talātalādilokavarṇane'nantavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
tato'dhastādvivarakaṃ talātalamudīritam |
dānavendro mayo nāma tripurādhipatirmahān
||1||ततोऽधस्ताद्विवरकं तलातलमुदीरितम् ।
दानवेन्द्रो मयो नाम त्रिपुराधिपतिर्महान्
trilokyāḥ śaṅkareṇāyaṃ pālito dagdhapūstrayaḥ |
devadevaprasādāttu labdharājyasukhāspadaḥ
||2||त्रिलोक्याः शङ्करेणायं पालितो दग्धपूस्त्रयः ।
देवदेवप्रसादात्तु लब्धराज्यसुखास्पदः
ācāryo māyināṃ so'yaṃ nānāmāyāviśāradaḥ |
pūjyate rākṣasairghoraiḥ sarvakāryasamṛddhaye
||3||आचार्यो मायिनां सोऽयं नानामायाविशारदः ।
पूज्यते राक्षसैर्घोरैः सर्वकार्यसमृद्धये
tato'dhastāstuvikhyātaṃ mahātalamiti sphuṭam |
sarpāṇāṃ kādraveyāṇāṃ gaṇaḥ krodhavaśo mahān
||4||ततोऽधस्तास्तुविख्यातं महातलमिति स्फुटम् ।
सर्पाणां काद्रवेयाणां गणः क्रोधवशो महान्
anekaśirasāṃ vipra pradhānānkīrtayāmi te |
kuhakastakṣakaścaiva suṣeṇaḥ kāliyastathā
||5||अनेकशिरसां विप्र प्रधानान्कीर्तयामि ते ।
कुहकस्तक्षकश्चैव सुषेणः कालियस्तथा
mahābhogā mahāsattvāḥ krūrāḥ krūrasvajātayaḥ |
patatrirājādhipaterudvignāḥ sarva eva te
||6||महाभोगा महासत्त्वाः क्रूराः क्रूरस्वजातयः ।
पतत्रिराजाधिपतेरुद्विग्नाः सर्व एव ते
svakalatrāpatyasuhṛtkuṭumbasya ca saṅgatāḥ |
pramattā viharantyeva nānākrīḍāviśāradāḥ
||7||स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बस्य च सङ्गताः ।
प्रमत्ता विहरन्त्येव नानाक्रीडाविशारदाः
tato'dhastācca vivare rasātalasamāhvaye |
daiteyā nivasantyeva paṇayo dānavāśca ye
||8||ततोऽधस्ताच्च विवरे रसातलसमाह्वये ।
दैतेया निवसन्त्येव पणयो दानवाश्च ये
nivātakavacā nāma hiraṇyapuravāsinaḥ |
kāleyā iti ca proktāḥ pratyanīkā havirbhujām
||9||निवातकवचा नाम हिरण्यपुरवासिनः ।
कालेया इति च प्रोक्ताः प्रत्यनीका हविर्भुजाम्
mahaujasaścotpattyaiva mahāsāhasinastathā |
sakaleśasya ca harestejasā hatavikramāḥ
||10||महौजसश्चोत्पत्त्यैव महासाहसिनस्तथा ।
सकलेशस्य च हरेस्तेजसा हतविक्रमाः
bileśayā iva sadā vivare nivasanti hi |
ye vai vāgbhiḥ saramayā śakradūtyā nirantaram
||11||बिलेशया इव सदा विवरे निवसन्ति हि ।
ये वै वाग्भिः सरमया शक्रदूत्या निरन्तरम्
mantravarṇābhirasurāstāḍitā bibhyati sma ha |
tato'pyadhastātpātāle nāgalokādhipālakāḥ
||12||मन्त्रवर्णाभिरसुरास्ताडिता बिभ्यति स्म ह ।
ततोऽप्यधस्तात्पाताले नागलोकाधिपालकाः
vāsukipramukhāḥ śaṅkhaḥ kulikaḥ śveta eva ca |
dhanañjayo mahāśaṅkho dhṛtarāṣṭrastathaiva ca
||13||वासुकिप्रमुखाः शङ्खः कुलिकः श्वेत एव च ।
धनञ्जयो महाशङ्खो धृतराष्ट्रस्तथैव च
śaṅkhacūḍaḥ kambalāśvataro devopadattakaḥ |
mahāmarṣā mahābhogā nivasanti viṣolbaṇāḥ
||14||शङ्खचूडः कम्बलाश्वतरो देवोपदत्तकः ।
महामर्षा महाभोगा निवसन्ति विषोल्बणाः
pañcamastakavantaśca phaṇāsaptakabhūṣitāḥ |
keciddaśaphaṇāḥ kecicchataśīrṣāstathāpare
||15||पञ्चमस्तकवन्तश्च फणासप्तकभूषिताः ।
केचिद्दशफणाः केचिच्छतशीर्षास्तथापरे
sahasraśirasaḥ ke'pi rociṣṇumaṇidhārakāḥ |
pātālarandhratimiranikaraṃ svamarīcibhiḥ
||16||सहस्रशिरसः केऽपि रोचिष्णुमणिधारकाः ।
पातालरन्ध्रतिमिरनिकरं स्वमरीचिभिः
vidhamanti ca devarṣe sadā sañjātamanyavaḥ |
asya mūlapradeśe hi triṃśatsāhasrake'ntare
||17||विधमन्ति च देवर्षे सदा सञ्जातमन्यवः ।
अस्य मूलप्रदेशे हि त्रिंशत्साहस्रकेऽन्तरे
yojanaiḥ parisaṃkhyāte tāmasī bhagavatkalā |
anantākhyā samāste hi sarvadevaprapūjitā
||18||योजनैः परिसंख्याते तामसी भगवत्कला ।
अनन्ताख्या समास्ते हि सर्वदेवप्रपूजिता
ahamityabhimānasya lakṣaṇaṃ yaṃ pracakṣate |
saṅkarṣaṇaṃ sātvatīyāḥ karṣaṇaṃ draṣṭṭadṛśyayoḥ
||19||अहमित्यभिमानस्य लक्षणं यं प्रचक्षते ।
सङ्कर्षणं सात्वतीयाः कर्षणं द्रष्ट्टदृश्ययोः
idaṃ bhūmaṇḍalaṃ yasya sahasraśirasaḥ prabhoḥ |
anantamūrteḥ śeṣasya dhriyamāṇaṃ ca śīrṣake
||20||इदं भूमण्डलं यस्य सहस्रशिरसः प्रभोः ।
अनन्तमूर्तेः शेषस्य ध्रियमाणं च शीर्षके
pṛdhvīgolamaśeṣaṃ hi siddhārtha iva lakṣyate |
yasya kālena devasya sañjihīrṣoḥ samaṃ vibhoḥ
||21||पृध्वीगोलमशेषं हि सिद्धार्थ इव लक्ष्यते ।
यस्य कालेन देवस्य सञ्जिहीर्षोः समं विभोः
carācaraṃ bhruvorantarvivarādudapadyata |
sāṅkarṣaṇo nāma rudro vyūhaikādaśaśobhitaḥ
||22||चराचरं भ्रुवोरन्तर्विवरादुदपद्यत ।
साङ्कर्षणो नाम रुद्रो व्यूहैकादशशोभितः
trilocanaśca triśikhaṃ śūlamuttambhayansvayam |
udatiṣṭhanmahāsattvo mahābhūtakṣayaṅkaraḥ
||23||त्रिलोचनश्च त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्स्वयम् ।
उदतिष्ठन्महासत्त्वो महाभूतक्षयङ्करः
yasyāṅghrikamaladvandvaśoṇācchanakhamaṇḍale |
virājanmaṇibimbeṣu mahāhipatayo'niśam
||24||यस्याङ्घ्रिकमलद्वन्द्वशोणाच्छनखमण्डले ।
विराजन्मणिबिम्बेषु महाहिपतयोऽनिशम्
ekāntabhaktiyogena saha sāttvatapuṅgavaiḥ |
praṇamantaḥ svamūrdhnā te svamukhāni samīkṣate
||25||एकान्तभक्तियोगेन सह सात्त्वतपुङ्गवैः ।
प्रणमन्तः स्वमूर्ध्ना ते स्वमुखानि समीक्षते
sphuratkuṇḍalamāṇikyaprabhāmaṇḍalabhāñjyapi |
sukapolāni cārūṇi gaṇḍasthaladyumanti ca
||26||स्फुरत्कुण्डलमाणिक्यप्रभामण्डलभाञ्ज्यपि ।
सुकपोलानि चारूणि गण्डस्थलद्युमन्ति च
nāgarājakumāryo'pi cārvaṅgavilasattviṣaḥ |
viśadairvipulaistadvaddhavalaiḥ subhagaistathā
||27||नागराजकुमार्योऽपि चार्वङ्गविलसत्त्विषः ।
विशदैर्विपुलैस्तद्वद्धवलैः सुभगैस्तथा
rucirairbhujadaṇḍaiśca śobhamānā itastataḥ |
candanāgurukāśmīrapaṅkalepena bhūṣitāḥ
||28||रुचिरैर्भुजदण्डैश्च शोभमाना इतस्ततः ।
चन्दनागुरुकाश्मीरपङ्कलेपेन भूषिताः
tadabhimarṣasañjātakāmāveśasamāyutāḥ |
lalitasmitasaṃyuktāḥ savrīḍaṃ lokayanti ca
||29||तदभिमर्षसञ्जातकामावेशसमायुताः ।
ललितस्मितसंयुक्ताः सव्रीडं लोकयन्ति च
anurāgamadonmattavighūrṇāruṇalocanam |
karuṇāvalokanetraṃ ca āśāsānāstathāśiṣaḥ
||30||अनुरागमदोन्मत्तविघूर्णारुणलोचनम् ।
करुणावलोकनेत्रं च आशासानास्तथाशिषः
so'nanto bhagavāndevo'nantasattvo mahāśayaḥ |
anantaguṇavārdhiśca ādidevo mahādyutiḥ
||31||सोऽनन्तो भगवान्देवोऽनन्तसत्त्वो महाशयः ।
अनन्तगुणवार्धिश्च आदिदेवो महाद्युतिः
saṃhṛtāmarṣaroṣādivego lokaśubhāya ca |
āste mahāsattvanidhiḥ sarvadevaprapūjitaḥ
||32||संहृतामर्षरोषादिवेगो लोकशुभाय च ।
आस्ते महासत्त्वनिधिः सर्वदेवप्रपूजितः
dhyāyamānaḥ suraiḥ siddhairasuraiścoragaistathā |
vidyādharaiśca gandharvairmunisaṅghaiśca nityaśaḥ
||33||ध्यायमानः सुरैः सिद्धैरसुरैश्चोरगैस्तथा ।
विद्याधरैश्च गन्धर्वैर्मुनिसङ्घैश्च नित्यशः
anāratamadonmattalokavihvalalocanaḥ |
vākyāmṛtena vibudhānsvapārṣadagaṇānapi
||34||अनारतमदोन्मत्तलोकविह्वललोचनः ।
वाक्यामृतेन विबुधान्स्वपार्षदगणानपि
āpyāyamānaḥ sa vibhurvaijayantīṃ srajaṃ dadhat |
amlānābhinavaiḥ svacchaistulasīdalasañcayaiḥ
||35||आप्यायमानः स विभुर्वैजयन्तीं स्रजं दधत् ।
अम्लानाभिनवैः स्वच्छैस्तुलसीदलसञ्चयैः
mādyanmadhukaravrātaghoṣaśrīsaṃyutāṃ sadā |
nīlavāsā devadeva ekakuṇḍalabhūṣitaḥ
||36||माद्यन्मधुकरव्रातघोषश्रीसंयुतां सदा ।
नीलवासा देवदेव एककुण्डलभूषितः
halasya kakudi nyastasupīvarabhujo'vyayaḥ |
mahendraḥ kāñcanīṃ yadvadvaratrāṃ ca mataṅgamaḥ |
udāralīlo deveśo varṇitaḥ sāttvatarṣabhaiḥ
||37||हलस्य ककुदि न्यस्तसुपीवरभुजोऽव्ययः ।
महेन्द्रः काञ्चनीं यद्वद्वरत्रां च मतङ्गमः ।
उदारलीलो देवेशो वर्णितः सात्त्वतर्षभैः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe talātalādilokavarṇane'nantavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20 ||