bhuvanakośaviṣaye priyavratavaṃśavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
manoḥ svāyambhuvasyāsījjyeṣṭhaḥ putraḥ priyavrataḥ |
pituḥ sevāparo nityaṃ satyadharmaparāyaṇaḥ
||1||मनोः स्वायम्भुवस्यासीज्ज्येष्ठः पुत्रः प्रियव्रतः ।
पितुः सेवापरो नित्यं सत्यधर्मपरायणः
prajāpaterduhitaraṃ surūpāṃ viśvakarmaṇaḥ |
barhiṣmatīṃ copayeme samānāṃ śīlakarmabhiḥ
||2||प्रजापतेर्दुहितरं सुरूपां विश्वकर्मणः ।
बर्हिष्मतीं चोपयेमे समानां शीलकर्मभिः
tasyāṃ putrāndaśa guṇairanvitānbhāvitātmanaḥ |
janayāmāsa kanyāṃ corjasvatīṃ ca yavīyasīm
||3||तस्यां पुत्रान्दश गुणैरन्वितान्भावितात्मनः ।
जनयामास कन्यां चोर्जस्वतीं च यवीयसीम्
āgnīdhraścedhmajihvaśca yajñabāhustṛtīyakaḥ |
mahāvīraścaturthastu pañcamo rukmaśukrakaḥ
||4||आग्नीध्रश्चेध्मजिह्वश्च यज्ञबाहुस्तृतीयकः ।
महावीरश्चतुर्थस्तु पञ्चमो रुक्मशुक्रकः
ghṛtapṛṣṭhaśca savano medhātithirathāṣṭamaḥ |
vītihotraḥ kaviśceti daśaite vahnināmakāḥ
||5||घृतपृष्ठश्च सवनो मेधातिथिरथाष्टमः ।
वीतिहोत्रः कविश्चेति दशैते वह्निनामकाः
eteṣāṃ daśaputrāṇāṃ trayo'pyāsanvirāgiṇaḥ |
kaviśca savanaścaiva mahāvīra iti trayaḥ
||6||एतेषां दशपुत्राणां त्रयोऽप्यासन्विरागिणः ।
कविश्च सवनश्चैव महावीर इति त्रयः
ātmavidyāpariṣṇātāḥ sarve te hyūrdhvaretasaḥ |
āśrame parahaṃsākhye niḥspṛhā hyabhavanmudāḥ
||7||आत्मविद्यापरिष्णाताः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः ।
आश्रमे परहंसाख्ये निःस्पृहा ह्यभवन्मुदाः
aparasyāṃ ca jāyāyāṃ trayaḥ putrāśca jajñire |
uttamastāmasaścaiva raivataśceti viśrutāḥ
||8||अपरस्यां च जायायां त्रयः पुत्राश्च जज्ञिरे ।
उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चेति विश्रुताः
manvantarādhipataya ete putrā mahaujasaḥ |
priyavrataḥ sa rājendro bubhuje jagatīmimām
||9||मन्वन्तराधिपतय एते पुत्रा महौजसः ।
प्रियव्रतः स राजेन्द्रो बुभुजे जगतीमिमाम्
ekādaśārbudābdānāmavyāhatabalendriyaḥ |
yadā sūryaḥ pṛthivyāśca vibhāge prathame'tapat
||10||एकादशार्बुदाब्दानामव्याहतबलेन्द्रियः ।
यदा सूर्यः पृथिव्याश्च विभागे प्रथमेऽतपत्
bhāge dvitīye tatrāsīdandhakārodayaḥ kila |
evaṃ vyatikaraṃ rājā vilokya manasā ciram
||11||भागे द्वितीये तत्रासीदन्धकारोदयः किल ।
एवं व्यतिकरं राजा विलोक्य मनसा चिरम्
praśāsti mayi bhūmyāṃ ca tamaḥ prādurbhavetkatham |
evaṃ nivārayiṣyāmi bhūmau yogabalena ca
||12||प्रशास्ति मयि भूम्यां च तमः प्रादुर्भवेत्कथम् ।
एवं निवारयिष्यामि भूमौ योगबलेन च
evaṃ vyavasito rājā putraḥ svāyambhuvasya saḥ |
rathenādityavarṇena saptakṛtvaḥ prakāśayan
||13||एवं व्यवसितो राजा पुत्रः स्वायम्भुवस्य सः ।
रथेनादित्यवर्णेन सप्तकृत्वः प्रकाशयन्
tasyāpi gacchato rājño bhūmau yadrathanemayaḥ |
patitāste samudrākhyāṃ bhejire lokahetave
||14||तस्यापि गच्छतो राज्ञो भूमौ यद्रथनेमयः ।
पतितास्ते समुद्राख्यां भेजिरे लोकहेतवे
jātāḥ pradeśāste sapta dvīpā bhūmau vibhāgaśaḥ |
rathanemisamutthāste parikhāḥ sapta sindhavaḥ
||15||जाताः प्रदेशास्ते सप्त द्वीपा भूमौ विभागशः ।
रथनेमिसमुत्थास्ते परिखाः सप्त सिन्धवः
yata āsaṃstataḥ sapta bhuvo dvīpā hi te smṛtāḥ |
jambudvīpaḥ plakṣadvīpaḥ śālmalīdvīpasaṃjñakaḥ
||16||यत आसंस्ततः सप्त भुवो द्वीपा हि ते स्मृताः ।
जम्बुद्वीपः प्लक्षद्वीपः शाल्मलीद्वीपसंज्ञकः
kuśadvīpaḥ krauñcadvīpaḥ śākadvīpaśca puṣkaraḥ |
teṣāṃ ca parimāṇaṃ tu dviguṇaṃ cottarottaram
||17||कुशद्वीपः क्रौञ्चद्वीपः शाकद्वीपश्च पुष्करः ।
तेषां च परिमाणं तु द्विगुणं चोत्तरोत्तरम्
samantataścopaklṛptaṃ bahirbhāgakrameṇa ca |
kṣārodekṣurasodau ca surodaśca ghṛtodakaḥ
||18||समन्ततश्चोपक्लृप्तं बहिर्भागक्रमेण च ।
क्षारोदेक्षुरसोदौ च सुरोदश्च घृतोदकः
kṣīrodo dadhimaṇḍodaḥ śuddhodaśceti te smṛtāḥ |
saptaite prativikhyātāḥ pṛthivyāṃ sindhavastadā
||19||क्षीरोदो दधिमण्डोदः शुद्धोदश्चेति ते स्मृताः ।
सप्तैते प्रतिविख्याताः पृथिव्यां सिन्धवस्तदा
prathamo jambudvīpākhyo yaḥ kṣārodena veṣṭitaḥ |
tatpatiṃ vidadhe rājā putramāgnīdhrasaṃjñakam
||20||प्रथमो जम्बुद्वीपाख्यो यः क्षारोदेन वेष्टितः ।
तत्पतिं विदधे राजा पुत्रमाग्नीध्रसंज्ञकम्
plakṣadvīpe dvitīye'smindvīpekṣurasasaṃplute |
jātastadadhipaḥ praiyavrata idhmādijihvakaḥ
||21||प्लक्षद्वीपे द्वितीयेऽस्मिन्द्वीपेक्षुरससंप्लुते ।
जातस्तदधिपः प्रैयव्रत इध्मादिजिह्वकः
śālmalīdvīpa etasminsurodadhipariplute |
yajñabāhuṃ tadadhipaṃ karoti sma priyavrataḥ
||22||शाल्मलीद्वीप एतस्मिन्सुरोदधिपरिप्लुते ।
यज्ञबाहुं तदधिपं करोति स्म प्रियव्रतः
kuśadvīpe'tiramye ca ghṛtodenopaveṣṭite |
hiraṇyaretā rājābhūtpriyavratatanūjaniḥ
||23||कुशद्वीपेऽतिरम्ये च घृतोदेनोपवेष्टिते ।
हिरण्यरेता राजाभूत्प्रियव्रततनूजनिः
krauñcadvīpe pañcame tu kṣīrodaparisaṃplute |
praiyavrato ghṛtapṛṣṭhaḥ patirāsīnmahābalaḥ
||24||क्रौञ्चद्वीपे पञ्चमे तु क्षीरोदपरिसंप्लुते ।
प्रैयव्रतो घृतपृष्ठः पतिरासीन्महाबलः
śākadvīpe cārutare dadhimaṇḍodasaṃkule |
medhātithirabhūdrājā priyavratasuto varaḥ
||25||शाकद्वीपे चारुतरे दधिमण्डोदसंकुले ।
मेधातिथिरभूद्राजा प्रियव्रतसुतो वरः
puṣkaradvīpake śuddhodakasindhusamākule |
vītihotro babhūvāsau rājā janakasammataḥ
||26||पुष्करद्वीपके शुद्धोदकसिन्धुसमाकुले ।
वीतिहोत्रो बभूवासौ राजा जनकसम्मतः
kanyāmūrjasvatīnāmnīṃ dadāvuśanase vibhuḥ |
āsīttasyāṃ devayānī kanyā kāvyasya viśrutā
||27||कन्यामूर्जस्वतीनाम्नीं ददावुशनसे विभुः ।
आसीत्तस्यां देवयानी कन्या काव्यस्य विश्रुता
evaṃ vibhajya putrebhyaḥ saptadvīpān priyavrataḥ |
vivekavaśago bhūtvā yogamārgāśrito'bhavat
||28||एवं विभज्य पुत्रेभ्यः सप्तद्वीपान् प्रियव्रतः ।
विवेकवशगो भूत्वा योगमार्गाश्रितोऽभवत्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośaviṣaye priyavratavaṃśavarṇanaṃ nāma caturthe'dhyāyaḥ || 4 ||