bhuvanakośavarṇane'ruṇodādinadīnāṃ nisargasthānavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
aruṇodā nadī yā tu mayā proktā ca nārada |
mandarānnipatantī sā pūrveṇelāvṛtaṃ plavet
||1||अरुणोदा नदी या तु मया प्रोक्ता च नारद ।
मन्दरान्निपतन्ती सा पूर्वेणेलावृतं प्लवेत्
yajjoṣaṇādbhavānyāścānucarīṇāṃ striyāmapi |
yakṣagandharvapatnīnāṃ dehagandhavaho'nilaḥ
||2||यज्जोषणाद्भवान्याश्चानुचरीणां स्त्रियामपि ।
यक्षगन्धर्वपत्नीनां देहगन्धवहोऽनिलः
vāsayatyabhito bhūmiṃ daśayojanasaṃkhyayā |
evaṃ jambūphalānāṃ ca tuṅgadeśanipātanāt
||3||वासयत्यभितो भूमिं दशयोजनसंख्यया ।
एवं जम्बूफलानां च तुङ्गदेशनिपातनात्
viśīryatāmanasthīnāṃ kuñjarāṅgapramāṇinām |
rasena ca nadī jambūnāmnī mervākhyamandarāt
||4||विशीर्यतामनस्थीनां कुञ्जराङ्गप्रमाणिनाम् ।
रसेन च नदी जम्बूनाम्नी मेर्वाख्यमन्दरात्
patantī bhūmibhāge ca dakṣiṇelāvṛtaṃ gatā |
devī jambūphalāsvādatuṣṭā jambvādinī smṛtā
||5||पतन्ती भूमिभागे च दक्षिणेलावृतं गता ।
देवी जम्बूफलास्वादतुष्टा जम्ब्वादिनी स्मृता
tatratyānāṃ ca lokānāṃ devanāgarṣirakṣasām |
pūjanīyapadā mānyā sarvabhūtadayākarī
||6||तत्रत्यानां च लोकानां देवनागर्षिरक्षसाम् ।
पूजनीयपदा मान्या सर्वभूतदयाकरी
pāvanī pāpināṃ roganāśinī smaratāmapi |
kīrtitā vighnasaṃhartrī mānanīyā divaukasām
||7||पावनी पापिनां रोगनाशिनी स्मरतामपि ।
कीर्तिता विघ्नसंहर्त्री माननीया दिवौकसाम्
kokilākṣī kāmakalā karuṇā kāmapūjitā |
kaṭhoravigrahā dhanyā nākimānyā gabhastinī
||8||कोकिलाक्षी कामकला करुणा कामपूजिता ।
कठोरविग्रहा धन्या नाकिमान्या गभस्तिनी
ebhirnāmapadaiḥ kāmaṃ japanīyā sadā nṛṇām |
jambūnadīrodhasoryā mṛttikātīravartinī
||9||एभिर्नामपदैः कामं जपनीया सदा नृणाम् ।
जम्बूनदीरोधसोर्या मृत्तिकातीरवर्तिनी
jambūrasenānuviddhyamānā vāyvarkayogataḥ |
vidyādharāmarastrīṇāṃ bhūṣaṇaṃ vividhaṃ mahat
||10||जम्बूरसेनानुविद्ध्यमाना वाय्वर्कयोगतः ।
विद्याधरामरस्त्रीणां भूषणं विविधं महत्
jāmbūnadaṃ suvarṇaṃ ca proktaṃ devavinirmitam |
yatsuvarṇaṃ ca vibudhā yoṣidbhiḥ kāmukāḥ sadā
||11||जाम्बूनदं सुवर्णं च प्रोक्तं देवविनिर्मितम् ।
यत्सुवर्णं च विबुधा योषिद्भिः कामुकाः सदा
mukuṭaṃ kaṭisūtraṃ ca keyūrādīnprakurvate |
mahākadambaḥ samproktaḥ supārśvagirisaṃsthitaḥ
||12||मुकुटं कटिसूत्रं च केयूरादीन्प्रकुर्वते ।
महाकदम्बः सम्प्रोक्तः सुपार्श्वगिरिसंस्थितः
tasya koṭaradeśebhyaḥ pañca dhārāśca yāḥ smṛtāḥ |
supārśvagirimūrdhnīha patantyetā bhuvaṃ gatāḥ
||13||तस्य कोटरदेशेभ्यः पञ्च धाराश्च याः स्मृताः ।
सुपार्श्वगिरिमूर्ध्नीह पतन्त्येता भुवं गताः
madhudhārāḥ pañca tāstu paścimelāvṛtaṃ plutāḥ |
yāścopabhujyamānānāṃ devānāṃ mukhagandhabhṛt
||14||मधुधाराः पञ्च तास्तु पश्चिमेलावृतं प्लुताः ।
याश्चोपभुज्यमानानां देवानां मुखगन्धभृत्
vāyuḥ samantato'gacchañchatayojanavāsanaḥ |
dhāreśvarī mahādevī bhaktānāṃ kāryakāriṇī
||15||वायुः समन्ततोऽगच्छञ्छतयोजनवासनः ।
धारेश्वरी महादेवी भक्तानां कार्यकारिणी
devapūjyā mahotsāhā kālarūpā mahānanā |
vasate karmaphaladā kāntāragrahaṇeśvarī
||16||देवपूज्या महोत्साहा कालरूपा महानना ।
वसते कर्मफलदा कान्तारग्रहणेश्वरी
karāladehā kālāṅgī kāmakoṭipravartinī |
ityetairnāmabhiḥ pūjyā devī sarvasureśvarī
||17||करालदेहा कालाङ्गी कामकोटिप्रवर्तिनी ।
इत्येतैर्नामभिः पूज्या देवी सर्वसुरेश्वरी
evaṃ kumudarūḍho yo nāmnā śatabalo vaṭaḥ |
tatskandhebhyo'dhomukhāśca nadāḥ kumudamūrdhataḥ
||18||एवं कुमुदरूढो यो नाम्ना शतबलो वटः ।
तत्स्कन्धेभ्योऽधोमुखाश्च नदाः कुमुदमूर्धतः
payodadhimadhughṛtaguḍānnādyambarādibhiḥ |
śayyāsanādyābharaṇaiḥ sarve kāmadughāśca te
||19||पयोदधिमधुघृतगुडान्नाद्यम्बरादिभिः ।
शय्यासनाद्याभरणैः सर्वे कामदुघाश्च ते
uttareṇelāvṛtaṃ te plāvayanti samantataḥ |
mīnākṣī tattale devī devāsuraniṣevitā
||20||उत्तरेणेलावृतं ते प्लावयन्ति समन्ततः ।
मीनाक्षी तत्तले देवी देवासुरनिषेविता
nīlāmbarā raudramukhī nīlālakayutā ca sā |
nākināṃ devasaṃghānāṃ phaladā varadā ca sā
||21||नीलाम्बरा रौद्रमुखी नीलालकयुता च सा ।
नाकिनां देवसंघानां फलदा वरदा च सा
atimānyātipūjyā ca mattamātaṅgagāminī |
madanonmādinī mānapriyā mānapriyāntarā
||22||अतिमान्यातिपूज्या च मत्तमातङ्गगामिनी ।
मदनोन्मादिनी मानप्रिया मानप्रियान्तरा
māravegadharā mārapūjitā māramādinī |
mayūravaraśobhāḍhyā śikhivāhanagarbhabhūḥ
||23||मारवेगधरा मारपूजिता मारमादिनी ।
मयूरवरशोभाढ्या शिखिवाहनगर्भभूः
ebhirnāmapadairvandyā devī sā mīnalocanā |
japatāṃ smaratāṃ mānadātrī ceśvarasaṅginī
||24||एभिर्नामपदैर्वन्द्या देवी सा मीनलोचना ।
जपतां स्मरतां मानदात्री चेश्वरसङ्गिनी
teṣāṃ nadānāṃ pānīyapānānugatacetasām |
prajānāṃ na kadācitsyādvalīpalitalakṣaṇam
||25||तेषां नदानां पानीयपानानुगतचेतसाम् ।
प्रजानां न कदाचित्स्याद्वलीपलितलक्षणम्
klamasvedādidaurgandhyaṃ jarāmayamṛtibhramāḥ |
śītoṣṇavātavaivarṇyamukhopaplavasaṃcayāḥ
||26||क्लमस्वेदादिदौर्गन्ध्यं जरामयमृतिभ्रमाः ।
शीतोष्णवातवैवर्ण्यमुखोपप्लवसंचयाः
nāpadaścaiva jāyante yāvajjīvaṃ sukhaṃ bhavet |
nairantaryeṇa tatsyādvai sukhaṃ niratiśāyakam
||27||नापदश्चैव जायन्ते यावज्जीवं सुखं भवेत् ।
नैरन्तर्येण तत्स्याद्वै सुखं निरतिशायकम्
tata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sanniveśaṃ ca tadgireḥ |
suvarṇamayanāmno vai sumeroḥ parvatāḥ pṛthak
||28||तत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सन्निवेशं च तद्गिरेः ।
सुवर्णमयनाम्नो वै सुमेरोः पर्वताः पृथक्
girayo viṃśatiparāḥ karṇikāyā iveha te |
kesarībhūya sarve'pi merormūlavibhāgake
||29||गिरयो विंशतिपराः कर्णिकाया इवेह ते ।
केसरीभूय सर्वेऽपि मेरोर्मूलविभागके
paritaścopaklṛptāste teṣāṃ nāmāni śṛṇvataḥ |
kuraṅgaḥ kuragaścaiva kusumbho'tho vikaṅkataḥ
||30||परितश्चोपक्लृप्तास्ते तेषां नामानि शृण्वतः ।
कुरङ्गः कुरगश्चैव कुसुम्भोऽथो विकङ्कतः
trikūṭaḥ śiśiraścaiva pataṅgo rucakastathā |
niṣadhaśca śinīvāsaḥ kapilaḥ śaṅkha eva ca
||31||त्रिकूटः शिशिरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा ।
निषधश्च शिनीवासः कपिलः शङ्ख एव च
vaidūryaścārudhiścaiva haṃso ṛṣabha eva ca |
nāgaḥ kālañjaraścaiva nāradaśceti viṃśatiḥ
||32||वैदूर्यश्चारुधिश्चैव हंसो ऋषभ एव च ।
नागः कालञ्जरश्चैव नारदश्चेति विंशतिः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇane'ruṇodādinadīnāṃ nisargasthānavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||