avaśiṣṭanarakavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
ye narāḥ sarvadā sākṣye anṛtaṃ bhāṣayanti ca |
dāne vinimaye'rthasya devarṣe pāpabuddhayaḥ
||1||ये नराः सर्वदा साक्ष्ये अनृतं भाषयन्ति च ।
दाने विनिमयेऽर्थस्य देवर्षे पापबुद्धयः
te pretyāmutra narake avīcyākhye'tidāruṇe |
yojanānāṃ śatocchrāyādgirimūrdhnaḥ patanti hi
||2||ते प्रेत्यामुत्र नरके अवीच्याख्येऽतिदारुणे ।
योजनानां शतोच्छ्रायाद्गिरिमूर्ध्नः पतन्ति हि
anākāśe'dhaḥśirasastadavīcītināmake |
yatra sthalaṃ dṛśyate ca jalavadvīcisaṃyutam
||3||अनाकाशेऽधःशिरसस्तदवीचीतिनामके ।
यत्र स्थलं दृश्यते च जलवद्वीचिसंयुतम्
avīcimattatastatra tilaśaśchinnavigrahaḥ |
mriyate naiva devarṣe punarevā'varopyate
||4||अवीचिमत्ततस्तत्र तिलशश्छिन्नविग्रहः ।
म्रियते नैव देवर्षे पुनरेवाऽवरोप्यते
yo vā dvijo vā rājanyo vaiśyo vā brahmasambhava |
somapīthastatkalatraṃ surāṃ vā pibatīva hi
||5||यो वा द्विजो वा राजन्यो वैश्यो वा ब्रह्मसम्भव ।
सोमपीथस्तत्कलत्रं सुरां वा पिबतीव हि
pramādatastu teṣāṃ vai niraye paripātanam |
kurvanti yamadūtāste pānaṃ kārṣṇāyaso mune
||6||प्रमादतस्तु तेषां वै निरये परिपातनम् ।
कुर्वन्ति यमदूतास्ते पानं कार्ष्णायसो मुने
vahninā dravamāṇasya nitarāṃ brahmasambhava |
sambhāvanena svasyaiva yo'dhamo'pi narādhamaḥ
||7||वह्निना द्रवमाणस्य नितरां ब्रह्मसम्भव ।
सम्भावनेन स्वस्यैव योऽधमोऽपि नराधमः
vidyājanmatapovarṇāśramācāravato narān |
varīyaso'pi na bahu manyate puruṣādhamaḥ
||8||विद्याजन्मतपोवर्णाश्रमाचारवतो नरान् ।
वरीयसोऽपि न बहु मन्यते पुरुषाधमः
sa nīyate yamabhaṭaiḥ kṣārakardamanāmake |
niraye'rvākśirā ghorā durantayātanāśnute
||9||स नीयते यमभटैः क्षारकर्दमनामके ।
निरयेऽर्वाक्शिरा घोरा दुरन्तयातनाश्नुते
ye vai narā yajantyanyaṃ naramedhena mohitāḥ |
striyo'pi vā narapaśuṃ khādantyatra mahāmune
||10||ये वै नरा यजन्त्यन्यं नरमेधेन मोहिताः ।
स्त्रियोऽपि वा नरपशुं खादन्त्यत्र महामुने
paśavo nihitāste tu yamasadyani saṅgatāḥ |
saunikā iva te sarve vidārya śitadhārayā
||11||पशवो निहितास्ते तु यमसद्यनि सङ्गताः ।
सौनिका इव ते सर्वे विदार्य शितधारया
asṛkpibanti nṛtyanti gāyanti bahudhā mune |
yatheha māṃsabhoktāraḥ puruṣādā durāsadāḥ
||12||असृक्पिबन्ति नृत्यन्ति गायन्ति बहुधा मुने ।
यथेह मांसभोक्तारः पुरुषादा दुरासदाः
anāgaso'pi ye'raṇye grāme vā brahmaputraka |
vaiśrambhakairupasṛtānviśrambhayyajijīviṣūn
||13||अनागसोऽपि येऽरण्ये ग्रामे वा ब्रह्मपुत्रक ।
वैश्रम्भकैरुपसृतान्विश्रम्भय्यजिजीविषून्
śūlasūtrādiṣu protānkrīḍanotkārakāniva |
pātayanti ca te pretya śūlapāte patanti ha
||14||शूलसूत्रादिषु प्रोतान्क्रीडनोत्कारकानिव ।
पातयन्ति च ते प्रेत्य शूलपाते पतन्ति ह
śūlādiṣu protadehāḥ kṣuttṛḍbhyāṃ cātipīḍitāḥ |
tigmatuṇḍaiḥ kaṅkabakairitaścetaśca tāḍitāḥ
||15||शूलादिषु प्रोतदेहाः क्षुत्तृड्भ्यां चातिपीडिताः ।
तिग्मतुण्डैः कङ्कबकैरितश्चेतश्च ताडिताः
pīḍitā ātmaśamalaṃ bahudhā saṃsmaranti hi |
ye bhūtānudvejayanti narā ulbaṇavṛttayaḥ
||16||पीडिता आत्मशमलं बहुधा संस्मरन्ति हि ।
ये भूतानुद्वेजयन्ति नरा उल्बणवृत्तयः
yathā sarpādikāste'pi narake nipatanti hi |
dandaśūkābhidhāne ca yatrottiṣṭhanti sarvataḥ
||17||यथा सर्पादिकास्तेऽपि नरके निपतन्ति हि ।
दन्दशूकाभिधाने च यत्रोत्तिष्ठन्ति सर्वतः
pañcānanaḥ saptamukhā grasanti narakāgatān |
yathā bileśayā vipra krūrabuddhisamanvitāḥ
||18||पञ्चाननः सप्तमुखा ग्रसन्ति नरकागतान् ।
यथा बिलेशया विप्र क्रूरबुद्धिसमन्विताः
ye'vaṭeṣu kusūlādiguhādiṣu nirundhate |
tānamutrodyatakarāḥ kīnāśaparisevakāḥ |
19 teṣvevopaviśitvā ca sagareṇa ca vahninā |
dhūmena ca nirundhanti pāpakarmaratānnarān
||20||येऽवटेषु कुसूलादिगुहादिषु निरुन्धते ।
तानमुत्रोद्यतकराः कीनाशपरिसेवकाः ।
१९ तेष्वेवोपविशित्वा च सगरेण च वह्निना ।
धूमेन च निरुन्धन्ति पापकर्मरतान्नरान्
yo'tithīnsamayaprāptāndidhakṣuriva cakṣuṣā |
pāpenehālokayecca svayaṃ gṛhapatirdvijaḥ
||21||योऽतिथीन्समयप्राप्तान्दिधक्षुरिव चक्षुषा ।
पापेनेहालोकयेच्च स्वयं गृहपतिर्द्विजः
tasyāpi pāpadṛṣṭerhi niraye yamakiṅkarāḥ |
akṣiṇī vajratuṇḍā ye kaṅkāḥ kākavaṭādayaḥ
||22||तस्यापि पापदृष्टेर्हि निरये यमकिङ्कराः ।
अक्षिणी वज्रतुण्डा ये कङ्काः काकवटादयः
gṛdhrāḥ krūratarāścāpi prasahyotpāṭayanti hi |
ya āḍhyābhimatiryāti ahaṅkṛtyātigarvitaḥ
||23||गृध्राः क्रूरतराश्चापि प्रसह्योत्पाटयन्ति हि ।
य आढ्याभिमतिर्याति अहङ्कृत्यातिगर्वितः
tiryakprekṣaṇa evātrābhiviśaṅkī narādhamaḥ |
cintayārthasya sarvatrāyativyayasvarūpayā
||24||तिर्यक्प्रेक्षण एवात्राभिविशङ्की नराधमः ।
चिन्तयार्थस्य सर्वत्रायतिव्ययस्वरूपया
śuṣyaddhṛdayavaktraśca nirvṛtiṃ naiva gacchati |
grahavadrakṣate cārthaṃ sa preto yamakiṅkaraiḥ
||25||शुष्यद्धृदयवक्त्रश्च निर्वृतिं नैव गच्छति ।
ग्रहवद्रक्षते चार्थं स प्रेतो यमकिङ्करैः
sūcīmukhe ca narake pātyate nijakarmaṇā |
vittagrahaṃ ca puruṣaṃ vāyakā iva yāmyakāḥ
||26||सूचीमुखे च नरके पात्यते निजकर्मणा ।
वित्तग्रहं च पुरुषं वायका इव याम्यकाः
kiṅkarāḥ sarvato'ṅgeṣu sūtraiḥ parivayanti hi |
ete bahuvidhā vipra narakāḥ pāpakarmaṇām
||27||किङ्कराः सर्वतोऽङ्गेषु सूत्रैः परिवयन्ति हि ।
एते बहुविधा विप्र नरकाः पापकर्मणाम्
narāṇāṃ śataśaḥ santi yātanāsthānabhūmayaḥ |
sahasraśo'pi devarṣe uktānuktāṃstathāpi hi
||28||नराणां शतशः सन्ति यातनास्थानभूमयः ।
सहस्रशोऽपि देवर्षे उक्तानुक्तांस्तथापि हि
viśanti narakānetānyātanābahulānmune |
tathā dharmaparāścāpi lokānyānti sukhodgatān
||29||विशन्ति नरकानेतान्यातनाबहुलान्मुने ।
तथा धर्मपराश्चापि लोकान्यान्ति सुखोद्गतान्
svadharmo bahudhā gīto yathā tava mahāmune |
devīpūjanarūpo hi devyārādhanalakṣaṇaḥ
||30||स्वधर्मो बहुधा गीतो यथा तव महामुने ।
देवीपूजनरूपो हि देव्याराधनलक्षणः
yenānuṣṭhitamātreṇa naro na narakaṃ vrajet |
sā devī bhavapāthodheruddhartrī pūjitā nṛṇām
||31||येनानुष्ठितमात्रेण नरो न नरकं व्रजेत् ।
सा देवी भवपाथोधेरुद्धर्त्री पूजिता नृणाम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe- 'vaśiṣṭanarakavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||