bhuvanakośaprasaṅge devyā manave varadānavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
evaṃ mīmāṃsatastasya padmayoneḥ parantapa |
manvādibhirmunivarairmarīcyādyaiḥ samantataḥ
||1||एवं मीमांसतस्तस्य पद्मयोनेः परन्तप ।
मन्वादिभिर्मुनिवरैर्मरीच्याद्यैः समन्ततः
dhyāyatastasya nāsāgrādvirañceḥ sahasānagha |
varāhapoto niragādekāṅgulapramāṇataḥ
||2||ध्यायतस्तस्य नासाग्राद्विरञ्चेः सहसानघ ।
वराहपोतो निरगादेकाङ्गुलप्रमाणतः
tasyaiva paśyataḥ khasthaḥ kṣaṇena kila nārada |
karimātraṃ pravavṛdhe tadadbhūtatamaṃ hyabhūt
||3||तस्यैव पश्यतः खस्थः क्षणेन किल नारद ।
करिमात्रं प्रववृधे तदद्भूततमं ह्यभूत्
marīcimukhyairviprendraiḥ sanakādyaiśca nārada |
taddṛṣṭvā saukaraṃ rūpaṃ tarkayāmāsa padmabhūḥ
||4||मरीचिमुख्यैर्विप्रेन्द्रैः सनकाद्यैश्च नारद ।
तद्दृष्ट्वा सौकरं रूपं तर्कयामास पद्मभूः
kimetatsaukaravyājaṃ divyaṃ sattvamavasthitam |
atyāścaryamidaṃ jātaṃ nāsikāyā viniḥsṛtam
||5||किमेतत्सौकरव्याजं दिव्यं सत्त्वमवस्थितम् ।
अत्याश्चर्यमिदं जातं नासिकाया विनिःसृतम्
dṛṣṭo'ṅguṣṭhaśiromātraḥ kṣaṇācchailendrasannibhaḥ |
āhosvidbhagavānkiṃ vā yajño me khedayanmanaḥ
||6||दृष्टोऽङ्गुष्ठशिरोमात्रः क्षणाच्छैलेन्द्रसन्निभः ।
आहोस्विद्भगवान्किं वा यज्ञो मे खेदयन्मनः
iti tarkayatastasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ |
varāharūpo bhagavāñjagarjācalasannibhaḥ
||7||इति तर्कयतस्तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।
वराहरूपो भगवाञ्जगर्जाचलसन्निभः
virañciṃ harṣayāmāsa saṃhatāṃśca dvijottamān |
svagarjaśabdamātreṇa dikprāntamanunādayan
||8||विरञ्चिं हर्षयामास संहतांश्च द्विजोत्तमान् ।
स्वगर्जशब्दमात्रेण दिक्प्रान्तमनुनादयन्
te niśamya svakhedasya kṣayituṃ ghurdhurasvanam |
janastapaḥsatyalokavāsino'maravaryakāḥ
||9||ते निशम्य स्वखेदस्य क्षयितुं घुर्धुरस्वनम् ।
जनस्तपःसत्यलोकवासिनोऽमरवर्यकाः
chandomayaiḥ stotravarairṛksāmātharvasambhavaiḥ |
vacobhiḥ puruṣaṃ tvādyaṃ dvijendrāḥ paryavākiran
||10||छन्दोमयैः स्तोत्रवरैर्ऋक्सामाथर्वसम्भवैः ।
वचोभिः पुरुषं त्वाद्यं द्विजेन्द्राः पर्यवाकिरन्
teṣāṃ stotraṃ niśamyādyo bhagavān harirīśvaraḥ |
kṛpāvalokamātreṇānugahītvāpa āviśat
||11||तेषां स्तोत्रं निशम्याद्यो भगवान् हरिरीश्वरः ।
कृपावलोकमात्रेणानुगहीत्वाप आविशत्
tasyāntarviśataḥ krūrasaṭāghātaprapīḍitaḥ |
samudro'thābravīddeva rakṣa māṃ śaraṇārtihan
||12||तस्यान्तर्विशतः क्रूरसटाघातप्रपीडितः ।
समुद्रोऽथाब्रवीद्देव रक्ष मां शरणार्तिहन्
ityākarṇya samudroktaṃ vacanaṃ harirīśvaraḥ |
vidārayañjalacarāñjagāmāntarjale vibhuḥ
||13||इत्याकर्ण्य समुद्रोक्तं वचनं हरिरीश्वरः ।
विदारयञ्जलचराञ्जगामान्तर्जले विभुः
itastato'bhidhāvansan vicinvanpṛthivīṃ dharām |
āghrāyāghrāya sarveśo dharāmāsādayacchanaiḥ
||14||इतस्ततोऽभिधावन्सन् विचिन्वन्पृथिवीं धराम् ।
आघ्रायाघ्राय सर्वेशो धरामासादयच्छनैः
anarjalagatāṃ bhūmiṃ sarvasattvāśrayāṃ tadā |
bhūmiṃ sa devadeveśo daṃṣṭrayodājahāra tām
||15||अनर्जलगतां भूमिं सर्वसत्त्वाश्रयां तदा ।
भूमिं स देवदेवेशो दंष्ट्रयोदाजहार ताम्
tāṃ samuddhṛtya daṃṣṭāgre yajñeśo yajñapūrūṣaḥ |
śuśubhe diggajo yadvaduddhṛtyātha supadmīnīm
||16||तां समुद्धृत्य दंष्टाग्रे यज्ञेशो यज्ञपूरूषः ।
शुशुभे दिग्गजो यद्वदुद्धृत्याथ सुपद्मीनीम्
taṃ dṛṣṭvā devadeveśo virañciḥ samanuḥ svarāṭ |
tuṣṭāva vāgbhirdeveśaṃ daṃṣṭroddhatavasundharam
||17||तं दृष्ट्वा देवदेवेशो विरञ्चिः समनुः स्वराट् ।
तुष्टाव वाग्भिर्देवेशं दंष्ट्रोद्धतवसुन्धरम्
brahmovāca
jitaṃ te puṇḍarīkākṣa bhaktānāmārtināśana |
kharvīkṛtasurādhāra sarvakāmaphalaprada
||18||जितं ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानामार्तिनाशन ।
खर्वीकृतसुराधार सर्वकामफलप्रद
iyaṃ ca dharaṇī deva śobhate vasudhā tava |
padyinīva supatrāḍhyā mataṅgajakaroddhṛtā
||19||इयं च धरणी देव शोभते वसुधा तव ।
पद्यिनीव सुपत्राढ्या मतङ्गजकरोद्धृता
idaṃ ca te śarīraṃ vai śobhate bhūmisaṅgamāt |
uddhṛtāmbujaśuṇḍāgrakarīndratanusannibham
||20||इदं च ते शरीरं वै शोभते भूमिसङ्गमात् ।
उद्धृताम्बुजशुण्डाग्रकरीन्द्रतनुसन्निभम्
namo namaste deveśa sṛṣṭisaṃhārakāraka |
dānavānāṃ vināśāya kṛtanānākṛte prabho
||21||नमो नमस्ते देवेश सृष्टिसंहारकारक ।
दानवानां विनाशाय कृतनानाकृते प्रभो
agrataśca namaste'stu pṛṣṭhataśca namo namaḥ |
sarvāmarādhārabhūta bṛhaddhāma namo'stu te
||22||अग्रतश्च नमस्तेऽस्तु पृष्ठतश्च नमो नमः ।
सर्वामराधारभूत बृहद्धाम नमोऽस्तु ते
tvayāhaṃ ca prajāsarge niyukta: śaktibṛṃhitaḥ |
tvadājñāvaśataḥ sargaṃ karomi vikaromi ca
||23||त्वयाहं च प्रजासर्गे नियुक्त: शक्तिबृंहितः ।
त्वदाज्ञावशतः सर्गं करोमि विकरोमि च
tvatsahāyena deveśā amarāśca purā hare |
sudhāṃ vibhejire sarve yathākālaṃ yathābalam
||24||त्वत्सहायेन देवेशा अमराश्च पुरा हरे ।
सुधां विभेजिरे सर्वे यथाकालं यथाबलम्
indrastrilokīsāmrājyaṃ labdhavāṃstannideśata: |
bhūnakti lakṣmīṃ bahulāṃ surasaṃghaprapūjita:
||25||इन्द्रस्त्रिलोकीसाम्राज्यं लब्धवांस्तन्निदेशत: ।
भूनक्ति लक्ष्मीं बहुलां सुरसंघप्रपूजित:
vahniḥ pāvakatāṃ labdhvā jāṭharādivibhedataḥ |
devāsuramanuṣyāṇāṃ karotyāpyāyanaṃ tathā
||26||वह्निः पावकतां लब्ध्वा जाठरादिविभेदतः ।
देवासुरमनुष्याणां करोत्याप्यायनं तथा
dharmarājo'tha pitṛṇāmadhipaḥ sarvakarmadṛka |
karmaṇāṃ phaladātāsau tvanniyogādadhīśvaraḥ
||27||धर्मराजोऽथ पितृणामधिपः सर्वकर्मदृक ।
कर्मणां फलदातासौ त्वन्नियोगादधीश्वरः
nairṛto rakṣasāmīśo yakṣo vighnavināśana: |
sarveṣāṃ prāṇināṃ karmasākṣī tvattaḥ prajāyate
||28||नैर्ऋतो रक्षसामीशो यक्षो विघ्नविनाशन: ।
सर्वेषां प्राणिनां कर्मसाक्षी त्वत्तः प्रजायते
varuṇo yādasāmīśo lokapālo jalādhipaḥ |
tvadājñābalamāśritya lokapālatvamāgataḥ
||29||वरुणो यादसामीशो लोकपालो जलाधिपः ।
त्वदाज्ञाबलमाश्रित्य लोकपालत्वमागतः
vāyurgandhavaha: sarvabhūtaprāṇanakāraṇam |
jātastava nideśena lokapālo jagadguruḥ
||30||वायुर्गन्धवह: सर्वभूतप्राणनकारणम् ।
जातस्तव निदेशेन लोकपालो जगद्गुरुः
kuberaḥ kinnarādīnāṃ yakṣāṇāṃ jīvanāśrayaḥ |
tvadājñāntargataḥ sarvalokapeṣu ca mānyabhū
||31||कुबेरः किन्नरादीनां यक्षाणां जीवनाश्रयः ।
त्वदाज्ञान्तर्गतः सर्वलोकपेषु च मान्यभू
īśāna: sarvarudrāṇāmīśvarāntakaraḥ prabhūḥ |
jāto lokeśavandyo'sau sarvadevādhipālakaḥ
||32||ईशान: सर्वरुद्राणामीश्वरान्तकरः प्रभूः ।
जातो लोकेशवन्द्योऽसौ सर्वदेवाधिपालकः
namastubhyaṃ bhagavate jagadīśāya kurmahe |
yasthāṃśabhāgāḥ sarve hi jātā devāḥ sahasraśaḥ
||33||नमस्तुभ्यं भगवते जगदीशाय कुर्महे ।
यस्थांशभागाः सर्वे हि जाता देवाः सहस्रशः
nārada uvāca
eva stuto viśvasṛjā bhagavānādipūruṣa: |
līlāvalokamātreṇāpyanugrahamavāsṛjat
||34||एव स्तुतो विश्वसृजा भगवानादिपूरुष: ।
लीलावलोकमात्रेणाप्यनुग्रहमवासृजत्
tatraivābhyāgataṃ daityaṃ hiraṇyākṣaṃ mahāsuram |
rundhānamadhvano bhīmaṃ gadayātāḍayaddhari:
||35||तत्रैवाभ्यागतं दैत्यं हिरण्याक्षं महासुरम् ।
रुन्धानमध्वनो भीमं गदयाताडयद्धरि:
tadraktapaṅkadigdhāṅgo bhagavānādipūruṣaḥ |
uddhṛtya dharaṇīṃ devo daṃṣṭrayā līlayāpsu tām
||36||तद्रक्तपङ्कदिग्धाङ्गो भगवानादिपूरुषः ।
उद्धृत्य धरणीं देवो दंष्ट्रया लीलयाप्सु ताम्
niveśya lokanātheśo jagāma sthānamātmanaḥ |
etadbhagavataścitraṃ dharaṇyuddharaṇaṃ param
||37||निवेश्य लोकनाथेशो जगाम स्थानमात्मनः ।
एतद्भगवतश्चित्रं धरण्युद्धरणं परम्
śṛṇūyādya: pumān yaśca paṭheccaritamuttamam |
sarvapāpavinirmukto vaiṣṇavīṃ gatimāpnuyāt
||38||शृणूयाद्य: पुमान् यश्च पठेच्चरितमुत्तमम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो वैष्णवीं गतिमाप्नुयात्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇeaṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe dharaṇyuddhāravarṇana nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||
adhyāya dusarā samāpta