||अहं पतिर्वो भविता ततो मोक्षमवाप्स्यथ ॥
भवतामनुकंपार्थं लोकानुग्रहकारणम् ॥
लिंगरूपी भविष्यामि नाम्ना पशुपतीश्वरः
atha te tridaśāḥ sarve dṛṣṭvā devaṃ tamīśvaram ||
paśubhāvavinirmuktā gatā hṛṣṭāstriviṣṭapam ||
brahmā paśupatiṃ prāha prasannenāṃtarātmanā
||33||अथ ते त्रिदशाः सर्वे दृष्ट्वा देवं तमीश्वरम् ॥
पशुभावविनिर्मुक्ता गता हृष्टास्त्रिविष्टपम् ॥
ब्रह्मा पशुपतिं प्राह प्रसन्नेनांतरात्मना
ye tvāṃ paśyanti deveśa bhaktyā paramayā yutāḥ ||
teṣāṃ kule paśutvaṃ ca ye gatāḥ pitaraḥ prabho ||
svakaiḥ karmavipākaiśca teṣāṃ mokṣo bhaviṣyati
||34||ये त्वां पश्यन्ति देवेश भक्त्या परमया युताः ॥
तेषां कुले पशुत्वं च ये गताः पितरः प्रभो ॥
स्वकैः कर्मविपाकैश्च तेषां मोक्षो भविष्यति
ajñānājjñānato vāpi yatpāpaṃ kriyate naraiḥ ||
tatpāpaṃ vilayaṃ yātu tasya devasya pūjanāt
||35||अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि यत्पापं क्रियते नरैः ॥
तत्पापं विलयं यातु तस्य देवस्य पूजनात्
te narāḥ paśavo loke kiṃ teṣāṃ jīvite phalam ||
yairna dṛṣṭaḥ paśupatiḥ paśuyonivimocakaḥ
||36||ते नराः पशवो लोके किं तेषां जीविते फलम् ॥
यैर्न दृष्टः पशुपतिः पशुयोनिविमोचकः
kaumāre yauvane bālye vārddhake yadupārjitam ||
tatpāpaṃ vilayaṃ yāti dṛṣṭvā paśupatiṃ śivam
||37||कौमारे यौवने बाल्ये वार्द्धके यदुपार्जितम् ॥
तत्पापं विलयं याति दृष्ट्वा पशुपतिं शिवम्
pauṣamāse tu saṃprāpte ye tvāṃ paśyaṃti mānavāḥ ||
teṣāṃ tvaṃ varado deva sadābhīṣṭakaro bhavet
||38||पौषमासे तु संप्राप्ते ये त्वां पश्यंति मानवाः ॥
तेषां त्वं वरदो देव सदाभीष्टकरो भवेत्
sūryagrahe yathā dattaṃ kurukṣetre viśeṣataḥ ||
pātre dānaṃ suvarṇasya proktamakṣayyamavyayam
||39||सूर्यग्रहे यथा दत्तं कुरुक्षेत्रे विशेषतः ॥
पात्रे दानं सुवर्णस्य प्रोक्तमक्षय्यमव्ययम्
pauṣamāse dinaikena narāṇāmadhikaṃ tathā ||
taddarśanena deveśa bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||40||पौषमासे दिनैकेन नराणामधिकं तथा ॥
तद्दर्शनेन देवेश भविष्यति न संशयः
ityuktvā bhagavānbrahmā brahmalokaṃ gato nṛpa ||
kṛtakṛtyaḥ prahṛṣṭātmā munibhiḥ kavibhiḥ saha
||41||इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा ब्रह्मलोकं गतो नृप ॥
कृतकृत्यः प्रहृष्टात्मा मुनिभिः कविभिः सह
tasmāttvamapi rājeṃdra yadīcchasi parāṃ gatim ||
samārādhaya talliṃgaṃ paśuyonivimocanam ||
mahākālavanaṃ gatvā indreśvarasya dakṣiṇe
||42||तस्मात्त्वमपि राजेंद्र यदीच्छसि परां गतिम् ॥
समाराधय तल्लिंगं पशुयोनिविमोचनम् ॥
महाकालवनं गत्वा इन्द्रेश्वरस्य दक्षिणे
tasya tadvacanaṃ śrutvā nāradasya mahātmanaḥ ||
jagāma paśupālo'pi mahākālavanaṃ priye ||
darśanāttasya liṃgasya gato'sau paramāṃ gatim
||43||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः ॥
जगाम पशुपालोऽपि महाकालवनं प्रिये ॥
दर्शनात्तस्य लिंगस्य गतोऽसौ परमां गतिम्
eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ ||
paśupatyākhyadevasya śṛṇu brahmeśvaraṃ śivam
||44||एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः ॥
पशुपत्याख्यदेवस्य शृणु ब्रह्मेश्वरं शिवम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe caturaśītiliṅgamāhātmye paśupatī śvaramāhātmyavarṇanaṃnāma catuṣṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 64 ||