sūryagativarṇanam
nārāyaṇa uvāca
tataḥ parastādacalo lokāloketi nāmakaḥ |
antarāle ca lokālokayoryaḥ parikalpitaḥ
||1||ततः परस्तादचलो लोकालोकेति नामकः ।
अन्तराले च लोकालोकयोर्यः परिकल्पितः
yāvadasti ca devarṣe hyantaraṃ mānasottarāt |
sumerostāvatī śuddhā kāñcanī bhūmirasti hi
||2||यावदस्ति च देवर्षे ह्यन्तरं मानसोत्तरात् ।
सुमेरोस्तावती शुद्धा काञ्चनी भूमिरस्ति हि
darpaṇodaratulyā sā sarvaprāṇivivarjitā |
yasyāṃ padārthaḥ prahito na kiñcitpratyudīyate
||3||दर्पणोदरतुल्या सा सर्वप्राणिविवर्जिता ।
यस्यां पदार्थः प्रहितो न किञ्चित्प्रत्युदीयते
ataḥ sarvaprāṇisaṅgharahitā sā ca nārada |
lokāloka iti vyākhyā yadatra parikalpitā
||4||अतः सर्वप्राणिसङ्घरहिता सा च नारद ।
लोकालोक इति व्याख्या यदत्र परिकल्पिता
lokālokāntare cāsya vartate sarvadā sthitiḥ |
īśvareṇa sa lokānāṃ trayāṇāmantagaḥ kṛtaḥ
||5||लोकालोकान्तरे चास्य वर्तते सर्वदा स्थितिः ।
ईश्वरेण स लोकानां त्रयाणामन्तगः कृतः
sūryādīnāṃ dhruvāntānāṃ raśmayo yadvaśādiha |
arvācīnāśca trīm̐llokānātanvānāḥ kadāpi hi
||6||सूर्यादीनां ध्रुवान्तानां रश्मयो यद्वशादिह ।
अर्वाचीनाश्च त्रीँल्लोकानातन्वानाः कदापि हि
parācīnatvabhājo hi na bhavanti ca nārada |
tāvadunnahanāyāmaḥ parvatendro mahodayaḥ
||7||पराचीनत्वभाजो हि न भवन्ति च नारद ।
तावदुन्नहनायामः पर्वतेन्द्रो महोदयः
etāvām̐llokavinyāso'yaṃ saṃsthāmānalakṣaṇaiḥ |
kavibhiḥ sa tu pañcāśatkoṭibhirgaṇitasya ca
||8||एतावाँल्लोकविन्यासोऽयं संस्थामानलक्षणैः ।
कविभिः स तु पञ्चाशत्कोटिभिर्गणितस्य च
bhūgolasya caturthāṃśo lokālokācalo mune |
tasyopari caturdikṣu brahmaṇā cātmayoninā
||9||भूगोलस्य चतुर्थांशो लोकालोकाचलो मुने ।
तस्योपरि चतुर्दिक्षु ब्रह्मणा चात्मयोनिना
niveśitā diggajā ye tannāmāni nibodhata |
ṛṣabhaḥ puṣpacūḍo'tha vāmano'thāparājitaḥ
||10||निवेशिता दिग्गजा ये तन्नामानि निबोधत ।
ऋषभः पुष्पचूडोऽथ वामनोऽथापराजितः
ete samastalokasya sthitihetava īritāḥ |
teṣāṃ ca svavibhūtīnāṃ bahuvīryopabṛṃhaṇam
||11||एते समस्तलोकस्य स्थितिहेतव ईरिताः ।
तेषां च स्वविभूतीनां बहुवीर्योपबृंहणम्
viśuddhasattvaṃ caiśvaryaṃ vardhayanbhagavān hariḥ |
āste siddhyaṣṭakopeto viṣvaksenādisaṃvṛtaḥ
||12||विशुद्धसत्त्वं चैश्वर्यं वर्धयन्भगवान् हरिः ।
आस्ते सिद्ध्यष्टकोपेतो विष्वक्सेनादिसंवृतः
nijāyudhaiḥ parivṛto bhujadaṇḍaiḥ samantataḥ |
āste sakalalokasya svastaye parameśvaraḥ
||13||निजायुधैः परिवृतो भुजदण्डैः समन्ततः ।
आस्ते सकललोकस्य स्वस्तये परमेश्वरः
ākalpamevaṃ veṣaṃ sa gato viṣṇuḥ sanātanaḥ |
svamāyāracitasyāsya gopīthāyātmasādhanaḥ
||14||आकल्पमेवं वेषं स गतो विष्णुः सनातनः ।
स्वमायारचितस्यास्य गोपीथायात्मसाधनः
yo'ntarvistāra etena hyalokaparimāṇakam |
vyākhyātaṃ yadbahirlokālokācala itīraṇāt
||15||योऽन्तर्विस्तार एतेन ह्यलोकपरिमाणकम् ।
व्याख्यातं यद्बहिर्लोकालोकाचल इतीरणात्
tataḥ parastādyogeśagatiṃ śuddhā vadanti hi |
aṇḍamadhyagataḥ sūryo dyāvābhūmyoryadantaram
||16||ततः परस्ताद्योगेशगतिं शुद्धा वदन्ति हि ।
अण्डमध्यगतः सूर्यो द्यावाभूम्योर्यदन्तरम्
sūryāṇḍagolayormadhye koṭyaḥ syuḥ pañcaviṃśatiḥ |
mṛte'ṇḍa eṣa etasmiñjāto mārtaṇḍaśabdabhāk
||17||सूर्याण्डगोलयोर्मध्ये कोट्यः स्युः पञ्चविंशतिः ।
मृतेऽण्ड एष एतस्मिञ्जातो मार्तण्डशब्दभाक्
hiraṇyagarbha iti yaddhiraṇyāṇḍasamudbhavaḥ |
sūryeṇa hi vibhajyante diśaḥ khaṃ dyaurmahībhidā
||18||हिरण्यगर्भ इति यद्धिरण्याण्डसमुद्भवः ।
सूर्येण हि विभज्यन्ते दिशः खं द्यौर्महीभिदा
svargāpavargau narakā rasaukāṃsi ca sarvaśaḥ |
devatiryaṅmanuṣyāṇāṃ sarīsṛpasavīrudhām
||19||स्वर्गापवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वशः ।
देवतिर्यङ्मनुष्याणां सरीसृपसवीरुधाम्
sarvajīvanikāyānāṃ sūrya ātmā dṛgīśvaraḥ |
etāvānbhūmaṇḍalasya sanniveśa udāhṛtaḥ
||20||सर्वजीवनिकायानां सूर्य आत्मा दृगीश्वरः ।
एतावान्भूमण्डलस्य सन्निवेश उदाहृतः
etena hi divo mānaṃ varṇayanti ca tadvidaḥ |
dvidalānāṃ ca niṣpāvādīnāṃ ca dalayoryathā
||21||एतेन हि दिवो मानं वर्णयन्ति च तद्विदः ।
द्विदलानां च निष्पावादीनां च दलयोर्यथा
antareṇa tayorantarikṣaṃ tadubhayasandhitam |
yanmadhyagaśca bhagavān bhānurvai tapatāṃ varaḥ
||22||अन्तरेण तयोरन्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ।
यन्मध्यगश्च भगवान् भानुर्वै तपतां वरः
ātapena trilokaṃ ca pratapatyeva bhāsayan |
uttarāyaṇamāsādya gatimāndyaṃ vitanvate
||23||आतपेन त्रिलोकं च प्रतपत्येव भासयन् ।
उत्तरायणमासाद्य गतिमान्द्यं वितन्वते
ārohaṇasthānamasau gatvāho dairdhyamācaret |
dakṣiṇāyanamāsādya gatiśaighryaṃ vitanvate
||24||आरोहणस्थानमसौ गत्वाहो दैर्ध्यमाचरेत् ।
दक्षिणायनमासाद्य गतिशैघ्र्यं वितन्वते
avarohasthānamasau gacchanhrasvaṃ dinaṃ caret |
viṣuvatsaṃjñamāsādya gatisāmyaṃ vitanvate
||25||अवरोहस्थानमसौ गच्छन्ह्रस्वं दिनं चरेत् ।
विषुवत्संज्ञमासाद्य गतिसाम्यं वितन्वते
samasthānamathāsādya dinasāmyaṃ karoti ca |
yadā ca meṣatulayoḥ sañcareddhi divākaraḥ
||26||समस्थानमथासाद्य दिनसाम्यं करोति च ।
यदा च मेषतुलयोः सञ्चरेद्धि दिवाकरः
samānāni tvahorātrāṇyātanoti trayīmayaḥ |
vṛṣādipañcasu yadā rāśiṣvarko virocate
||27||समानानि त्वहोरात्राण्यातनोति त्रयीमयः ।
वृषादिपञ्चसु यदा राशिष्वर्को विरोचते
tadāhāni ca vardhante rātrayo'pi hrasanti ca |
vṛścikādiṣu sūryo hi yadā sañcarate raviḥ
||28||तदाहानि च वर्धन्ते रात्रयोऽपि ह्रसन्ति च ।
वृश्चिकादिषु सूर्यो हि यदा सञ्चरते रविः
tadāpīmānyahorātrāṇi bhavanti viparyayāt
||29||तदापीमान्यहोरात्राणि भवन्ति विपर्ययात्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe sūryagativarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||