bhuvanakośaprasaṅge devyā manave varadānavarṇanam
janamejaya uvāca
sūryacandrānvayotthānāṃ nṛpāṇāṃ satkathāśritam |
caritaṃ bhavatā proktaṃ śrutaṃ tadamṛtāspadam
||1||सूर्यचन्द्रान्वयोत्थानां नृपाणां सत्कथाश्रितम् ।
चरितं भवता प्रोक्तं श्रुतं तदमृतास्पदम्
adhunā śrotumicchāmi sā devī jagadambikā |
manvantareṣu sarveṣu yadyadrūpeṇa pūjyate
||2||अधुना श्रोतुमिच्छामि सा देवी जगदम्बिका ।
मन्वन्तरेषु सर्वेषु यद्यद्रूपेण पूज्यते
yasminyasmiṃśca vai sthāne yena yena ca karmaṇā |
(śarīreṇa ca deveśī pūjanīyā phalapradā |
yenaiva mantrabījena yatra yatra ca pūjyate |
) devyā virāṭsvarūpasya varṇanaṃ ca yathātatham
||3||यस्मिन्यस्मिंश्च वै स्थाने येन येन च कर्मणा ।
(शरीरेण च देवेशी पूजनीया फलप्रदा ।
येनैव मन्त्रबीजेन यत्र यत्र च पूज्यते ।
) देव्या विराट्स्वरूपस्य वर्णनं च यथातथम्
yena dhyānena tatsūkṣme svarūpe syānmatergatiḥ |
tatsarvaṃ vada viprarṣe yena śreyo'hamāpnuyām
||4||येन ध्यानेन तत्सूक्ष्मे स्वरूपे स्यान्मतेर्गतिः ।
तत्सर्वं वद विप्रर्षे येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्
vyāsa uvāca
śṛṇu rājan pravakṣyāmi devyārādhanamuttamam |
yatkṛtena śrutenāpi naraḥ śreyo'tra vindate
||5||शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि देव्याराधनमुत्तमम् ।
यत्कृतेन श्रुतेनापि नरः श्रेयोऽत्र विन्दते
evametannāradena pṛṣṭo nārāyaṇaḥ purā |
tasmai yaduktavāndevo yogacaryāpravartakaḥ
||6||एवमेतन्नारदेन पृष्टो नारायणः पुरा ।
तस्मै यदुक्तवान्देवो योगचर्याप्रवर्तकः
ekadā nāradaḥ śrīmānparyaṭanpṛthivīmimām |
nārāyaṇāśramaṃ prāpto gatakhedaśca tasthivān
||7||एकदा नारदः श्रीमान्पर्यटन्पृथिवीमिमाम् ।
नारायणाश्रमं प्राप्तो गतखेदश्च तस्थिवान्
tasmai yogātmane natvā brahmadevatanūdbhavaḥ |
paryapṛcchadimaṃ cārthaṃ yatpṛṣṭo bhavatānagha
||8||तस्मै योगात्मने नत्वा ब्रह्मदेवतनूद्भवः ।
पर्यपृच्छदिमं चार्थं यत्पृष्टो भवतानघ
nārada uvāca
devadeva mahādeva purāṇapuruṣottama |
jagadādhāra sarvajña ślāghanīyorusadguṇa
||9||देवदेव महादेव पुराणपुरुषोत्तम ।
जगदाधार सर्वज्ञ श्लाघनीयोरुसद्गुण
jagatastattvamādyaṃ yattanme vada yathepsitam |
jāyate kuta evedaṃ kutaścedaṃ pratiṣṭhitam
||10||जगतस्तत्त्वमाद्यं यत्तन्मे वद यथेप्सितम् ।
जायते कुत एवेदं कुतश्चेदं प्रतिष्ठितम्
kuto'ntaṃ prāpnuyātkāle kutra sarvaphalodayaḥ |
kena jñātena māyaiṣā mohabhūrnāśamāpnuyāt
||11||कुतोऽन्तं प्राप्नुयात्काले कुत्र सर्वफलोदयः ।
केन ज्ञातेन मायैषा मोहभूर्नाशमाप्नुयात्
kayārcayā kiṃ japena kiṃ dhyānenātmahṛtkaje |
prakāśo jāyate deva tamasyarkodayo yathā
||12||कयार्चया किं जपेन किं ध्यानेनात्महृत्कजे ।
प्रकाशो जायते देव तमस्यर्कोदयो यथा
etatpraśnottaraṃ deva brūhi sarvamaśeṣataḥ |
yathā lokastaredandhatamasaṃ tvañjasaiva hi
||13||एतत्प्रश्नोत्तरं देव ब्रूहि सर्वमशेषतः ।
यथा लोकस्तरेदन्धतमसं त्वञ्जसैव हि
vyāsa uvāca
evaṃ devarṣiṇā pṛṣṭaḥ prācīno munisattamaḥ |
nārāyaṇo mahāyogī pratinandya vaco'bravīt
||14||एवं देवर्षिणा पृष्टः प्राचीनो मुनिसत्तमः ।
नारायणो महायोगी प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत्
śrīnārāyaṇa uvāca
śṛṇu devarṣivaryātra jagatastattvamuttamam |
yena jñātena martyo hi jāyate na jagadbhrame
||15||शृणु देवर्षिवर्यात्र जगतस्तत्त्वमुत्तमम् ।
येन ज्ञातेन मर्त्यो हि जायते न जगद्भ्रमे
jagatastattvamityeva devī proktā mayāpi hi |
ṛṣibhirdevagandharvairanyaiścāpi manīṣibhiḥ
||16||जगतस्तत्त्वमित्येव देवी प्रोक्ता मयापि हि ।
ऋषिभिर्देवगन्धर्वैरन्यैश्चापि मनीषिभिः
sā jagatsṛjate devī tayā ca pratipālyate |
tayā ca nāśyate sarvamiti proktaṃ guṇatrayāt
||17||सा जगत्सृजते देवी तया च प्रतिपाल्यते ।
तया च नाश्यते सर्वमिति प्रोक्तं गुणत्रयात्
tasyāḥ svarūpaṃ vakṣyāmi devyāḥ siddharṣipūjitam |
smaratāṃ sarvapāpaghnaṃ kāmadaṃ mokṣadaṃ tathā
||18||तस्याः स्वरूपं वक्ष्यामि देव्याः सिद्धर्षिपूजितम् ।
स्मरतां सर्वपापघ्नं कामदं मोक्षदं तथा
manuḥ svāyambhuvastvādyaḥ padmaputraḥ pratāpavān |
śatarūpāpatiḥ śrīmānsarvamanvantarādhipaḥ
||19||मनुः स्वायम्भुवस्त्वाद्यः पद्मपुत्रः प्रतापवान् ।
शतरूपापतिः श्रीमान्सर्वमन्वन्तराधिपः
sa manuḥ pitaraṃ devaṃ prajāpatimakalmaṣam |
bhaktyā paryacaratpūrvaṃ tamuvācātmabhūḥ sutam
||20||स मनुः पितरं देवं प्रजापतिमकल्मषम् ।
भक्त्या पर्यचरत्पूर्वं तमुवाचात्मभूः सुतम्
putra putra tvayā kāryaṃ devyārādhanamuttamam |
tatprasādena te tāta prajāsargaḥ prasiddhyati
||21||पुत्र पुत्र त्वया कार्यं देव्याराधनमुत्तमम् ।
तत्प्रसादेन ते तात प्रजासर्गः प्रसिद्ध्यति
evamuktaḥ prajāsraṣṭrā manuḥ svāyambhuvo virāṭ |
jagadyoniṃ tadā devīṃ tapasātarpayad vibhuḥ
||22||एवमुक्तः प्रजास्रष्ट्रा मनुः स्वायम्भुवो विराट् ।
जगद्योनिं तदा देवीं तपसातर्पयद् विभुः
tuṣṭāva devīṃ deveśīṃ samāhitamatiḥ kila |
ādyāṃ māyāṃ sarvaśaktiṃ sarvakāraṇakāraṇām
||23||तुष्टाव देवीं देवेशीं समाहितमतिः किल ।
आद्यां मायां सर्वशक्तिं सर्वकारणकारणाम्
manuruvāca
namo namaste deveśi jagatkāraṇakāraṇe |
śaṅkhacakragadāhaste nārāyaṇahṛdāśrite
||24||नमो नमस्ते देवेशि जगत्कारणकारणे ।
शङ्खचक्रगदाहस्ते नारायणहृदाश्रिते
vedamūrtte jaganmātaḥ kāraṇasthānarūpiṇi |
vedatrayapramāṇajñe sarvadevanute śive
||25||वेदमूर्त्ते जगन्मातः कारणस्थानरूपिणि ।
वेदत्रयप्रमाणज्ञे सर्वदेवनुते शिवे
māheśvari mahābhāge mahāmāye mahodaye |
mahādevapriyāvāse mahādevapriyaṃkari
||26||माहेश्वरि महाभागे महामाये महोदये ।
महादेवप्रियावासे महादेवप्रियंकरि
gopendrasya priye jyeṣṭhe mahānande mahotsave |
mahāmārībhayahare namo devādipūjite
||27||गोपेन्द्रस्य प्रिये ज्येष्ठे महानन्दे महोत्सवे ।
महामारीभयहरे नमो देवादिपूजिते
sarvamaṅgalamāṅgalye śive sarvārthasādhike |
śaraṇye tryambake gauri nārāyaṇi namo'stu te
||28||सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते
yataścedaṃ yayā viśvamotaṃ protaṃ ca sarvadā |
caitanyamekamādyantarahitaṃ tejasāṃ nidhim
||29||यतश्चेदं यया विश्वमोतं प्रोतं च सर्वदा ।
चैतन्यमेकमाद्यन्तरहितं तेजसां निधिम्
brahmā yadīkṣaṇātsarvaṃ karoti ca hariḥ sadā |
pālayatyapi viśveśaḥ saṃhartā yadanugrahāt
||30||ब्रह्मा यदीक्षणात्सर्वं करोति च हरिः सदा ।
पालयत्यपि विश्वेशः संहर्ता यदनुग्रहात्
madhukaiṭabhasambhūtabhayārtaḥ padmasambhavaḥ |
yasyāḥ stavena mumuce ghoradaityabhavāmbudheḥ
||31||मधुकैटभसम्भूतभयार्तः पद्मसम्भवः ।
यस्याः स्तवेन मुमुचे घोरदैत्यभवाम्बुधेः
tvaṃ hrīḥ kīrtiḥ smṛtiḥ kāntiḥ kamalā girijā satī |
dākṣāyaṇī vedagarbhā siddhidātrī sadābhayā
||32||त्वं ह्रीः कीर्तिः स्मृतिः कान्तिः कमला गिरिजा सती ।
दाक्षायणी वेदगर्भा सिद्धिदात्री सदाभया
stoṣye tvāṃ ca namasyāmi pūjayāmi japāmi ca |
dhyāyāmi bhāvaye vīkṣe śroṣye devi prasīda me
||33||स्तोष्ये त्वां च नमस्यामि पूजयामि जपामि च ।
ध्यायामि भावये वीक्षे श्रोष्ये देवि प्रसीद मे
brahmā vedanidhiḥ kṛṣṇo lakṣyāvāsaḥ purandaraḥ |
trilokādhipatiḥ pāśī yādasāmpatiruttamaḥ
||34||ब्रह्मा वेदनिधिः कृष्णो लक्ष्यावासः पुरन्दरः ।
त्रिलोकाधिपतिः पाशी यादसाम्पतिरुत्तमः
kubero nidhinātho'bhūdyamo jātaḥ paretarāṭ |
nairṛto rakṣasāṃ nāthaḥ somo jāto hyapomayaḥ
||35||कुबेरो निधिनाथोऽभूद्यमो जातः परेतराट् ।
नैर्ऋतो रक्षसां नाथः सोमो जातो ह्यपोमयः
trilokavandye lokeśi mahāmāṅgalyarūpiṇi |
namaste'stu punarbhūyo jaganmātarnamo namaḥ
||36||त्रिलोकवन्द्ये लोकेशि महामाङ्गल्यरूपिणि ।
नमस्तेऽस्तु पुनर्भूयो जगन्मातर्नमो नमः
śrīnārāyaṇa uvāca
evaṃ stutā bhagavatī durgā nārāyaṇī parā |
prasannā prāha devarṣe brahmaputramidaṃ vacaḥ
||37||एवं स्तुता भगवती दुर्गा नारायणी परा ।
प्रसन्ना प्राह देवर्षे ब्रह्मपुत्रमिदं वचः
devyuvāca
varaṃ varaya rājendra brahmaputra yadicchasi |
prasannāhaṃ stavenātra bhaktyā cārādhanena ca
||38||वरं वरय राजेन्द्र ब्रह्मपुत्र यदिच्छसि ।
प्रसन्नाहं स्तवेनात्र भक्त्या चाराधनेन च
manuruvāca
yadi devi prasannāsi bhaktyā kāruṇikottame |
tadā nirvighnataḥ sṛṣṭiḥ prajāyāḥ syāttavājñayā
||39||यदि देवि प्रसन्नासि भक्त्या कारुणिकोत्तमे ।
तदा निर्विघ्नतः सृष्टिः प्रजायाः स्यात्तवाज्ञया
devyuvāca
prajāsargaḥ prabhavatu mamānugrahataḥ kila |
nirvighnena ca rājendra vṛddhiścāpyuttarottaram
||40||प्रजासर्गः प्रभवतु ममानुग्रहतः किल ।
निर्विघ्नेन च राजेन्द्र वृद्धिश्चाप्युत्तरोत्तरम्
yaḥ kaścitpaṭhate stotraṃ madbhaktyā tvatkṛtaṃ sadā |
teṣāṃ vidyā prajāsiddhiḥ kīrtiḥ kāntyudayaḥ khalu
||41||यः कश्चित्पठते स्तोत्रं मद्भक्त्या त्वत्कृतं सदा ।
तेषां विद्या प्रजासिद्धिः कीर्तिः कान्त्युदयः खलु
jāyante dhanadhānyāni śaktiraprahatā nṛṇām |
sarvatra vijayo rājan sukhaṃ śatruparikṣayaḥ
||42||जायन्ते धनधान्यानि शक्तिरप्रहता नृणाम् ।
सर्वत्र विजयो राजन् सुखं शत्रुपरिक्षयः
śrīnārāyaṇa uvāca
evaṃ dattvā varān devī manave brahmasūnave |
antardhānaṃ gatā cāsītpaśyatastasya dhīmataḥ
||43||एवं दत्त्वा वरान् देवी मनवे ब्रह्मसूनवे ।
अन्तर्धानं गता चासीत्पश्यतस्तस्य धीमतः
atha labdhavaro rājā brahmaputraḥ pratāpavān |
brahmāṇamabravīttāta sthānaṃ me dīyatāṃ rahaḥ
||44||अथ लब्धवरो राजा ब्रह्मपुत्रः प्रतापवान् ।
ब्रह्माणमब्रवीत्तात स्थानं मे दीयतां रहः
yatrāhaṃ samadhiṣṭhāya prajāḥ srakṣyāmi puṣkalāḥ |
yakṣyāmi yajñairdeveśaṃ tatsamādiśa māciram
||45||यत्राहं समधिष्ठाय प्रजाः स्रक्ष्यामि पुष्कलाः ।
यक्ष्यामि यज्ञैर्देवेशं तत्समादिश माचिरम्
iti putravacaḥ śrutvā prajāpatipatirvibhuḥ |
cintayāmāsa suciraṃ kathaṃ kāryaṃ bhavedidam
||46||इति पुत्रवचः श्रुत्वा प्रजापतिपतिर्विभुः ।
चिन्तयामास सुचिरं कथं कार्यं भवेदिदम्
sṛjato me gataḥ kālo vipulo'nantasaṃkhyakaḥ |
dharā vārbhiḥ stutā magnā rasaṃ yātākhilāśrayā
||47||सृजतो मे गतः कालो विपुलोऽनन्तसंख्यकः ।
धरा वार्भिः स्तुता मग्ना रसं याताखिलाश्रया
idaṃ maccintitaṃ kāryaṃ bhagavānādipūruṣaḥ |
kariṣyati sahāyo me yadādeśe'hamāśritaḥ
||48||इदं मच्चिन्तितं कार्यं भगवानादिपूरुषः ।
करिष्यति सहायो मे यदादेशेऽहमाश्रितः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośaprasaṅge devyā manave varadānavarṇanaṃ nāma pradhamo'dhyāyaḥ || 1 ||