bhuvanalokavarṇane dvīpavarṣavibhedavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
devarṣe śṛṇu vistāraṃ dvīpavarṣavibhedataḥ |
bhūmaṇḍalasya sarvasya yathā devaprakalpitam
||1||देवर्षे शृणु विस्तारं द्वीपवर्षविभेदतः ।
भूमण्डलस्य सर्वस्य यथा देवप्रकल्पितम्
samāsātsampravakṣyāmi nālaṃ vistarataḥ kvacit |
jambudvīpaḥ prathamataḥ pramāṇe lakṣayojanaḥ
||2||समासात्सम्प्रवक्ष्यामि नालं विस्तरतः क्वचित् ।
जम्बुद्वीपः प्रथमतः प्रमाणे लक्षयोजनः
viśālo vartulākāro yathābjasya ca karṇikā |
nava varṣāṇi yasmiṃśca navasāhasrayojanaiḥ
||3||विशालो वर्तुलाकारो यथाब्जस्य च कर्णिका ।
नव वर्षाणि यस्मिंश्च नवसाहस्रयोजनैः
āyāmaiḥ parisaṃkhyāni giribhiḥ paritaḥ śritaiḥ |
aṣṭābhirdīrgharūpaiśca suvibhaktāni sarvataḥ
||4||आयामैः परिसंख्यानि गिरिभिः परितः श्रितैः ।
अष्टाभिर्दीर्घरूपैश्च सुविभक्तानि सर्वतः
dhanurvatsaṃsthite jñeye dve varṣe dakṣiṇottare |
dīrghāṇi tatra catvāri caturasramilāvṛtam
||5||धनुर्वत्संस्थिते ज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे ।
दीर्घाणि तत्र चत्वारि चतुरस्रमिलावृतम्
ilāvṛtaṃ madhyavarṣaṃ yannābhyāṃ supratiṣṭhitaḥ |
sauvarṇo girirājo'yaṃ lakṣayojanamucchritaḥ
||6||इलावृतं मध्यवर्षं यन्नाभ्यां सुप्रतिष्ठितः ।
सौवर्णो गिरिराजोऽयं लक्षयोजनमुच्छ्रितः
karṇikārūpa evāyaṃ bhūgolakamalasya ca |
mūrdhni dvātriṃśatsahasrayojanairvitatastvayam
||7||कर्णिकारूप एवायं भूगोलकमलस्य च ।
मूर्ध्नि द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनैर्विततस्त्वयम्
mūle ṣoḍaśasāhasrastāvatāntargataḥ kṣitau |
ilāvṛtasyottarato nīlaḥ śvetaśca śṛṅgavān
||8||मूले षोडशसाहस्रस्तावतान्तर्गतः क्षितौ ।
इलावृतस्योत्तरतो नीलः श्वेतश्च शृङ्गवान्
trayo vai girayaḥ proktā maryādāvadhayastriṣu |
ramyakākhye tathā varṣe dvitīye ca hiraṇmaye
||9||त्रयो वै गिरयः प्रोक्ता मर्यादावधयस्त्रिषु ।
रम्यकाख्ये तथा वर्षे द्वितीये च हिरण्मये
kuruvarṣe tṛtīye tu maryādāṃ vyañjayanti te |
prāgāyatā ubhayataḥ kṣārodāvadhayastathā
||10||कुरुवर्षे तृतीये तु मर्यादां व्यञ्जयन्ति ते ।
प्रागायता उभयतः क्षारोदावधयस्तथा
dvisahasrapṛthutarāstathā ekaikaśaḥ kramāt |
pūrvātpūrvāccottarasyāṃ daśāṃśādadhikāṃśataḥ
||11||द्विसहस्रपृथुतरास्तथा एकैकशः क्रमात् ।
पूर्वात्पूर्वाच्चोत्तरस्यां दशांशादधिकांशतः
dairghya eva hrasantīme nānānadanadīyutāḥ |
ilāvṛtāddakṣiṇato niṣadho hemakūṭakaḥ
||12||दैर्घ्य एव ह्रसन्तीमे नानानदनदीयुताः ।
इलावृताद्दक्षिणतो निषधो हेमकूटकः
himālayaśceti trayaḥ prāgvistīrṇāḥ suśobhanāḥ |
ayutotsedhabhājaste yojanaiḥ parikīrtitāḥ
||13||हिमालयश्चेति त्रयः प्राग्विस्तीर्णाः सुशोभनाः ।
अयुतोत्सेधभाजस्ते योजनैः परिकीर्तिताः
harivarṣaṃ kimpuruṣaṃ bhārataṃ ca yathātatham |
vibhāgātkathayantyete maryādāgirayastrayaḥ
||14||हरिवर्षं किम्पुरुषं भारतं च यथातथम् ।
विभागात्कथयन्त्येते मर्यादागिरयस्त्रयः
ilāvṛtātpaścimato mālyavānnāmaparvataḥ |
pūrveṇa ca tataḥ śrīmān gandhamādanaparvataḥ
||15||इलावृतात्पश्चिमतो माल्यवान्नामपर्वतः ।
पूर्वेण च ततः श्रीमान् गन्धमादनपर्वतः
ānīlaniṣadhaṃ tvetau cāyatau dvisahasrataḥ |
yojanaiḥ pṛthutāṃ yātau maryādākārakau girī
||16||आनीलनिषधं त्वेतौ चायतौ द्विसहस्रतः ।
योजनैः पृथुतां यातौ मर्यादाकारकौ गिरी
ketumālākhyabhadrāśvavarṣayoḥ prathitau ca tau |
mandaraśca tathā merumandaraśca supārśvakaḥ
||17||केतुमालाख्यभद्राश्ववर्षयोः प्रथितौ च तौ ।
मन्दरश्च तथा मेरुमन्दरश्च सुपार्श्वकः
kumudaśceti vikhyātā girayo merupādakāḥ |
yojanāyutavistāronnāhā meroścaturdiśam
||18||कुमुदश्चेति विख्याता गिरयो मेरुपादकाः ।
योजनायुतविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशम्
avaṣṭambhakarāste tu sarvato'bhivirājitāḥ |
eteṣu giriṣu prāptāḥ pādapāścūtajambunī
||19||अवष्टम्भकरास्ते तु सर्वतोऽभिविराजिताः ।
एतेषु गिरिषु प्राप्ताः पादपाश्चूतजम्बुनी
kadambanyagrodha iti catvāraḥ parvatāḥ sthitāḥ |
ketavo girirājeṣu ekādaśaśatocchrayāḥ
||20||कदम्बन्यग्रोध इति चत्वारः पर्वताः स्थिताः ।
केतवो गिरिराजेषु एकादशशतोच्छ्रयाः
tāvadviṭapavistārāḥ śatākhyapariṇāhinaḥ |
catvāraśca hradāsteṣu payomadhvikṣusajjalāḥ
||21||तावद्विटपविस्ताराः शताख्यपरिणाहिनः ।
चत्वारश्च ह्रदास्तेषु पयोमध्विक्षुसज्जलाः
yadupasparśino devā yogaiśvaryāṇi vindate |
devodyānāni catvāri bhavanti lalanāsukhāḥ
||22||यदुपस्पर्शिनो देवा योगैश्वर्याणि विन्दते ।
देवोद्यानानि चत्वारि भवन्ति ललनासुखाः
nandanaṃ caitrarathakaṃ vaibhrājaṃ sarvabhadrakam |
yeṣu sthitvāmaragaṇā lalanāyūthasaṃyutāḥ
||23||नन्दनं चैत्ररथकं वैभ्राजं सर्वभद्रकम् ।
येषु स्थित्वामरगणा ललनायूथसंयुताः
upadevagaṇairgītamahimāno mahāśayāḥ |
viharanti svatantrāste yathākāmaṃ yathāsukham
||24||उपदेवगणैर्गीतमहिमानो महाशयाः ।
विहरन्ति स्वतन्त्रास्ते यथाकामं यथासुखम्
mandarotsaṅgasaṃsthasya devacūtasya mastakāt |
ekādaśaśatocchrāyātphalānyamṛtabhāñji ca
||25||मन्दरोत्सङ्गसंस्थस्य देवचूतस्य मस्तकात् ।
एकादशशतोच्छ्रायात्फलान्यमृतभाञ्जि च
girikūṭapramāṇāni susvādūni mṛdūni ca |
teṣāṃ viśīryamāṇānāṃ phalānāṃ surasena ca
||26||गिरिकूटप्रमाणानि सुस्वादूनि मृदूनि च ।
तेषां विशीर्यमाणानां फलानां सुरसेन च
aruṇodasavarṇena aruṇodā pravartate |
nadī ramyajalā devadaityarājaprapūjitā
||27||अरुणोदसवर्णेन अरुणोदा प्रवर्तते ।
नदी रम्यजला देवदैत्यराजप्रपूजिता
aruṇākhyā mahārāja vartate pāpahāriṇī |
pūjayanti ca tāṃ devīṃ sarvakāmaphalapradām
||28||अरुणाख्या महाराज वर्तते पापहारिणी ।
पूजयन्ति च तां देवीं सर्वकामफलप्रदाम्
nānopahārabalibhiḥ kalmaṣaghnyabhayapradām |
tasyāḥ kṛpāvalokena kṣemārogyaṃ vrajanti te
||29||नानोपहारबलिभिः कल्मषघ्न्यभयप्रदाम् ।
तस्याः कृपावलोकेन क्षेमारोग्यं व्रजन्ति ते
ādyā māyātulānantā puṣṭirīśvaramālinī |
duṣṭanāśakarī kāntidāyinīti smṛtā bhuvi
||30||आद्या मायातुलानन्ता पुष्टिरीश्वरमालिनी ।
दुष्टनाशकरी कान्तिदायिनीति स्मृता भुवि
asyāḥ pūjāprabhāveṇa jāmbūnadamudāvahat
||31||अस्याः पूजाप्रभावेण जाम्बूनदमुदावहत्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanalokavarṇane dvīpavarṣavibhedavarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||