rāhumaṇḍalādyavasthānavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
adhastātsavituḥ proktamayutaṃ rāhumaṇḍalam |
nakṣatravaccarati ca saiṃhikeyo'tadarhaṇaḥ
||1||अधस्तात्सवितुः प्रोक्तमयुतं राहुमण्डलम् ।
नक्षत्रवच्चरति च सैंहिकेयोऽतदर्हणः
sūryācandramasoreva mardanaḥ siṃhikāsutaḥ |
amaratvaṃ ca kheṭatvaṃ lebhe yo viṣṇvanugrahāt
||2||सूर्याचन्द्रमसोरेव मर्दनः सिंहिकासुतः ।
अमरत्वं च खेटत्वं लेभे यो विष्ण्वनुग्रहात्
yadadastaraṇerbimbaṃ tapato yojanāyutam |
tacchādako'suro jñeyo'pyarkasāhasravistaram
||3||यददस्तरणेर्बिम्बं तपतो योजनायुतम् ।
तच्छादकोऽसुरो ज्ञेयोऽप्यर्कसाहस्रविस्तरम्
trayodaśasahasraṃ tu somasyācchādako grahaḥ |
yaḥ parvasamaye vairānubandhī chādako'bhavat
||4||त्रयोदशसहस्रं तु सोमस्याच्छादको ग्रहः ।
यः पर्वसमये वैरानुबन्धी छादकोऽभवत्
sūryācandramasordūrādbhavecchādanakārakaḥ |
tanniśamyobhayatrāpi viṣṇunā preritaṃ svakam
||5||सूर्याचन्द्रमसोर्दूराद्भवेच्छादनकारकः ।
तन्निशम्योभयत्रापि विष्णुना प्रेरितं स्वकम्
cakraṃ sudarśanaṃ nāma jvālāmālātibhīṣaṇam |
tattejasā duḥsahena samantātparivāritam
||6||चक्रं सुदर्शनं नाम ज्वालामालातिभीषणम् ।
तत्तेजसा दुःसहेन समन्तात्परिवारितम्
muhūrto dvijamānastu dūrāccakitamānasaḥ |
ārānnivartate so'yamuparāga itīva ha
||7||मुहूर्तो द्विजमानस्तु दूराच्चकितमानसः ।
आरान्निवर्तते सोऽयमुपराग इतीव ह
ucyate lokamadhye tu devarṣe avabudhyatām |
tato'dhastātsamākhyātā lokāḥ paramapāvanāḥ
||8||उच्यते लोकमध्ये तु देवर्षे अवबुध्यताम् ।
ततोऽधस्तात्समाख्याता लोकाः परमपावनाः
siddhānāṃ cāraṇānāṃ ca vidyādhrāṇāṃ ca sattama |
yojanāyutavikhyātā lokāḥ puṇyaniṣevitāḥ
||9||सिद्धानां चारणानां च विद्याध्राणां च सत्तम ।
योजनायुतविख्याता लोकाः पुण्यनिषेविताः
tato'pyadhastāddevarṣe yakṣāṇāṃ ca sarakṣasām |
piśācapretabhūtānāṃ vihārājiramuttamam
||10||ततोऽप्यधस्ताद्देवर्षे यक्षाणां च सरक्षसाम् ।
पिशाचप्रेतभूतानां विहाराजिरमुत्तमम्
antarikṣaṃ ca tatproktaṃ yāvadvāyuḥ pravāti hi |
yāvanmeghāstatodyanti tatproktaṃ jñānakovidaiḥ
||11||अन्तरिक्षं च तत्प्रोक्तं यावद्वायुः प्रवाति हि ।
यावन्मेघास्ततोद्यन्ति तत्प्रोक्तं ज्ञानकोविदैः
tato'dhastādyojanānāṃ śataṃ yāvad dvijottama |
pṛthivī parisaṃkhyātā suparṇaśyenasārasāḥ
||12||ततोऽधस्ताद्योजनानां शतं यावद् द्विजोत्तम ।
पृथिवी परिसंख्याता सुपर्णश्येनसारसाः
haṃsādayaḥ protpatanti pārthivāḥ pṛthivībhavāḥ |
bhūsanniveśāvasthānaṃ yathāvadupavarṇitam
||13||हंसादयः प्रोत्पतन्ति पार्थिवाः पृथिवीभवाः ।
भूसन्निवेशावस्थानं यथावदुपवर्णितम्
adhastādavaneḥ sapta devarṣe vivarāḥ smṛtāḥ |
ekaikaśo yojanānāmāyāmocchrāyataḥ punaḥ
||14||अधस्तादवनेः सप्त देवर्षे विवराः स्मृताः ।
एकैकशो योजनानामायामोच्छ्रायतः पुनः
ayutāntaravikhyātāḥ sarvartusukhadāyakāḥ |
atalaṃ prathamaṃ proktaṃ dvitīyaṃ vitalaṃ tathā
||15||अयुतान्तरविख्याताः सर्वर्तुसुखदायकाः ।
अतलं प्रथमं प्रोक्तं द्वितीयं वितलं तथा
tṛtīyaṃ sutalaṃ proktaṃ caturthaṃ vai talātalam |
mahātalaṃ pañcamaṃ ca ṣaṣṭhaṃ proktaṃ rasātalam
||16||तृतीयं सुतलं प्रोक्तं चतुर्थं वै तलातलम् ।
महातलं पञ्चमं च षष्ठं प्रोक्तं रसातलम्
saptamaṃ vipra pātālaṃ saptaite vivarāḥ smṛtāḥ |
eteṣu bilasvargeṣu divo'pyadhikameva ca
||17||सप्तमं विप्र पातालं सप्तैते विवराः स्मृताः ।
एतेषु बिलस्वर्गेषु दिवोऽप्यधिकमेव च
kāmabhogaiśvaryasukhasamṛddhabhuvaneṣu ca |
nityodyānavihāreṣu sukhāsvādaḥ pravartate
||18||कामभोगैश्वर्यसुखसमृद्धभुवनेषु च ।
नित्योद्यानविहारेषु सुखास्वादः प्रवर्तते
daityāśca kādraveyāśca dānavā balaśālinaḥ |
nityapramuditā raktāḥ kalatrāpatyabandhubhiḥ
||19||दैत्याश्च काद्रवेयाश्च दानवा बलशालिनः ।
नित्यप्रमुदिता रक्ताः कलत्रापत्यबन्धुभिः
suhṛdbhiranujīvādyaiḥ saṃyutāśca gṛheśvarāḥ |
īśvarādapratihatakāmā māyāvinaśca te
||20||सुहृद्भिरनुजीवाद्यैः संयुताश्च गृहेश्वराः ।
ईश्वरादप्रतिहतकामा मायाविनश्च ते
nivasanti sadā hṛṣṭāḥ sarvartusukhasaṃyutāḥ |
mayena māyāvibhunā yeṣu yeṣu ca nirmitāḥ
||21||निवसन्ति सदा हृष्टाः सर्वर्तुसुखसंयुताः ।
मयेन मायाविभुना येषु येषु च निर्मिताः
puraḥ prakāmaśo bhaktā maṇipravaraśālinaḥ |
vicitrabhavanāṭṭālagopurādyāḥ sahasraśaḥ
||22||पुरः प्रकामशो भक्ता मणिप्रवरशालिनः ।
विचित्रभवनाट्टालगोपुराद्याः सहस्रशः
sabhācatvaracaityādiśobhāḍhyāḥ suradurlabhāḥ |
nāgāsurāṇāṃ mithunaiḥ sapārāvatasārikaiḥ
||23||सभाचत्वरचैत्यादिशोभाढ्याः सुरदुर्लभाः ।
नागासुराणां मिथुनैः सपारावतसारिकैः
kīrṇakṛtrimabhūmiśca vivareśagṛhottamaiḥ |
alaṅkṛtāścakāsanti udyānāni mahānti ca
||24||कीर्णकृत्रिमभूमिश्च विवरेशगृहोत्तमैः ।
अलङ्कृताश्चकासन्ति उद्यानानि महान्ति च
manaḥprasannakārīṇi phalapuṣpaviśālibhiḥ |
lalanānāṃ vilāsārhasthānaiḥ śobhitabhāñji ca
||25||मनःप्रसन्नकारीणि फलपुष्पविशालिभिः ।
ललनानां विलासार्हस्थानैः शोभितभाञ्जि च
nānāvihaṃgamavrātasaṃyuktajalarāśibhiḥ |
svacchārṇapūritahradaiḥ pāṭhīnasamalaṅkṛtaiḥ
||26||नानाविहंगमव्रातसंयुक्तजलराशिभिः ।
स्वच्छार्णपूरितह्रदैः पाठीनसमलङ्कृतैः
jalajantukṣubdhanīranīrajātairanekaśaḥ |
kumudotpalakahlāranīlaraktotpalaistathā
||27||जलजन्तुक्षुब्धनीरनीरजातैरनेकशः ।
कुमुदोत्पलकह्लारनीलरक्तोत्पलैस्तथा
teṣu kṛtaniketānāṃ vihāraiḥ saṅkulāni ca |
indriyotsavakāraiśca tathaiva vividhaiḥ svaraiḥ
||28||तेषु कृतनिकेतानां विहारैः सङ्कुलानि च ।
इन्द्रियोत्सवकारैश्च तथैव विविधैः स्वरैः
amarāṇāṃ ca paramāṃ śriyaṃ cātiśayanti ca |
yatra naiva bhayaṃ kvāpi kālāṅgairdinarātribhiḥ
||29||अमराणां च परमां श्रियं चातिशयन्ति च ।
यत्र नैव भयं क्वापि कालाङ्गैर्दिनरात्रिभिः
yatrāhipravarāṇāṃ ca śiraḥsthairmaṇiraśmibhiḥ |
nityaṃ tamaḥ prabādhyeta sadā prasphuṭakāntibhiḥ
||30||यत्राहिप्रवराणां च शिरःस्थैर्मणिरश्मिभिः ।
नित्यं तमः प्रबाध्येत सदा प्रस्फुटकान्तिभिः
na vā eteṣu vasatāṃ divyauṣadhirasāyanaiḥ |
rasānnapānasnānādyairnādhayo na ca vyādhayaḥ
||31||न वा एतेषु वसतां दिव्यौषधिरसायनैः ।
रसान्नपानस्नानाद्यैर्नाधयो न च व्याधयः
valīpalitajīrṇatvavaivarṇyasvedagandhatāḥ |
anutsāhavayo'vasthā na bādhante kadācana
||32||वलीपलितजीर्णत्ववैवर्ण्यस्वेदगन्धताः ।
अनुत्साहवयोऽवस्था न बाधन्ते कदाचन
kalyāṇānāṃ sadā teṣāṃ na ca mṛtyubhayaṃ kutaḥ |
bhagavattejaso'nyatra cakrāccaiva sudarśanāt
||33||कल्याणानां सदा तेषां न च मृत्युभयं कुतः ।
भगवत्तेजसोऽन्यत्र चक्राच्चैव सुदर्शनात्
yasminpraviṣṭe daiteyavadhūnāṃ garbharāśayaḥ |
prāyo bhayātpatantyeva sravanti brahmaputraka
||34||यस्मिन्प्रविष्टे दैतेयवधूनां गर्भराशयः ।
प्रायो भयात्पतन्त्येव स्रवन्ति ब्रह्मपुत्रक
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe rāhumaṇḍalādyavasthānavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||