somādigativarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
athātaḥ śrūyatāṃ citraṃ somādīnāṃ gamādikam |
tadgatyanusṛtā nṝṇāṃ śubhāśubhanidarśanā
||1||अथातः श्रूयतां चित्रं सोमादीनां गमादिकम् ।
तद्गत्यनुसृता नॄणां शुभाशुभनिदर्शना
yathā kulālacakreṇa bhramatā bhramatāṃ saha |
tadāśrayāṇāṃ ca gatiranyā kīṭādināṃ bhavet
||2||यथा कुलालचक्रेण भ्रमता भ्रमतां सह ।
तदाश्रयाणां च गतिरन्या कीटादिनां भवेत्
evaṃ hi rāśivṛndena kālacakreṇa tena ca |
meruṃ dhuraṃ ca saratāṃ prādakṣiṇyena sarvadā
||3||एवं हि राशिवृन्देन कालचक्रेण तेन च ।
मेरुं धुरं च सरतां प्रादक्षिण्येन सर्वदा
grahāṇāṃ bhānumukhyānāṃ gatiranyaiva dṛśyate |
nakṣatrāntaragāmitvādbhāntare gamanaṃ tathā
||4||ग्रहाणां भानुमुख्यानां गतिरन्यैव दृश्यते ।
नक्षत्रान्तरगामित्वाद्भान्तरे गमनं तथा
gatidvayaṃ cāviruddhaṃ sarvatraiṣa vinirṇayaḥ |
sa eva bhagavānādipuruṣo lokabhāvanaḥ
||5||गतिद्वयं चाविरुद्धं सर्वत्रैष विनिर्णयः ।
स एव भगवानादिपुरुषो लोकभावनः
nārāyaṇo'khilādhāro lokānāṃ svastaye bhraman |
karmaśuddhinimittaṃ tu ātmānaṃ vai trayīmayam
||6||नारायणोऽखिलाधारो लोकानां स्वस्तये भ्रमन् ।
कर्मशुद्धिनिमित्तं तु आत्मानं वै त्रयीमयम्
kavibhiścaiva vedena vijijñāsyo'rkadhābhavat |
ṣaṭsu krameṇa ṛtuṣu vasantādiṣu ca svayam
||7||कविभिश्चैव वेदेन विजिज्ञास्योऽर्कधाभवत् ।
षट्सु क्रमेण ऋतुषु वसन्तादिषु च स्वयम्
yathopajoṣamṛtujān guṇān vai vidadhāti ca |
tamenaṃ puruṣāḥ sarve trayyā ca vidyayā sadā
||8||यथोपजोषमृतुजान् गुणान् वै विदधाति च ।
तमेनं पुरुषाः सर्वे त्रय्या च विद्यया सदा
varṇāśramācārapathā tathāmnātaiśca karmabhiḥ |
uccāvacaiḥ śraddhayā ca yogānāṃ ca vitānakaiḥ
||9||वर्णाश्रमाचारपथा तथाम्नातैश्च कर्मभिः ।
उच्चावचैः श्रद्धया च योगानां च वितानकैः
añjasā ca yajante ye śreyo vindanti te matam |
athaiṣa ātmā lokānāṃ dyāvābhūmyantareṇa ca
||10||अञ्जसा च यजन्ते ये श्रेयो विन्दन्ति ते मतम् ।
अथैष आत्मा लोकानां द्यावाभूम्यन्तरेण च
kālacakragato bhuṅkte māsāndvādaśarāśibhiḥ |
saṃvatsarasyāvayavānmāsaḥ pakṣadvayaṃ divā
||11||कालचक्रगतो भुङ्क्ते मासान्द्वादशराशिभिः ।
संवत्सरस्यावयवान्मासः पक्षद्वयं दिवा
naktaṃ ceti sa pādarkṣadvayamityupadiśyate |
yāvatā ṣaṣṭhamaṃśaṃ sa bhuñjīta ṛturucyate
||12||नक्तं चेति स पादर्क्षद्वयमित्युपदिश्यते ।
यावता षष्ठमंशं स भुञ्जीत ऋतुरुच्यते
saṃvatsarasyāvayavaḥ kavibhiścopavarṇitaḥ |
yāvatārdhena cākāśavīthyāṃ pracarate raviḥ
||13||संवत्सरस्यावयवः कविभिश्चोपवर्णितः ।
यावतार्धेन चाकाशवीथ्यां प्रचरते रविः
taṃ prāktanā varṇayanti ayanaṃ munipūjitāḥ |
atha yāvannabhomaṇḍalaṃ saha pratigacchati
||14||तं प्राक्तना वर्णयन्ति अयनं मुनिपूजिताः ।
अथ यावन्नभोमण्डलं सह प्रतिगच्छति
kārtsnyena saha bhuñjīta kālaṃ taṃ vatsaraṃ viduḥ |
saṃvatsaraṃ parivatsaramiḍāvatsarameva ca
||15||कार्त्स्न्येन सह भुञ्जीत कालं तं वत्सरं विदुः ।
संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमेव च
anuvatsaramidvatsaramiti pañcakamīritam |
bhānormāndyaśaighryasamagatibhiḥ kālavittamaiḥ
||16||अनुवत्सरमिद्वत्सरमिति पञ्चकमीरितम् ।
भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभिः कालवित्तमैः
evaṃ bhānorgatiḥ proktā candrādīnāṃ nibodhata |
evaṃ candro'rkaraśmibhyo lakṣayojanamūrdhvataḥ
||17||एवं भानोर्गतिः प्रोक्ता चन्द्रादीनां निबोधत ।
एवं चन्द्रोऽर्करश्मिभ्यो लक्षयोजनमूर्ध्वतः
upalabhyamāno mitrasya saṃvatsarabhujiṃ ca saḥ |
pakṣābhyāṃ cauṣadhīnātho bhuṅkte māsabhujiṃ ca saḥ
||18||उपलभ्यमानो मित्रस्य संवत्सरभुजिं च सः ।
पक्षाभ्यां चौषधीनाथो भुङ्क्ते मासभुजिं च सः
sapādamābhyāṃ divasabhuktiṃ pakṣabhujiṃ caret |
evaṃ śīghragatiḥ somo bhuṅkte nūnaṃ bhacakrakam
||19||सपादमाभ्यां दिवसभुक्तिं पक्षभुजिं चरेत् ।
एवं शीघ्रगतिः सोमो भुङ्क्ते नूनं भचक्रकम्
pūryamāṇakalābhiścāmarāṇāṃ prītimāvahan |
kṣīyamāṇakalābhiśca pitṝṇāṃ cittarañjakaḥ
||20||पूर्यमाणकलाभिश्चामराणां प्रीतिमावहन् ।
क्षीयमाणकलाभिश्च पितॄणां चित्तरञ्जकः
ahorātrāṇi tanvānaḥ pūrvāparasughasrakaiḥ |
sarvajīvanikāyasya prāṇo jīvaḥ sa eva hi
||21||अहोरात्राणि तन्वानः पूर्वापरसुघस्रकैः ।
सर्वजीवनिकायस्य प्राणो जीवः स एव हि
bhuṅkte caikaikanakṣatraṃ muhūrtatriṃśatā vibhuḥ |
sa eva ṣoḍaśakalaḥ puruṣo'nādisattamaḥ
||22||भुङ्क्ते चैकैकनक्षत्रं मुहूर्तत्रिंशता विभुः ।
स एव षोडशकलः पुरुषोऽनादिसत्तमः
manomayo'pyannamayo'mṛtadhāmā sudhākaraḥ |
devapitṛmanuṣyādisarīsṛpasavīrudhām
||23||मनोमयोऽप्यन्नमयोऽमृतधामा सुधाकरः ।
देवपितृमनुष्यादिसरीसृपसवीरुधाम्
prāṇāpyāyanaśīlatvātsa sarvamaya ucyate |
tato bhacakraṃ bhramati yojanānāṃ trilakṣataḥ
||24||प्राणाप्यायनशीलत्वात्स सर्वमय उच्यते ।
ततो भचक्रं भ्रमति योजनानां त्रिलक्षतः
merupradakṣiṇenaiva yojitaṃ ceśvareṇa tu |
aṣṭāviṃśatisaṃkhyāni gaṇitāni sahābhijit
||25||मेरुप्रदक्षिणेनैव योजितं चेश्वरेण तु ।
अष्टाविंशतिसंख्यानि गणितानि सहाभिजित्
tataḥ śukro dvilakṣeṇa yojanānāmathopari |
puraḥ paścātsahaivāsāvarkasya parivartate
||26||ततः शुक्रो द्विलक्षेण योजनानामथोपरि ।
पुरः पश्चात्सहैवासावर्कस्य परिवर्तते
śīghramandasamānābhirgatibhirvicaranvibhuḥ |
lokānāmanukūlo'yaṃ prāyaḥ proktaḥ śubhāvahaḥ
||27||शीघ्रमन्दसमानाभिर्गतिभिर्विचरन्विभुः ।
लोकानामनुकूलोऽयं प्रायः प्रोक्तः शुभावहः
vṛṣṭiviṣṭambhaśamano bhārgavaḥ sarvadā mune |
śukrād budhaḥ samākhyāto yojanānāṃ dvilakṣataḥ
||28||वृष्टिविष्टम्भशमनो भार्गवः सर्वदा मुने ।
शुक्राद् बुधः समाख्यातो योजनानां द्विलक्षतः
śīghramandasamānābhirgatibhiḥ śukravatsadā |
yadārkādvyatiricyeta saumyaḥ prāyeṇa tatra tu
||29||शीघ्रमन्दसमानाभिर्गतिभिः शुक्रवत्सदा ।
यदार्काद्व्यतिरिच्येत सौम्यः प्रायेण तत्र तु
ativātābhrapātānāṃ vṛṣṭyādibhayasūcakaḥ |
upariṣṭhāttato bhaumo yojanānāṃ dvilakṣataḥ
||30||अतिवाताभ्रपातानां वृष्ट्यादिभयसूचकः ।
उपरिष्ठात्ततो भौमो योजनानां द्विलक्षतः
pakṣaistribhistribhiḥ so'yaṃ bhuṅkte rāśīnathaikaśaḥ |
dvādaśāpi ca devarṣe yadi vakro na jāyate
||31||पक्षैस्त्रिभिस्त्रिभिः सोऽयं भुङ्क्ते राशीनथैकशः ।
द्वादशापि च देवर्षे यदि वक्रो न जायते
prāyeṇāśubhakṛtso'yaṃ grahaughānāṃ ca sūcakaḥ |
nato dvilakṣamānena yojanānāṃ ca gīṣpatiḥ
||32||प्रायेणाशुभकृत्सोऽयं ग्रहौघानां च सूचकः ।
नतो द्विलक्षमानेन योजनानां च गीष्पतिः
ekaikasminnatho rāśau bhuṅge saṃvatsaraṃ caran |
yadi vakro bhavennaivānukūlo brahmavādinām
||33||एकैकस्मिन्नथो राशौ भुङ्गे संवत्सरं चरन् ।
यदि वक्रो भवेन्नैवानुकूलो ब्रह्मवादिनाम्
tataḥ śanaiścaro ghoro lakṣadvayaparo mitaḥ |
yojanaiḥ sūryaputro'yaṃ triṃśanmāsaiḥ paribhraman
||34||ततः शनैश्चरो घोरो लक्षद्वयपरो मितः ।
योजनैः सूर्यपुत्रोऽयं त्रिंशन्मासैः परिभ्रमन्
ekaikarāśau paryeti sarvān rāśīnmahāgrahaḥ |
sarveṣāmaśubho mandaḥ proktaḥ kālavidāṃ varaiḥ
||35||एकैकराशौ पर्येति सर्वान् राशीन्महाग्रहः ।
सर्वेषामशुभो मन्दः प्रोक्तः कालविदां वरैः
tata uttarataḥ proktamekādaśasulakṣakaiḥ |
yojanaiḥ parisaṃkhyātaṃ saptarṣīṇāṃ ca maṇḍalam
||36||तत उत्तरतः प्रोक्तमेकादशसुलक्षकैः ।
योजनैः परिसंख्यातं सप्तर्षीणां च मण्डलम्
lokānāṃ śaṃ bhāvayanto munayaḥ sapta te mune |
yattadviṣṇupadaṃ sthānaṃ dakṣiṇaṃ prakramanti te
||37||लोकानां शं भावयन्तो मुनयः सप्त ते मुने ।
यत्तद्विष्णुपदं स्थानं दक्षिणं प्रक्रमन्ति ते
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādalasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe somādigativarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||