nārāyaṇanāradasaṃvāde śaktiprādurbhāvaḥ
nārada uvāca
nārāyaṇapriyā sādhvī kathaṃ sā ca babhūva ha |
tulasī kutra sambhūtā kā vā sā pūrvajanmani
||1||नारायणप्रिया साध्वी कथं सा च बभूव ह ।
तुलसी कुत्र सम्भूता का वा सा पूर्वजन्मनि
kasya vā sā kule jātā kasya kanyā kule satī |
kena vā tapasā sā ca samprāptā prakṛteḥ param
||2||कस्य वा सा कुले जाता कस्य कन्या कुले सती ।
केन वा तपसा सा च सम्प्राप्ता प्रकृतेः परम्
nirvikāraṃ nirīhaṃ ca sarvaviśvasvarūpakam |
nārāyaṇaṃ paraṃ brahma parameśvaramīśvaram
||3||निर्विकारं निरीहं च सर्वविश्वस्वरूपकम् ।
नारायणं परं ब्रह्म परमेश्वरमीश्वरम्
sarvārādhyaṃ ca sarveśaṃ sarvajñaṃ sarvakāraṇam |
sarvādhāraṃ sarvarūpaṃ sarveṣāṃ paripālakam
||4||सर्वाराध्यं च सर्वेशं सर्वज्ञं सर्वकारणम् ।
सर्वाधारं सर्वरूपं सर्वेषां परिपालकम्
kathametādṛśī devī vṛkṣatvaṃ samavāpa ha |
kathaṃ sāpyasuragrastā sambabhūva tapasvinī
||5||कथमेतादृशी देवी वृक्षत्वं समवाप ह ।
कथं साप्यसुरग्रस्ता सम्बभूव तपस्विनी
susnigdhaṃ me mano lolaṃ prerayanmāṃ muhurmuhuḥ |
chettumarhasi sandehaṃ sarvaṃ sandehabhañjana
||6||सुस्निग्धं मे मनो लोलं प्रेरयन्मां मुहुर्मुहुः ।
छेत्तुमर्हसि सन्देहं सर्वं सन्देहभञ्जन
śrīnārāyaṇa uvāca
manuśca dakṣasāvarṇiḥ puṇyavān vaiṣṇavaḥ śuciḥ |
yaśasvī kīrtimāṃścaiva viṣṇoraṃśasamudbhavaḥ
||7||मनुश्च दक्षसावर्णिः पुण्यवान् वैष्णवः शुचिः ।
यशस्वी कीर्तिमांश्चैव विष्णोरंशसमुद्भवः
tatputro brahmasāvarṇirdharmiṣṭho vaiṣṇavaḥ śuciḥ |
tatputro dharmasāvarṇirvaiṣṇavaśca jitendriyaḥ
||8||तत्पुत्रो ब्रह्मसावर्णिर्धर्मिष्ठो वैष्णवः शुचिः ।
तत्पुत्रो धर्मसावर्णिर्वैष्णवश्च जितेन्द्रियः
tatputro rudrasāvarṇirbhaktimānvijitendriyaḥ |
tatputro devasāvarṇirviṣṇuvrataparāyaṇaḥ
||9||तत्पुत्रो रुद्रसावर्णिर्भक्तिमान्विजितेन्द्रियः ।
तत्पुत्रो देवसावर्णिर्विष्णुव्रतपरायणः
tatputra indrasāvarṇirmahāviṣṇuparāyaṇaḥ |
vṛṣadhvajaśca tatputro vṛṣadhvajaparāyaṇaḥ
||10||तत्पुत्र इन्द्रसावर्णिर्महाविष्णुपरायणः ।
वृषध्वजश्च तत्पुत्रो वृषध्वजपरायणः
(vṛkṣadhvaja pāṭhabheda) yasyāśrame svayaṃ śambhurāsīddevayugatrayam |
putrādapi paraḥ sneho nṛpe tasmiñchivasya ca
||11||(वृक्षध्वज पाठभेद) यस्याश्रमे स्वयं शम्भुरासीद्देवयुगत्रयम् ।
पुत्रादपि परः स्नेहो नृपे तस्मिञ्छिवस्य च
na ca nārāyaṇaṃ mene na lakṣmīṃ na sarasvatīm |
pūjāṃ ca sarvadevānāṃ dūrībhūtā cakāra saḥ
||12||न च नारायणं मेने न लक्ष्मीं न सरस्वतीम् ।
पूजां च सर्वदेवानां दूरीभूता चकार सः
bhādre māsi mahālakṣmīpūjāṃ matto babhañja ha |
tathā māghīyapañcamyāṃ vismṛtā sarvadaivataiḥ
||13||भाद्रे मासि महालक्ष्मीपूजां मत्तो बभञ्ज ह ।
तथा माघीयपञ्चम्यां विस्मृता सर्वदैवतैः
pāpaḥ sarasvatīpūjāṃ dūrībhūtā cakāra saḥ |
yajñaṃ ca viṣṇupūjāṃ ca nindantaṃ taṃ divākaraḥ
||14||पापः सरस्वतीपूजां दूरीभूता चकार सः ।
यज्ञं च विष्णुपूजां च निन्दन्तं तं दिवाकरः
cukopa devo bhūpendraṃ śaśāpa śivakāraṇāt |
bhraṣṭaśrīstvañca bhaveti taṃ śaśāpa divākaraḥ
||15||चुकोप देवो भूपेन्द्रं शशाप शिवकारणात् ।
भ्रष्टश्रीस्त्वञ्च भवेति तं शशाप दिवाकरः
śūlaṃ gṛhītvā taṃ sūryamadhāvacchaṅkaraḥ svayam |
pitrā sārdhaṃ dineśaśca brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayau
||16||शूलं गृहीत्वा तं सूर्यमधावच्छङ्करः स्वयम् ।
पित्रा सार्धं दिनेशश्च ब्रह्माणं शरणं ययौ
śivastriśūlahastaśca brahmalokaṃ yayau krudhā |
brahmā sūryaṃ puraskṛtya vaikuṇṭhaṃ ca yayau bhiyā
||17||शिवस्त्रिशूलहस्तश्च ब्रह्मलोकं ययौ क्रुधा ।
ब्रह्मा सूर्यं पुरस्कृत्य वैकुण्ठं च ययौ भिया
brahmakaśyapamārtaṇḍāḥ santrastāḥ śuṣkatālukāḥ |
nārāyaṇaṃ ca sarveśaṃ te yayuḥ śaraṇaṃ bhiyā
||18||ब्रह्मकश्यपमार्तण्डाः सन्त्रस्ताः शुष्कतालुकाः ।
नारायणं च सर्वेशं ते ययुः शरणं भिया
mūrchā praṇemuste gatvā tuṣṭuvuśca punaḥ punaḥ |
sarvaṃ nivedanaṃ cakrurbhayasya kāraṇaṃ harau
||19||मूर्छा प्रणेमुस्ते गत्वा तुष्टुवुश्च पुनः पुनः ।
सर्वं निवेदनं चक्रुर्भयस्य कारणं हरौ
nārāyaṇaśca kṛpayā tebhyaśca hyabhayaṃ dadau |
sthirā bhavata he bhītā bhayaṃ kiñca mayi sthite
||20||नारायणश्च कृपया तेभ्यश्च ह्यभयं ददौ ।
स्थिरा भवत हे भीता भयं किञ्च मयि स्थिते
smaranti ye yatra tatra māṃ vipattau bhayānvitāḥ |
tāṃstatra gatvā rakṣāmi cakrahastastvarānvitaḥ
||21||स्मरन्ति ये यत्र तत्र मां विपत्तौ भयान्विताः ।
तांस्तत्र गत्वा रक्षामि चक्रहस्तस्त्वरान्वितः
pātāhaṃ jagatāṃ devāḥ kartā ca satataṃ sadā |
sraṣṭā ca brahmarūpeṇa saṃhartā śivarūpataḥ
||22||पाताहं जगतां देवाः कर्ता च सततं सदा ।
स्रष्टा च ब्रह्मरूपेण संहर्ता शिवरूपतः
śivo'haṃ tvamahaṃ cāpi sūryo'haṃ triguṇātmakaḥ |
vidhāya nānārūpaṃ ca karomi sṛṣṭipālanam
||23||शिवोऽहं त्वमहं चापि सूर्योऽहं त्रिगुणात्मकः ।
विधाय नानारूपं च करोमि सृष्टिपालनम्
yūyaṃ gacchata bhadraṃ vo bhaviṣyati bhayaṃ kutaḥ |
adyaprabhṛti madvareṇa bhayaṃ vo nāsti śaṅkarāt
||24||यूयं गच्छत भद्रं वो भविष्यति भयं कुतः ।
अद्यप्रभृति मद्वरेण भयं वो नास्ति शङ्करात्
sarveśo vai sa bhagavācchaṅkaraśca satāṃ patiḥ |
bhaktādhīnaśca bhaktānāṃ bhaktātmā bhaktavatsalaḥ
||25||सर्वेशो वै स भगवाच्छङ्करश्च सतां पतिः ।
भक्ताधीनश्च भक्तानां भक्तात्मा भक्तवत्सलः
sudarśanaḥ śivaścaiva mama prāṇādhikaḥ priyaḥ |
brahmāṇḍeṣu na tejasvī he brahmannanayoḥ paraḥ
||26||सुदर्शनः शिवश्चैव मम प्राणाधिकः प्रियः ।
ब्रह्माण्डेषु न तेजस्वी हे ब्रह्मन्ननयोः परः
śaktaḥ sraṣṭuṃ mahādevaḥ sūryakoṭiṃ ca līlayā |
koṭiṃ ca brahmaṇāmevaṃ nāsādhyaṃ śūlinaḥ prabhoḥ
||27||शक्तः स्रष्टुं महादेवः सूर्यकोटिं च लीलया ।
कोटिं च ब्रह्मणामेवं नासाध्यं शूलिनः प्रभोः
bāhyajñānaṃ naiva kiñciddhyāyate māṃ divāniśam |
manmantrānmadguṇānbhaktyā pañcavaktreṇa gāyati
||28||बाह्यज्ञानं नैव किञ्चिद्ध्यायते मां दिवानिशम् ।
मन्मन्त्रान्मद्गुणान्भक्त्या पञ्चवक्त्रेण गायति
ahamevaṃ cintayāmi tatkalyāṇaṃ divāniśam |
ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham
||29||अहमेवं चिन्तयामि तत्कल्याणं दिवानिशम् ।
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्
śivasvarūpo bhagavāñchivādhiṣṭhātṛdevatā |
śivaṃ bhavati tasmācca śivaṃ tena vidurbudhāḥ
||30||शिवस्वरूपो भगवाञ्छिवाधिष्ठातृदेवता ।
शिवं भवति तस्माच्च शिवं तेन विदुर्बुधाः
etasminnantare tatra jagāma śaṅkaraḥ sthitaḥ |
śūlahasto vṛṣārūḍho raktapaṅkajalocanaḥ
||31||एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम शङ्करः स्थितः ।
शूलहस्तो वृषारूढो रक्तपङ्कजलोचनः
avaruhya vṛṣāttūrṇaṃ bhaktinamrātmakandharaḥ |
nanāma bhaktyā taṃ śāntaṃ lakṣmīkāntaṃ parātparam
||32||अवरुह्य वृषात्तूर्णं भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।
ननाम भक्त्या तं शान्तं लक्ष्मीकान्तं परात्परम्
ratnasiṃhāsanasthaṃ ca ratnālaṅkārabhūṣitam |
kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ cakriṇaṃ vanamālinam
||33||रत्नसिंहासनस्थं च रत्नालङ्कारभूषितम् ।
किरीटिनं कुण्डलिनं चक्रिणं वनमालिनम्
navīnanīradaśyāmaṃ sundaraṃ ca caturbhujam |
caturbhujaiḥ sevitaṃ ca śvetacāmaravāyunā
||34||नवीननीरदश्यामं सुन्दरं च चतुर्भुजम् ।
चतुर्भुजैः सेवितं च श्वेतचामरवायुना
candanokṣitasarvāṅgaṃ bhūṣitaṃ pītavāsasam |
lakṣmīpradattatāmbūlaṃ bhuktavantaṃ ca nārada
||35||चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं भूषितं पीतवाससम् ।
लक्ष्मीप्रदत्तताम्बूलं भुक्तवन्तं च नारद
vidyādharīnṛtyagītaṃ paśyantaṃ sasmitaṃ sadā |
īśvaraṃ paramātmānaṃ bhaktānugrahavigraham
||36||विद्याधरीनृत्यगीतं पश्यन्तं सस्मितं सदा ।
ईश्वरं परमात्मानं भक्तानुग्रहविग्रहम्
taṃ nanāma mahādevo brahmaṇā namitaśca saḥ |
nanāma sūryo bhaktyā ca santrastaścandraśekharam
||37||तं ननाम महादेवो ब्रह्मणा नमितश्च सः ।
ननाम सूर्यो भक्त्या च सन्त्रस्तश्चन्द्रशेखरम्
kaśyapaśca mahābhaktyā tuṣṭāva ca nanāma ca |
śivaḥ saṃstūya sarveśaṃ samuvāsa sukhāsane
||38||कश्यपश्च महाभक्त्या तुष्टाव च ननाम च ।
शिवः संस्तूय सर्वेशं समुवास सुखासने
sukhāsane sukhāsīnaṃ viśrāntaṃ candraśekharam |
śvetacāmaravātena sevitaṃ viṣṇupārṣadaiḥ
||39||सुखासने सुखासीनं विश्रान्तं चन्द्रशेखरम् ।
श्वेतचामरवातेन सेवितं विष्णुपार्षदैः
pīyūṣatulyamadhuraṃ vacanaṃ sumanoharam |
viṣṇuruvāca |
āgato'si kathaṃ cātra vada kopasya kāraṇam
||40||पीयूषतुल्यमधुरं वचनं सुमनोहरम् ।
विष्णुरुवाच ।
आगतोऽसि कथं चात्र वद कोपस्य कारणम्
mahādeva uvāca
vṛṣadhvajaṃ ca madbhaktaṃ mama prāṇādhikaṃ priyam |
sūryaḥ śaśāpa iti me prakopasya tu kāraṇam
||41||वृषध्वजं च मद्भक्तं मम प्राणाधिकं प्रियम् ।
सूर्यः शशाप इति मे प्रकोपस्य तु कारणम्
putravatsalaśokena sūryaṃ hantuṃ samudyataḥ |
sa brahmāṇaṃ prapannaśca sūryaśca sa vidhistvayi
||42||पुत्रवत्सलशोकेन सूर्यं हन्तुं समुद्यतः ।
स ब्रह्माणं प्रपन्नश्च सूर्यश्च स विधिस्त्वयि
tvayi ye śaraṇāpannā dhyānena vacasāpi vā |
nirāpado viśaṅkāste jarā mṛtyuśca tairjitaḥ
||43||त्वयि ये शरणापन्ना ध्यानेन वचसापि वा ।
निरापदो विशङ्कास्ते जरा मृत्युश्च तैर्जितः
pratyakṣaṃ śaraṇāpannāstatphalaṃ kiṃ vadāmi bhoḥ |
harismṛtiścābhayadā sarvamaṅgaladā sadā
||44||प्रत्यक्षं शरणापन्नास्तत्फलं किं वदामि भोः ।
हरिस्मृतिश्चाभयदा सर्वमङ्गलदा सदा
kiṃ me bhaktasya bhavitā tanme brūhi jagatprabho |
śrīhatasyāsya mūḍhasya sūryaśāpena hetunā
||45||किं मे भक्तस्य भविता तन्मे ब्रूहि जगत्प्रभो ।
श्रीहतस्यास्य मूढस्य सूर्यशापेन हेतुना
viṣṇuruvāca
kālo'tiyāto daivena yugānāmekaviṃśatiḥ |
vaikuṇṭhaṃ ghaṭikārdhena śīghraṃ gaccha tvamālayam
||46||कालोऽतियातो दैवेन युगानामेकविंशतिः ।
वैकुण्ठं घटिकार्धेन शीघ्रं गच्छ त्वमालयम्
vṛṣadhvajo mṛtaḥ kālāddurnivāryātsudāruṇāt |
rathadhvajaśca tatputro mṛtaḥ so'pi śriyā hataḥ
||47||वृषध्वजो मृतः कालाद्दुर्निवार्यात्सुदारुणात् ।
रथध्वजश्च तत्पुत्रो मृतः सोऽपि श्रिया हतः
tatputrau ca mahābhāgau dharmadhvajakuśadhvajau |
hṛtaśriyau sūryaśāpātsmṛtau paramavaiṣṇavau
||48||तत्पुत्रौ च महाभागौ धर्मध्वजकुशध्वजौ ।
हृतश्रियौ सूर्यशापात्स्मृतौ परमवैष्णवौ
rājyabhraṣṭau śriyā bhraṣṭau kamalātapasā ratau |
tayośca bhāryayorlakṣmīḥ kalayā ca bhaviṣyati
||49||राज्यभ्रष्टौ श्रिया भ्रष्टौ कमलातपसा रतौ ।
तयोश्च भार्ययोर्लक्ष्मीः कलया च भविष्यति
sampadyuktau tadā tau ca nṛpaśreṣṭhau bhaviṣyataḥ |
mṛtaste sevakaḥ śambho gaccha yūyaṃ ca gacchata
||50||सम्पद्युक्तौ तदा तौ च नृपश्रेष्ठौ भविष्यतः ।
मृतस्ते सेवकः शम्भो गच्छ यूयं च गच्छत
ityuktvā ca salakṣmīkaḥ sabhāto'bhyantaraṃgataḥ |
devā jagmuḥ samprahṛṣṭāḥ svāśramaṃ parayā mudā |
śivaśca tapase śīghraṃ paripūrṇatamo yayau
||51||इत्युक्त्वा च सलक्ष्मीकः सभातोऽभ्यन्तरंगतः ।
देवा जग्मुः सम्प्रहृष्टाः स्वाश्रमं परया मुदा ।
शिवश्च तपसे शीघ्रं परिपूर्णतमो ययौ
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvāde śaktiprādurbhāvo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||