dhruvamaṇḍalasaṃsthānavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
atharṣimaṇḍalādūrdhvaṃ yojanānāṃ pramāṇataḥ |
lakṣaistrayodaśamitaiḥ paramaṃ vaiṣṇavaṃ padam
||1||अथर्षिमण्डलादूर्ध्वं योजनानां प्रमाणतः ।
लक्षैस्त्रयोदशमितैः परमं वैष्णवं पदम्
mahābhāgavataḥ śrīmān vartate lokavanditaḥ |
auttānapādirindreṇa vahninā kaśyapena ca
||2||महाभागवतः श्रीमान् वर्तते लोकवन्दितः ।
औत्तानपादिरिन्द्रेण वह्निना कश्यपेन च
dharmeṇa saha caivāste samakālayujā dhruvaḥ |
bahumānaṃ dakṣiṇataḥ kurvadbhiḥ prekṣakaiḥ sadā
||3||धर्मेण सह चैवास्ते समकालयुजा ध्रुवः ।
बहुमानं दक्षिणतः कुर्वद्भिः प्रेक्षकैः सदा
ājīvyaḥ kalpajīvināmupāste bhagavatpadam |
jyotirgaṇānāṃ sarveṣāṃ grahanakṣatrabhādinām
||4||आजीव्यः कल्पजीविनामुपास्ते भगवत्पदम् ।
ज्योतिर्गणानां सर्वेषां ग्रहनक्षत्रभादिनाम्
kālenānimiṣeṇāyaṃ bhrāmyatāṃ vyaktaraṃhasā |
avaṣṭambhasthāṇuriva vihitaśceśvareṇa saḥ
||5||कालेनानिमिषेणायं भ्राम्यतां व्यक्तरंहसा ।
अवष्टम्भस्थाणुरिव विहितश्चेश्वरेण सः
bhāsate bhāsayanbhāsā svīyayā devapūjitaḥ |
meḍhistambhe yathā yuktāḥ paśavaḥ karṣaṇārthakāḥ
||6||भासते भासयन्भासा स्वीयया देवपूजितः ।
मेढिस्तम्भे यथा युक्ताः पशवः कर्षणार्थकाः
maṇḍalāni carantīme savanatritayena ca |
evaṃ grahādayaḥ sarve bhagaṇādyā yathākramam
||7||मण्डलानि चरन्तीमे सवनत्रितयेन च ।
एवं ग्रहादयः सर्वे भगणाद्या यथाक्रमम्
antarbahirvibhāgena kālacakre niyojitāḥ |
dhruvamevāvalambyāśu vāyunodīritāśca te
||8||अन्तर्बहिर्विभागेन कालचक्रे नियोजिताः ।
ध्रुवमेवावलम्ब्याशु वायुनोदीरिताश्च ते
ākalpāntaṃ ca kramanti khe śyenādyāḥ khagā iva |
karmasārathayo vāyuvaśagāḥ sarva eva te
||9||आकल्पान्तं च क्रमन्ति खे श्येनाद्याः खगा इव ।
कर्मसारथयो वायुवशगाः सर्व एव ते
evaṃ jyotirgaṇāḥ sarve prakṛteḥ puruṣasya ca |
saṃyogānugṛhītāste bhūmau na nipatanti ca
||10||एवं ज्योतिर्गणाः सर्वे प्रकृतेः पुरुषस्य च ।
संयोगानुगृहीतास्ते भूमौ न निपतन्ति च
jyotiścakraṃ kecidetacchiśumārasvarūpakam |
sopayogaṃ bhagavato yogadhāraṇakarmaṇi
||11||ज्योतिश्चक्रं केचिदेतच्छिशुमारस्वरूपकम् ।
सोपयोगं भगवतो योगधारणकर्मणि
yasyārvākśirasaḥ kuṇḍalībhūtavapuṣo mune |
pucchāgre kalpito yo'yaṃ dhruva uttānapādajaḥ
||12||यस्यार्वाक्शिरसः कुण्डलीभूतवपुषो मुने ।
पुच्छाग्रे कल्पितो योऽयं ध्रुव उत्तानपादजः
lāṅgūle'sya ca samproktaḥ prajāpatirakalmaṣaḥ |
agnirindraśca dharmaśca tiṣṭhante surapūjitāḥ
||13||लाङ्गूलेऽस्य च सम्प्रोक्तः प्रजापतिरकल्मषः ।
अग्निरिन्द्रश्च धर्मश्च तिष्ठन्ते सुरपूजिताः
dhātā vidhātā pucchānte kaṭyāṃ saptarṣayastataḥ |
dakṣiṇāvartabhogena kuṇḍalākāramīyuṣaḥ
||14||धाता विधाता पुच्छान्ते कट्यां सप्तर्षयस्ततः ।
दक्षिणावर्तभोगेन कुण्डलाकारमीयुषः
uttarāyaṇabhānīha dakṣapārśve'rpitāni ca |
dakṣiṇāyanabhānīha savye pārśve'rpitāni ca
||15||उत्तरायणभानीह दक्षपार्श्वेऽर्पितानि च ।
दक्षिणायनभानीह सव्ये पार्श्वेऽर्पितानि च
kuṇḍalābhogaveśasya pārśvayorubhayorapi |
samasaṃkhyāścāvayavā bhavanti kajanandana
||16||कुण्डलाभोगवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरपि ।
समसंख्याश्चावयवा भवन्ति कजनन्दन
ajavīthī pṛṣṭhabhāge ākāśasaridaudare |
punarvasuśca puṣyaśca śroṇyau dakṣiṇavāmayoḥ
||17||अजवीथी पृष्ठभागे आकाशसरिदौदरे ।
पुनर्वसुश्च पुष्यश्च श्रोण्यौ दक्षिणवामयोः
ārdrāśleṣe paścimayoḥ pādayordakṣavāmayoḥ |
abhijiccottarāṣāḍhā nāsayordakṣavāmayoḥ
||18||आर्द्राश्लेषे पश्चिमयोः पादयोर्दक्षवामयोः ।
अभिजिच्चोत्तराषाढा नासयोर्दक्षवामयोः
yathāsaṃkhyaṃ ca devarṣe śrutiśca jalabhaṃ tathā |
kalpite kalpanāvidbhirnetrayordakṣavāmayoḥ
||19||यथासंख्यं च देवर्षे श्रुतिश्च जलभं तथा ।
कल्पिते कल्पनाविद्भिर्नेत्रयोर्दक्षवामयोः
dhaniṣṭhā caiva mūlaṃ ca karṇayordakṣavāmayoḥ |
maghādīnyaṣṭabhānīha dakṣiṇāyanagāni ca
||20||धनिष्ठा चैव मूलं च कर्णयोर्दक्षवामयोः ।
मघादीन्यष्टभानीह दक्षिणायनगानि च
yuñjīta vāmapārśvīyavaṃkriṣu kramato mune |
tathaiva mṛgaśīrṣādīnyudagbhāni ca yāni hi
||21||युञ्जीत वामपार्श्वीयवंक्रिषु क्रमतो मुने ।
तथैव मृगशीर्षादीन्युदग्भानि च यानि हि
dakṣapārśve vaṃkrikeṣu prātilomyena yojayet |
śatatārā tathā jyeṣṭhā skandhayordakṣavāmayoḥ
||22||दक्षपार्श्वे वंक्रिकेषु प्रातिलोम्येन योजयेत् ।
शततारा तथा ज्येष्ठा स्कन्धयोर्दक्षवामयोः
agastiścottarahanāvadharāyāṃ hanau yamaḥ |
mukheṣvaṅgārakaḥ prokto mandaḥ prokta upasthake
||23||अगस्तिश्चोत्तरहनावधरायां हनौ यमः ।
मुखेष्वङ्गारकः प्रोक्तो मन्दः प्रोक्त उपस्थके
bṛhaspatiśca kakudi vakṣasyarko grahādhipaḥ |
nārāyaṇaśca hṛdaye candro manasi tiṣṭhati
||24||बृहस्पतिश्च ककुदि वक्षस्यर्को ग्रहाधिपः ।
नारायणश्च हृदये चन्द्रो मनसि तिष्ठति
stanayoraśvinau nābhyāmuśanāḥ parikīrtitaḥ |
budhaḥ prāṇāpānayośca gale rāhuśca ketavaḥ
||25||स्तनयोरश्विनौ नाभ्यामुशनाः परिकीर्तितः ।
बुधः प्राणापानयोश्च गले राहुश्च केतवः
sarvāṅgeṣu tathā romakūpe tārāgaṇāḥ smṛtāḥ |
etadbhagavato viṣṇoḥ sarvadevamayaṃ vapuḥ
||26||सर्वाङ्गेषु तथा रोमकूपे तारागणाः स्मृताः ।
एतद्भगवतो विष्णोः सर्वदेवमयं वपुः
sandhyāyāṃ pratyahaṃ dhyāyetprayato vāgyato muniḥ |
nirīkṣamāṇaścottiṣṭhenmantreṇānena dhīśvaraḥ
||27||सन्ध्यायां प्रत्यहं ध्यायेत्प्रयतो वाग्यतो मुनिः ।
निरीक्षमाणश्चोत्तिष्ठेन्मन्त्रेणानेन धीश्वरः
namo jyotirlokāya kālāyānimiṣāṃ pataye mahāpuruṣāyābhidhīmahīti
||28||नमो ज्योतिर्लोकाय कालायानिमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति
graharkṣatārāmayamādhidaivikaṃ pāpāpahaṃ mantrakṛtāṃ trikālam |
namasyataḥ smarato vā trikālaṃ naśyeta tatkālajamāśu pāpam
||29||ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकं पापापहं मन्त्रकृतां त्रिकालम् ।
नमस्यतः स्मरतो वा त्रिकालं नश्येत तत्कालजमाशु पापम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe dhruvamaṇḍalasaṃsthānavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||