atalavitalasutalalokavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
prathame vivare vipra atalākhye manorame |
mayaputro balo nāma vartate'kharvagarvakṛt
||1||प्रथमे विवरे विप्र अतलाख्ये मनोरमे ।
मयपुत्रो बलो नाम वर्ततेऽखर्वगर्वकृत्
ṣaṇṇavatyo yena sṛṣṭā māyāḥ sarvārthasādhikāḥ |
māyāvino yāśca sadyo dhārayanti ca kāścana
||2||षण्णवत्यो येन सृष्टा मायाः सर्वार्थसाधिकाः ।
मायाविनो याश्च सद्यो धारयन्ति च काश्चन
jṛmbhamāṇasya yasyaiva balasya balaśālinaḥ |
strīgaṇā upapadyante trayolokavimohanāḥ
||3||जृम्भमाणस्य यस्यैव बलस्य बलशालिनः ।
स्त्रीगणा उपपद्यन्ते त्रयोलोकविमोहनाः
puṃścalyaścaiva svairiṇyaḥ kāminyaśceti viśrutāḥ |
yā vai bilāyanaṃ preṣṭhaṃ praviṣṭaṃ puruṣaṃ rahaḥ
||4||पुंश्चल्यश्चैव स्वैरिण्यः कामिन्यश्चेति विश्रुताः ।
या वै बिलायनं प्रेष्ठं प्रविष्टं पुरुषं रहः
rasena hāṭakākhyena sādhayitvā prayatnataḥ |
svavilāsāvalokānurāgasmitavigūhanaiḥ
||5||रसेन हाटकाख्येन साधयित्वा प्रयत्नतः ।
स्वविलासावलोकानुरागस्मितविगूहनैः
saṃlāpavibhramādyaiśca ramayantyapi tāḥ striyaḥ |
yasminnupayukte jano manute bahudhā svayam
||6||संलापविभ्रमाद्यैश्च रमयन्त्यपि ताः स्त्रियः ।
यस्मिन्नुपयुक्ते जनो मनुते बहुधा स्वयम्
īśvaro'hamahaṃ siddho nāgāyutabalo mahān |
ātmānaṃ manyamānaḥ sanmadāndha iva kathyate
||7||ईश्वरोऽहमहं सिद्धो नागायुतबलो महान् ।
आत्मानं मन्यमानः सन्मदान्ध इव कथ्यते
evaṃ proktā sthitiścātra atalasya ca nārada |
dvitīyavivarasyātra vitalasya nibodhata
||8||एवं प्रोक्ता स्थितिश्चात्र अतलस्य च नारद ।
द्वितीयविवरस्यात्र वितलस्य निबोधत
bhūtalādhastale caiva vitale bhagavānbhavaḥ |
hāṭakeśvaranāmāyaṃ svapārṣadagaṇairvṛtaḥ
||9||भूतलाधस्तले चैव वितले भगवान्भवः ।
हाटकेश्वरनामायं स्वपार्षदगणैर्वृतः
prajāpatikṛtasyāpi sargasya bṛṃhaṇāya ca |
bhavānyā mithunībhūya āste devādhipūjitaḥ
||10||प्रजापतिकृतस्यापि सर्गस्य बृंहणाय च ।
भवान्या मिथुनीभूय आस्ते देवाधिपूजितः
bhavayorvīryasambhūtā hāṭakī sariduttamā |
samiddho marutā vahnirojasā pibatīva hi
||11||भवयोर्वीर्यसम्भूता हाटकी सरिदुत्तमा ।
समिद्धो मरुता वह्निरोजसा पिबतीव हि
tanniṣṭhyūtaṃ hāṭakākhyaṃ suvarṇaṃ daityavallabham |
daityāṅganā bhūṣaṇārhaṃ sadā taṃ dhārayanti hi
||12||तन्निष्ठ्यूतं हाटकाख्यं सुवर्णं दैत्यवल्लभम् ।
दैत्याङ्गना भूषणार्हं सदा तं धारयन्ति हि
tadbilādhastalātproktaṃ sutalākhyaṃ bileśvaram |
puṇyaśloko balirnāmā āste vairocanirmune
||13||तद्बिलाधस्तलात्प्रोक्तं सुतलाख्यं बिलेश्वरम् ।
पुण्यश्लोको बलिर्नामा आस्ते वैरोचनिर्मुने
mahendrasya ca devasya cikīrṣuḥ priyamuttamam |
trivikramo'pi bhagavān sutale balimānayat
||14||महेन्द्रस्य च देवस्य चिकीर्षुः प्रियमुत्तमम् ।
त्रिविक्रमोऽपि भगवान् सुतले बलिमानयत्
trailokyalakṣmīmākṣipya sthāpitaḥ kila daityarāṭ |
indrādiṣvapyalabdhā yā sā śrīstamanuvartate
||15||त्रैलोक्यलक्ष्मीमाक्षिप्य स्थापितः किल दैत्यराट् ।
इन्द्रादिष्वप्यलब्धा या सा श्रीस्तमनुवर्तते
tameva devadeveśamārādhayati bhaktitaḥ |
vyapetasādhvaso'dyāpi vartate sutalādhipaḥ
||16||तमेव देवदेवेशमाराधयति भक्तितः ।
व्यपेतसाध्वसोऽद्यापि वर्तते सुतलाधिपः
bhūmidānaphalaṃ hyetatpātrabhūte'khileśvare |
varṇayanti mahātmāno naitadyuktaṃ ca nārada
||17||भूमिदानफलं ह्येतत्पात्रभूतेऽखिलेश्वरे ।
वर्णयन्ति महात्मानो नैतद्युक्तं च नारद
vāsudeve bhagavati puruṣārthaprade harau |
etaddānaphalaṃ vipra sarvathā nahi yujyate
||18||वासुदेवे भगवति पुरुषार्थप्रदे हरौ ।
एतद्दानफलं विप्र सर्वथा नहि युज्यते
yasyaiva devadevasya nāmāpi vivaśo gṛṇan |
svakīyakarmabandhīyaguṇānvidhunute'ñjasā
||19||यस्यैव देवदेवस्य नामापि विवशो गृणन् ।
स्वकीयकर्मबन्धीयगुणान्विधुनुतेऽञ्जसा
yatkleśabandhahānāya sāṃkhyayogādisādhanam |
kurvate yatayo nityaṃ bhagavatyakhileśvare
||20||यत्क्लेशबन्धहानाय सांख्ययोगादिसाधनम् ।
कुर्वते यतयो नित्यं भगवत्यखिलेश्वरे
na cāyaṃ bhagavānasmānanujagrāha nārada |
māyāmayaṃ ca bhogānāmaiśvaryaṃ vyatanotparam
||21||न चायं भगवानस्माननुजग्राह नारद ।
मायामयं च भोगानामैश्वर्यं व्यतनोत्परम्
sarvakleśādhihetuṃ tadātmānusmṛtimoṣaṇam |
yaṃ sākṣādbhagavān viṣṇuḥ sarvopāyavidīśvaraḥ
||22||सर्वक्लेशाधिहेतुं तदात्मानुस्मृतिमोषणम् ।
यं साक्षाद्भगवान् विष्णुः सर्वोपायविदीश्वरः
yāñjāchalenāpahṛtaṃ sarvasvaṃ dehaśeṣakam |
aprāptānyopāya īśaḥ pāśairvāruṇasaṃbhavaiḥ
||23||याञ्जाछलेनापहृतं सर्वस्वं देहशेषकम् ।
अप्राप्तान्योपाय ईशः पाशैर्वारुणसंभवैः
bandhayitvāvamucyāpi giridaryāmivābravīt |
asāvindro mahāmūḍho yasya mantrī bṛhaspatiḥ
||24||बन्धयित्वावमुच्यापि गिरिदर्यामिवाब्रवीत् ।
असाविन्द्रो महामूढो यस्य मन्त्री बृहस्पतिः
prasannamimamatyarthamayācallokasampadam |
trailokyamidamaiśvaryaṃ kiyadevātitucchakam
||25||प्रसन्नमिममत्यर्थमयाचल्लोकसम्पदम् ।
त्रैलोक्यमिदमैश्वर्यं कियदेवातितुच्छकम्
āśiṣāṃ prabhavaṃ muktvā yo mūḍho lokasampadi |
asmatpitāmahaḥ śrīmān prahlādo bhagavatpriyaḥ
||26||आशिषां प्रभवं मुक्त्वा यो मूढो लोकसम्पदि ।
अस्मत्पितामहः श्रीमान् प्रह्लादो भगवत्प्रियः
dāsyaṃ vavre vibhostasya sarvalokopakārakaḥ |
pitryamaiśvaryamatulaṃ dīyamānaṃ ca viṣṇunā
||27||दास्यं वव्रे विभोस्तस्य सर्वलोकोपकारकः ।
पित्र्यमैश्वर्यमतुलं दीयमानं च विष्णुना
pitaryuparate vīre naivaicchadbhagavatpriyaḥ |
tasyātulānubhāvasya sarvalokopadhīmataḥ
||28||पितर्युपरते वीरे नैवैच्छद्भगवत्प्रियः ।
तस्यातुलानुभावस्य सर्वलोकोपधीमतः
asmadvidho nālpapakvetaradoṣo'vagacchati |
evaṃ daityapatiḥ so'yaṃ baliḥ paramapūjitaḥ
||29||अस्मद्विधो नाल्पपक्वेतरदोषोऽवगच्छति ।
एवं दैत्यपतिः सोऽयं बलिः परमपूजितः
sutale vartate yasya dvārapālo hariḥ svayam |
ekadā digvijaye rājā rāvaṇo lokarāvaṇaḥ
||30||सुतले वर्तते यस्य द्वारपालो हरिः स्वयम् ।
एकदा दिग्विजये राजा रावणो लोकरावणः
praviśansutale yena bhaktānugrahakāriṇā |
pādāṅguṣṭhena prakṣipto yojanāyutamatra hi
||31||प्रविशन्सुतले येन भक्तानुग्रहकारिणा ।
पादाङ्गुष्ठेन प्रक्षिप्तो योजनायुतमत्र हि
evaṃbhūtānubhāvo'yaṃ baliḥ sarvasukhaikabhuk |
āste sutalarājastho devadevaprasādataḥ
||32||एवंभूतानुभावोऽयं बलिः सर्वसुखैकभुक् ।
आस्ते सुतलराजस्थो देवदेवप्रसादतः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe atalavitalasutalalokavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19 ||