bhuvanakośavarṇane parvatanadīvarṣādivarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
girī meruṃ ca pūrveṇa dvau cāṣṭādaśayojanaiḥ |
sahasrairāyatau codagdvisahasraṃ pṛthūccakau
||1||गिरी मेरुं च पूर्वेण द्वौ चाष्टादशयोजनैः ।
सहस्रैरायतौ चोदग्द्विसहस्रं पृथूच्चकौ
jaṭharo devakūṭaśca tāvetau girivaryakau |
meroḥ paścimato'drī dvau pavamānastathāparaḥ
||2||जठरो देवकूटश्च तावेतौ गिरिवर्यकौ ।
मेरोः पश्चिमतोऽद्री द्वौ पवमानस्तथापरः
pāriyātraśca tau tāvadvikhyātau tuṅgavistarau |
merordakṣiṇataḥ khyātau kailāsakaravīrakau
||3||पारियात्रश्च तौ तावद्विख्यातौ तुङ्गविस्तरौ ।
मेरोर्दक्षिणतः ख्यातौ कैलासकरवीरकौ
prāgāyatau pūrvavṛttau mahāparvatarājakau |
evaṃ cottarato merostriśṛṅgamakarau girī
||4||प्रागायतौ पूर्ववृत्तौ महापर्वतराजकौ ।
एवं चोत्तरतो मेरोस्त्रिशृङ्गमकरौ गिरी
etaiścādrivarairaṣṭasaṃkhyaiḥ parivṛto giriḥ |
sumeruḥ kāñcanagiriḥ paribhrājan raviryathā
||5||एतैश्चाद्रिवरैरष्टसंख्यैः परिवृतो गिरिः ।
सुमेरुः काञ्चनगिरिः परिभ्राजन् रविर्यथा
merormūrdhani dhāturhi purī paṅkajajanmanaḥ |
madhyataścopaklṛpteyaṃ daśasāhasrayojanaiḥ
||6||मेरोर्मूर्धनि धातुर्हि पुरी पङ्कजजन्मनः ।
मध्यतश्चोपक्लृप्तेयं दशसाहस्रयोजनैः
samānacaturasrāṃ ca śātakaumbhamayīṃ purīm |
varṇayanti mahātmānaḥ parāvaravido budhāḥ
||7||समानचतुरस्रां च शातकौम्भमयीं पुरीम् ।
वर्णयन्ति महात्मानः परावरविदो बुधाः
tāṃ purīmanulokānāmaṣṭānāmīśiṣāṃ parāḥ |
puryaḥ prakhyātasauvarṇarūpāstāśca yathādiśam
||8||तां पुरीमनुलोकानामष्टानामीशिषां पराः ।
पुर्यः प्रख्यातसौवर्णरूपास्ताश्च यथादिशम्
yathārūpaṃ sārdhanetrasahasrapramitāḥ kṛtāḥ |
merornava purāṇi syurmanovatyamarāvatī
||9||यथारूपं सार्धनेत्रसहस्रप्रमिताः कृताः ।
मेरोर्नव पुराणि स्युर्मनोवत्यमरावती
tejovatī saṃyamanī tathā kṛṣṇāṅganāparā |
śraddhāvatī gandhavatī tathā cānyā mahodayā
||10||तेजोवती संयमनी तथा कृष्णाङ्गनापरा ।
श्रद्धावती गन्धवती तथा चान्या महोदया
yaśovatī ca brahmendravahnyādīnāṃ yathākramam |
tatraiva yajñaliṅgasya viṣṇorbhagavato vibhoḥ
||11||यशोवती च ब्रह्मेन्द्रवह्न्यादीनां यथाक्रमम् ।
तत्रैव यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्भगवतो विभोः
vāmapādāṅguṣṭhanakhanirbhinnasya ca nārada |
aṇḍordhvabhāgarandhrasya madhyātsaṃviśatī divaḥ
||12||वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नस्य च नारद ।
अण्डोर्ध्वभागरन्ध्रस्य मध्यात्संविशती दिवः
mūrdhanyavatatāreyaṃ gaṅgā saṃviśatī vibho |
lokānāmakhilānāṃ ca pāpahārijalākulā
||13||मूर्धन्यवततारेयं गङ्गा संविशती विभो ।
लोकानामखिलानां च पापहारिजलाकुला
iyaṃ ca sākṣādbhagavatpadī lokeṣu viśrutā |
kālena mahatā sā tu yugasāhasrakeṇa tu
||14||इयं च साक्षाद्भगवत्पदी लोकेषु विश्रुता ।
कालेन महता सा तु युगसाहस्रकेण तु
divo mūrdhānamāgatya devī devanadīśvarī |
yattadviṣṇupadaṃ nāma sthānaṃ trailokyaviśrutam
||15||दिवो मूर्धानमागत्य देवी देवनदीश्वरी ।
यत्तद्विष्णुपदं नाम स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम्
auttānapādiryatrāste dhruvaḥ paramapāvanaḥ |
bhagavatpādayugalaṃ padmakośarajo dadhat
||16||औत्तानपादिर्यत्रास्ते ध्रुवः परमपावनः ।
भगवत्पादयुगलं पद्मकोशरजो दधत्
adyāpyāste sa rājarṣiḥ padavīmacalāṃ śritaḥ |
tatra saptarṣayastasya prabhāvajñā mahāśayāḥ
||17||अद्याप्यास्ते स राजर्षिः पदवीमचलां श्रितः ।
तत्र सप्तर्षयस्तस्य प्रभावज्ञा महाशयाः
pradakṣiṇaṃ prakramanti sarvalokahitepsavaḥ |
ātyantikī siddhiriyaṃ tapatāṃ siddhidāyinī
||18||प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति सर्वलोकहितेप्सवः ।
आत्यन्तिकी सिद्धिरियं तपतां सिद्धिदायिनी
ādriyante ca śirasā jaṭājūṭoṣitena ca |
tato viṣṇupadāddevī naikasāhasrakoṭibhiḥ
||19||आद्रियन्ते च शिरसा जटाजूटोषितेन च ।
ततो विष्णुपदाद्देवी नैकसाहस्रकोटिभिः
vimānairākule devayāne'vataratī ca sā |
candramaṇḍalamāplāvya patantī brahyasadyani
||20||विमानैराकुले देवयानेऽवतरती च सा ।
चन्द्रमण्डलमाप्लाव्य पतन्ती ब्रह्यसद्यनि
caturdhā bhidyamānā sā brahmaloke ca nārada |
caturbhirnāmabhirdevī caturdiśamabhisṛtā
||21||चतुर्धा भिद्यमाना सा ब्रह्मलोके च नारद ।
चतुर्भिर्नामभिर्देवी चतुर्दिशमभिसृता
saritāṃ ca nadīnāṃ ca patimevānvapadyata |
sītā cālakanandā ca caturbhadreti* nāmabhiḥ
||22||सरितां च नदीनां च पतिमेवान्वपद्यत ।
सीता चालकनन्दा च चतुर्भद्रेति* नामभिः
*cakṣurbhadreti? sītā ca brahmasadanācchikharebhyaḥ kṣamābhṛtām |
kesarābhidhanāmnā ca prasravantī ca svarṇadī
||23||*चक्षुर्भद्रेति? सीता च ब्रह्मसदनाच्छिखरेभ्यः क्षमाभृताम् ।
केसराभिधनाम्ना च प्रस्रवन्ती च स्वर्णदी
gandhamādanamūrdhnīha patitā pāpahāriṇī |
antareṇa tu bhadrāśvavarṣaṃ prācyāṃ samāgatā
||24||गन्धमादनमूर्ध्नीह पतिता पापहारिणी ।
अन्तरेण तु भद्राश्ववर्षं प्राच्यां समागता
kṣārodadhiṃ gatā sā tu dyunadī devapūjitā |
tato mālyavataḥ śṛṅgād dvitīyā parinirgatā
||25||क्षारोदधिं गता सा तु द्युनदी देवपूजिता ।
ततो माल्यवतः शृङ्गाद् द्वितीया परिनिर्गता
tato vegavatī bhūtvā ketumālaṃ samāgatā |
cakṣurnāmnī devanadī pratīcyāṃ diśyupāgatā
||26||ततो वेगवती भूत्वा केतुमालं समागता ।
चक्षुर्नाम्नी देवनदी प्रतीच्यां दिश्युपागता
saritāṃ patimāviṣṭā sā gaṅgā devavanditā |
tatastṛtīyā dhārā tu nāmnā khyātā ca nārada
||27||सरितां पतिमाविष्टा सा गङ्गा देववन्दिता ।
ततस्तृतीया धारा तु नाम्ना ख्याता च नारद
puṇyā cālakanandā vai dakṣiṇenābjabhūpadāt |
vanāni girikūṭāni samatikramya cāgatā
||28||पुण्या चालकनन्दा वै दक्षिणेनाब्जभूपदात् ।
वनानि गिरिकूटानि समतिक्रम्य चागता
hemakūṭaṃ girivaraṃ prāptāto'pīha nirgatā |
ativegavatī bhūtvā bhārataṃ cāgatāparā
||29||हेमकूटं गिरिवरं प्राप्तातोऽपीह निर्गता ।
अतिवेगवती भूत्वा भारतं चागतापरा
dakṣiṇaṃ jaladhiṃ prāptā tṛtīyā sā saridvarā |
yasyāḥ snānāya saratāṃ manujānāṃ pade pade
||30||दक्षिणं जलधिं प्राप्ता तृतीया सा सरिद्वरा ।
यस्याः स्नानाय सरतां मनुजानां पदे पदे
rājasūyāśvamedhādi phalaṃ tu na hi durlabham |
tataścaturthī dhārā tu bhṛṅgavatparvatātpunaḥ
||31||राजसूयाश्वमेधादि फलं तु न हि दुर्लभम् ।
ततश्चतुर्थी धारा तु भृङ्गवत्पर्वतात्पुनः
bhadrābhidhā saṃsravantī kurūnsantarpya cottarān |
samudraṃ samanuprāptā gaṅgā trailokyapāvanī
||32||भद्राभिधा संस्रवन्ती कुरून्सन्तर्प्य चोत्तरान् ।
समुद्रं समनुप्राप्ता गङ्गा त्रैलोक्यपावनी
anye nadāśca nadyaśca varṣe varṣe'pi santi hi |
bahuśo merumandāraprasūtāścaiva nārada
||33||अन्ये नदाश्च नद्यश्च वर्षे वर्षेऽपि सन्ति हि ।
बहुशो मेरुमन्दारप्रसूताश्चैव नारद
tatrāpi bhārataṃ varṣaṃ karmakṣetramuśanti hi |
anyāni cāṣṭavarṣāṇi bhaumasvargapradāni ca
||34||तत्रापि भारतं वर्षं कर्मक्षेत्रमुशन्ति हि ।
अन्यानि चाष्टवर्षाणि भौमस्वर्गप्रदानि च
svargiṇāṃ puṇyaśeṣasya bhogasthānāni nārada |
puruṣāṇāṃ cāyutāyurvajrāṅgā devasannibhāḥ
||35||स्वर्गिणां पुण्यशेषस्य भोगस्थानानि नारद ।
पुरुषाणां चायुतायुर्वज्राङ्गा देवसन्निभाः
puruṣā nāgasāhasrairdaśabhiḥ parikalpitāḥ |
mahāsauratasantuṣṭāḥ kalatrāḍhyāḥ sukhānvitāḥ
||36||पुरुषा नागसाहस्रैर्दशभिः परिकल्पिताः ।
महासौरतसन्तुष्टाः कलत्राढ्याः सुखान्विताः
ekavarṣonake cāyuṣyāptagarbhāḥ striyo'pi hi |
tretāyugasamaḥ kālo vartate sarvadaiva hi
||37||एकवर्षोनके चायुष्याप्तगर्भाः स्त्रियोऽपि हि ।
त्रेतायुगसमः कालो वर्तते सर्वदैव हि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇane parvatanadīvarṣādivarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||