bhuvanakośavistāre svāyambhuvamanuvaṃśakīrtanam
śrīnārāyaṇa uvāca
mahīṃ deva: pratiṣṭhāpya yathāsthāne ca nārada |
vaikuṇṭhalokamagamad brahmovāca svamātmajam
||1||महीं देव: प्रतिष्ठाप्य यथास्थाने च नारद ।
वैकुण्ठलोकमगमद् ब्रह्मोवाच स्वमात्मजम्
svāyambhūva mahābāho putra tejasvināṃvara |
sthāne mahīmaye tiṣṭha prajāḥ sṛja yathocitam
||2||स्वायम्भूव महाबाहो पुत्र तेजस्विनांवर ।
स्थाने महीमये तिष्ठ प्रजाः सृज यथोचितम्
deśakālavibhāgena yajñeśaṃ puruṣaṃ yaja |
uccāvacapadārthaiśca yajñasādhanakairvibho
||3||देशकालविभागेन यज्ञेशं पुरुषं यज ।
उच्चावचपदार्थैश्च यज्ञसाधनकैर्विभो
dharmamācara śāstroktaṃ varṇāśramanibandhanam |
etena kramayogena prajāvṛddhirbhaviṣyati
||4||धर्ममाचर शास्त्रोक्तं वर्णाश्रमनिबन्धनम् ।
एतेन क्रमयोगेन प्रजावृद्धिर्भविष्यति
putrānutpādya guṇataḥ kīrtyā kāntyātmarūpiṇaḥ |
vidyāvinayasampannān sadācāravatāṃ varān
||5||पुत्रानुत्पाद्य गुणतः कीर्त्या कान्त्यात्मरूपिणः ।
विद्याविनयसम्पन्नान् सदाचारवतां वरान्
kanyāśca dattvā guṇavadyaśovadbhyaḥ samāhitaḥ |
mana: samyak samādhāya pradhānapuruṣe pare
||6||कन्याश्च दत्त्वा गुणवद्यशोवद्भ्यः समाहितः ।
मन: सम्यक् समाधाय प्रधानपुरुषे परे
bhaktisādhanayogena bhagavatparicaryayā |
gatimiṣṭāṃ sadā vandyāṃ yogināṃ gamitā bhavān
||7||भक्तिसाधनयोगेन भगवत्परिचर्यया ।
गतिमिष्टां सदा वन्द्यां योगिनां गमिता भवान्
ityāśvāsya manuṃ putra padmayoniḥ prajāpati: |
prajāsarge niyamyāmuṃ svadhāma pratyapadyata
||8||इत्याश्वास्य मनुं पुत्र पद्मयोनिः प्रजापति: ।
प्रजासर्गे नियम्यामुं स्वधाम प्रत्यपद्यत
prajāḥ sṛjata putreti piturājñāṃ samādadhat |
svāyambhuvaḥ prajāsargamakarotpṛthivīpatiḥ
||9||प्रजाः सृजत पुत्रेति पितुराज्ञां समादधत् ।
स्वायम्भुवः प्रजासर्गमकरोत्पृथिवीपतिः
priyavratottānapādau manuputrau mahaujasau |
kanyāstisraḥ prasūtāśca tāsāṃ nāmāni me śṛṇu |
10 ākūtiḥ prathamā kanyā dvitīyā devahūtikā |
tṛtīyā ca prasūtirhi vikhyātā lokapāvanī |
11 ākūtiṃ rucaye prādātkardamāya ca madhyamām |
dakṣāyādātprasūtiṃ ca yāsāṃ loka imāḥ prajāḥ |
12 ruceḥ prajajñe bhagavān yajño nāmādipūruṣaḥ |
ākūtyāṃ devahūtyāṃ ca kapilo'sau ca kardamāt |
13 sāṃkhyācāryaḥ sarvaloke vikhyātaḥ kapilo vibhuḥ |
dakṣātprasūtyāṃ kanyāśca bahuśo jajñire prajāḥ |
14 yāsāṃ santānasambhūtā devatiryaṅnarādayaḥ |
prasūtā lokavikhyātā sarve sargapravartakāḥ |
15 yajñaśca bhagavān svāyambhuvamanvantare vibhuḥ |
manuṃ rarakṣa rakṣobhyo yāmairdevagaṇairvṛtaḥ |
16 kapilo'pi mahāyogī bhagavān svāśrame sthitaḥ |
devahūtyai paraṃ jñānaṃ sarvāvidyānivartakam |
17 saviśeṣaṃ dhyānayogamadhyātmajñānaniścayam |
kāpilaṃ śāstramākhyātaṃ sarvājñānavināśanam |
18 upadiśya mahāyogī sa yayau pulahāśramam |
adyāpi vartate devaḥ sāṃkhyācāryo mahāśayaḥ |
19 yannāmasmaraṇenāpi sāṃkhyayogaśca siddhyati |
taṃ vande kapilaṃ yogācāryaṃ sarvavarapradam |
20 evamuktaṃ manoḥ kanyāvaṃśavarṇanamuttamam |
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ cāpi sarvapāpavināśanam |
21 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi manuputrānvayaṃ śubham |
yadākarṇanamātreṇa paraṃ padamavāpnuyāt |
22 dvīpavarṣasamudrādivyavasthā yatsutaiḥ kṛtā |
vyavahāraprasiddhyarthaṃ sarvabhūtasukhāptaye
||10||प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ ।
कन्यास्तिस्रः प्रसूताश्च तासां नामानि मे शृणु ।
१० आकूतिः प्रथमा कन्या द्वितीया देवहूतिका ।
तृतीया च प्रसूतिर्हि विख्याता लोकपावनी ।
११ आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय च मध्यमाम् ।
दक्षायादात्प्रसूतिं च यासां लोक इमाः प्रजाः ।
१२ रुचेः प्रजज्ञे भगवान् यज्ञो नामादिपूरुषः ।
आकूत्यां देवहूत्यां च कपिलोऽसौ च कर्दमात् ।
१३ सांख्याचार्यः सर्वलोके विख्यातः कपिलो विभुः ।
दक्षात्प्रसूत्यां कन्याश्च बहुशो जज्ञिरे प्रजाः ।
१४ यासां सन्तानसम्भूता देवतिर्यङ्नरादयः ।
प्रसूता लोकविख्याता सर्वे सर्गप्रवर्तकाः ।
१५ यज्ञश्च भगवान् स्वायम्भुवमन्वन्तरे विभुः ।
मनुं ररक्ष रक्षोभ्यो यामैर्देवगणैर्वृतः ।
१६ कपिलोऽपि महायोगी भगवान् स्वाश्रमे स्थितः ।
देवहूत्यै परं ज्ञानं सर्वाविद्यानिवर्तकम् ।
१७ सविशेषं ध्यानयोगमध्यात्मज्ञाननिश्चयम् ।
कापिलं शास्त्रमाख्यातं सर्वाज्ञानविनाशनम् ।
१८ उपदिश्य महायोगी स ययौ पुलहाश्रमम् ।
अद्यापि वर्तते देवः सांख्याचार्यो महाशयः ।
१९ यन्नामस्मरणेनापि सांख्ययोगश्च सिद्ध्यति ।
तं वन्दे कपिलं योगाचार्यं सर्ववरप्रदम् ।
२० एवमुक्तं मनोः कन्यावंशवर्णनमुत्तमम् ।
पठतां शृण्वतां चापि सर्वपापविनाशनम् ।
२१ अतः परं प्रवक्ष्यामि मनुपुत्रान्वयं शुभम् ।
यदाकर्णनमात्रेण परं पदमवाप्नुयात् ।
२२ द्वीपवर्षसमुद्रादिव्यवस्था यत्सुतैः कृता ।
व्यवहारप्रसिद्ध्यर्थं सर्वभूतसुखाप्तये
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavistāre svāyambhuvamanuvaṃśakīrtanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||