narakapradapātakavarṇanam
nārada uvāca
karmabhedāḥ katividhāḥ sanātanamune mama |
śrotavyāḥ sarvathaivaite yātanāprāptibhūmayaḥ
||1||कर्मभेदाः कतिविधाः सनातनमुने मम ।
श्रोतव्याः सर्वथैवैते यातनाप्राप्तिभूमयः
śrīnārāyaṇa uvāca
yo vai parasya vittāni dārāpatyāni caiva hi |
harate sa hi duṣṭātmā yamānucaragocaraḥ
||2||यो वै परस्य वित्तानि दारापत्यानि चैव हि ।
हरते स हि दुष्टात्मा यमानुचरगोचरः
kālapāśena sambaddho yāmyairatibhayānakaiḥ |
tāmisranāmanarake pātyate yātanāspade
||3||कालपाशेन सम्बद्धो याम्यैरतिभयानकैः ।
तामिस्रनामनरके पात्यते यातनास्पदे
tāḍanaṃ daṇḍanaṃ caiva santarjanamataḥ param |
yāmyāḥ kurvanti pāśāḍhyāḥ kaśmalaṃ yāti caiva hi
||4||ताडनं दण्डनं चैव सन्तर्जनमतः परम् ।
याम्याः कुर्वन्ति पाशाढ्याः कश्मलं याति चैव हि
mūrcchāmāyāti vivaśo nārakī padmabhūsuta |
yaḥ patiṃ vañcayitvā tu dārādīnupabhujyati
||5||मूर्च्छामायाति विवशो नारकी पद्मभूसुत ।
यः पतिं वञ्चयित्वा तु दारादीनुपभुज्यति
andhatāmisranarake pātyate yamakiṅkaraiḥ |
pātyamāno yatra janturvedanāparavānbhavet
||6||अन्धतामिस्रनरके पात्यते यमकिङ्करैः ।
पात्यमानो यत्र जन्तुर्वेदनापरवान्भवेत्
naṣṭadṛṣṭirnaṣṭamatirbhavatyevāvilambataḥ |
vanaspatirbhajyamānamūlo yadvadbhavediha
||7||नष्टदृष्टिर्नष्टमतिर्भवत्येवाविलम्बतः ।
वनस्पतिर्भज्यमानमूलो यद्वद्भवेदिह
tasmādapyandhatāmisranāmnā proktaḥ purātanaiḥ |
etanmamāhamiti yo bhūtadroheṇa kevalam
||8||तस्मादप्यन्धतामिस्रनाम्ना प्रोक्तः पुरातनैः ।
एतन्ममाहमिति यो भूतद्रोहेण केवलम्
puṣṇāti pratyahaṃ svīyaṃ kuṭumbaṃ kāryalampaṭaḥ |
etadvihāya cātraiva svāśubhena patediha
||9||पुष्णाति प्रत्यहं स्वीयं कुटुम्बं कार्यलम्पटः ।
एतद्विहाय चात्रैव स्वाशुभेन पतेदिह
raurave nāma narake sarvasattvabhayāvahe |
iha loke'munā ye tu hiṃsitā jantavaḥ purā
||10||रौरवे नाम नरके सर्वसत्त्वभयावहे ।
इह लोकेऽमुना ये तु हिंसिता जन्तवः पुरा
ta eva ruravo bhūtvā paratra pīḍayanti tam |
tasmādrauravamityāhuḥ purāṇajñā manīṣiṇaḥ
||11||त एव रुरवो भूत्वा परत्र पीडयन्ति तम् ।
तस्माद्रौरवमित्याहुः पुराणज्ञा मनीषिणः
ruruḥ sarpādatikrūro janturuktaḥ purātanaiḥ |
evaṃ mahārauravākhyo narako yatra pūruṣaḥ
||12||रुरुः सर्पादतिक्रूरो जन्तुरुक्तः पुरातनैः ।
एवं महारौरवाख्यो नरको यत्र पूरुषः
yātanāṃ prāpyamāṇo hi yaḥ paraṃ dehasambhavaḥ |
kravyādā nāma ruravastaṃ kravye ghātayanti ca
||13||यातनां प्राप्यमाणो हि यः परं देहसम्भवः ।
क्रव्यादा नाम रुरवस्तं क्रव्ये घातयन्ति च
ya ugraḥ puruṣaḥ krūraḥ paśupakṣigaṇānapi |
uparandhayate mūḍho yāmyāstaṃ randhayanti ca
||14||य उग्रः पुरुषः क्रूरः पशुपक्षिगणानपि ।
उपरन्धयते मूढो याम्यास्तं रन्धयन्ति च
kumbhīpāke taptataile uparyapi ca nārada |
yāvanti paśuromāṇi tāvadvarṣasahasrakam
||15||कुम्भीपाके तप्ततैले उपर्यपि च नारद ।
यावन्ति पशुरोमाणि तावद्वर्षसहस्रकम्
pitṛviprabrāhmaṇadhrukkālasūtre sa nārake |
agnyarkābhyāṃ tapyamāne nārakī viniveśitaḥ
||16||पितृविप्रब्राह्मणध्रुक्कालसूत्रे स नारके ।
अग्न्यर्काभ्यां तप्यमाने नारकी विनिवेशितः
kṣutpipāsādahyamāno'ntaḥśarīrastathā bahiḥ |
āste śete ceṣṭate cāvatiṣṭhati ca dhāvati
||17||क्षुत्पिपासादह्यमानोऽन्तःशरीरस्तथा बहिः ।
आस्ते शेते चेष्टते चावतिष्ठति च धावति
nijavedapathādyo vai pākhaṇḍaṃ copayāti ca |
anāpadyapi devarṣe taṃ pāpaṃ puruṣaṃ bhaṭāḥ
||18||निजवेदपथाद्यो वै पाखण्डं चोपयाति च ।
अनापद्यपि देवर्षे तं पापं पुरुषं भटाः
asipatravanaṃ nāma narakaṃ veśayanti ca |
kaśayā praharantyeva nārakī tadgatastadā
||19||असिपत्रवनं नाम नरकं वेशयन्ति च ।
कशया प्रहरन्त्येव नारकी तद्गतस्तदा
itastato dhāvamāna uttālamativegataḥ |
asipatraiśchidyamāna ubhayatra ca dhārabhiḥ
||20||इतस्ततो धावमान उत्तालमतिवेगतः ।
असिपत्रैश्छिद्यमान उभयत्र च धारभिः
saṃchidyamānasarvāṅgo hāhato'smīti mūrcchitaḥ |
vedanāṃ paramāṃ prāptaḥ patatyeva pade pade
||21||संछिद्यमानसर्वाङ्गो हाहतोऽस्मीति मूर्च्छितः ।
वेदनां परमां प्राप्तः पतत्येव पदे पदे
svadharmānugataṃ bhuṅkte pākhaṇḍaphalamalpadhīḥ |
yo rājā rājapuruṣo daṇḍayedvai tvadharmataḥ
||22||स्वधर्मानुगतं भुङ्क्ते पाखण्डफलमल्पधीः ।
यो राजा राजपुरुषो दण्डयेद्वै त्वधर्मतः
dvije śarīradaṇḍaṃ ca pāpīyānnārakī ca saḥ |
narake sūkaramukhe pātyate yamakiṅkaraiḥ
||23||द्विजे शरीरदण्डं च पापीयान्नारकी च सः ।
नरके सूकरमुखे पात्यते यमकिङ्करैः
viniṣyiṣṭāvayavako balavadbhistathekṣuvat |
ārtasvareṇa svanayanmūrcchitaḥ kaśmalaṅgataḥ
||24||विनिष्यिष्टावयवको बलवद्भिस्तथेक्षुवत् ।
आर्तस्वरेण स्वनयन्मूर्च्छितः कश्मलङ्गतः
sa pīḍyamāno bahudhā vedanāṃ yātyatīva hi |
viviktaparapīḍo yo'pyaviviktaparavyathām
||25||स पीड्यमानो बहुधा वेदनां यात्यतीव हि ।
विविक्तपरपीडो योऽप्यविविक्तपरव्यथाम्
īśvarāṅkitavṛttīnāṃ vyathāmācarate svayam |
sa cāndhakūpe patati tadabhidrohayantrite
||26||ईश्वराङ्कितवृत्तीनां व्यथामाचरते स्वयम् ।
स चान्धकूपे पतति तदभिद्रोहयन्त्रिते
tatrāsau jantubhiḥ krūraiḥ paśubhirmṛgapakṣibhiḥ |
sarīsṛpaiśca maśakairyūkāmatkuṇajātibhiḥ
||27||तत्रासौ जन्तुभिः क्रूरैः पशुभिर्मृगपक्षिभिः ।
सरीसृपैश्च मशकैर्यूकामत्कुणजातिभिः
makṣikābhiśca tamasi dandaśūkaiśca pīḍyate |
parikrāmati caivātra kuśarīre ca jantuvat
||28||मक्षिकाभिश्च तमसि दन्दशूकैश्च पीड्यते ।
परिक्रामति चैवात्र कुशरीरे च जन्तुवत्
yastu saṃvihitaiḥ pañcayajñaiḥ kākaiśca saṃstutaḥ |
aśnāti cāsaṃvibhajya yatkiṃñcidupapadyate
||29||यस्तु संविहितैः पञ्चयज्ञैः काकैश्च संस्तुतः ।
अश्नाति चासंविभज्य यत्किंञ्चिदुपपद्यते
sa pāpapuruṣaḥ krūrairyāmyaiśca kṛmibhojane |
narakādhamake duṣṭakarmaṇā paripātyate
||30||स पापपुरुषः क्रूरैर्याम्यैश्च कृमिभोजने ।
नरकाधमके दुष्टकर्मणा परिपात्यते
lakṣayojanavistīrṇe kṛmikuṇḍe bhayaṅkare |
kṛmirūpaṃ samāsādya bhakṣyamāṇaśca taiḥ svayam
||31||लक्षयोजनविस्तीर्णे कृमिकुण्डे भयङ्करे ।
कृमिरूपं समासाद्य भक्ष्यमाणश्च तैः स्वयम्
aprattāprahutādo yaḥ pātamāpnoti tatra vai |
yastu steyena ca balāddhiraṇyaṃ ratnameva ca
||32||अप्रत्ताप्रहुतादो यः पातमाप्नोति तत्र वै ।
यस्तु स्तेयेन च बलाद्धिरण्यं रत्नमेव च
brāhmaṇasyāpaharati anyasyāpi ca kasyacit |
anāpadi ca devarṣe tamamutra yamānugāḥ
||33||ब्राह्मणस्यापहरति अन्यस्यापि च कस्यचित् ।
अनापदि च देवर्षे तममुत्र यमानुगाः
ayasmayairagnipiṇḍaiḥ sadṛśairnitkuṣanti ca |
yo'gamyāṃ yoṣitaṃ gacchedagamyaṃ puruṣaṃ ca yā
||34||अयस्मयैरग्निपिण्डैः सदृशैर्नित्कुषन्ति च ।
योऽगम्यां योषितं गच्छेदगम्यं पुरुषं च या
tāvamutrāpi kaśayā tāḍayanto yamānugāḥ |
tigmayā lohamayyā ca sūrmyāpyāliṅgayanti tam
||35||तावमुत्रापि कशया ताडयन्तो यमानुगाः ।
तिग्मया लोहमय्या च सूर्म्याप्यालिङ्गयन्ति तम्
tāṃ cāpi yoṣitaṃ sūrmyāliṅgayanti yamānugāḥ |
yastu sarvābhigamanaḥ puruṣaḥ pāpasañcayī
||36||तां चापि योषितं सूर्म्यालिङ्गयन्ति यमानुगाः ।
यस्तु सर्वाभिगमनः पुरुषः पापसञ्चयी
niraye'mutra taṃ yāmyāḥ śālmalīṃ ropayanti tam |
vajrakaṇṭakasaṃyuktāṃ śālmalīṃ tāmayasmayīm
||37||निरयेऽमुत्र तं याम्याः शाल्मलीं रोपयन्ति तम् ।
वज्रकण्टकसंयुक्तां शाल्मलीं तामयस्मयीम्
rājanyā rājapuruṣā ye vā pākhaṇḍavartinaḥ |
dharmasetuṃ vibhindanti te paretya gatā narāḥ
||38||राजन्या राजपुरुषा ये वा पाखण्डवर्तिनः ।
धर्मसेतुं विभिन्दन्ति ते परेत्य गता नराः
vaitaraṇyāṃ patantyeva bhinnamaryādapātakāḥ |
nadyāṃ nirayadurgasya parikhāyāṃ ca nārada
||39||वैतरण्यां पतन्त्येव भिन्नमर्यादपातकाः ।
नद्यां निरयदुर्गस्य परिखायां च नारद
yādogaṇaiḥ samantāttu bhakṣyamāṇā itastataḥ |
nātmanā viyujantyeva nāsubhiścāpi nārada
||40||यादोगणैः समन्तात्तु भक्ष्यमाणा इतस्ततः ।
नात्मना वियुजन्त्येव नासुभिश्चापि नारद
svīyena karmapākenopatapanti ca sarvataḥ |
viṇmūtrapūyaraktaiśca keśāsthinakhamāṃsakaiḥ
||41||स्वीयेन कर्मपाकेनोपतपन्ति च सर्वतः ।
विण्मूत्रपूयरक्तैश्च केशास्थिनखमांसकैः
medovasāsaṃyutāyāṃ nadyāmupapatanti te |
vṛṣalīpatayo ye ca naṣṭaśaucā gatatrapāḥ
||42||मेदोवसासंयुतायां नद्यामुपपतन्ति ते ।
वृषलीपतयो ये च नष्टशौचा गतत्रपाः
ācāraniyamaistyaktāḥ paśucaryāparāyaṇāḥ |
te'trānukaṣṭagatayo viṇmūtraśleṣmaraktakaiḥ
||43||आचारनियमैस्त्यक्ताः पशुचर्यापरायणाः ।
तेऽत्रानुकष्टगतयो विण्मूत्रश्लेष्मरक्तकैः
śleṣmamalasamāpūrṇe nipatanti durāgrahāḥ |
tadeva khādayantyetānyamānucaravargakāḥ
||44||श्लेष्ममलसमापूर्णे निपतन्ति दुराग्रहाः ।
तदेव खादयन्त्येतान्यमानुचरवर्गकाः
ye śvānagardabhādīnāṃ patayo vai dvijātayaḥ |
mṛgayārasikā nityamatīrthe mṛgaghātakāḥ
||45||ये श्वानगर्दभादीनां पतयो वै द्विजातयः ।
मृगयारसिका नित्यमतीर्थे मृगघातकाः
paretāṃstānyamabhaṭā lakṣībhūtānnarādhamān |
iṣubhiśca vibhindanti tāṃstāndurnayamāgatān
||46||परेतांस्तान्यमभटा लक्षीभूतान्नराधमान् ।
इषुभिश्च विभिन्दन्ति तांस्तान्दुर्नयमागतान्
ye dambhā dambhayajñeṣu paśūnghnanti narādhamāḥ |
tānamuṣminyamabhaṭā narake vaiśase tadā
||47||ये दम्भा दम्भयज्ञेषु पशून्घ्नन्ति नराधमाः ।
तानमुष्मिन्यमभटा नरके वैशसे तदा
nipātya pīḍayantyeva kaśāghātairdurāsadaiḥ |
yo bhāryāṃ ca savarṇāṃ vai dvijo madanamohitaḥ
||48||निपात्य पीडयन्त्येव कशाघातैर्दुरासदैः ।
यो भार्यां च सवर्णां वै द्विजो मदनमोहितः
retaḥ pāyayati mūḍho'mutra taṃ yamakiṅkarāḥ |
retaḥkuṇḍe pātayanti retaḥ sampāyayanti ca
||49||रेतः पाययति मूढोऽमुत्र तं यमकिङ्कराः ।
रेतःकुण्डे पातयन्ति रेतः सम्पाययन्ति च
ye dasyavo'gnidāścaiva garadā sārthaghātakāḥ |
grāmānsārthānvilumpanti rājāno rājapūruṣāḥ
||50||ये दस्यवोऽग्निदाश्चैव गरदा सार्थघातकाः ।
ग्रामान्सार्थान्विलुम्पन्ति राजानो राजपूरुषाः
tānparetānyamabhaṭā nayanti śvānakādanam |
viṃśatyathikasaṃkhyātāḥ sārameyā mahādbhutāḥ
||51||तान्परेतान्यमभटा नयन्ति श्वानकादनम् ।
विंशत्यथिकसंख्याताः सारमेया महाद्भुताः
saptaśatyā samākhyātā rabhasaṃ khādayanti te |
sārameyādanaṃ nāma narakaṃ dāruṇaṃ mune |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi avīciprabhukhānmune
||52||सप्तशत्या समाख्याता रभसं खादयन्ति ते ।
सारमेयादनं नाम नरकं दारुणं मुने ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि अवीचिप्रभुखान्मुने
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe narakapradapātakavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||