sāvitryupākhyāne karmavipākavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
sāvitrīvacanaṃ śrutvā jagāma vismayaṃ yamaḥ |
prahasya vaktumārebhe karmapākaṃ tu jīvinām
||1||सावित्रीवचनं श्रुत्वा जगाम विस्मयं यमः ।
प्रहस्य वक्तुमारेभे कर्मपाकं तु जीविनाम्
dharma uvāca
kanyā dvādaśavarṣīyā vatse tvaṃ vayasādhunā |
jñānaṃ te pūrvaviduṣāṃ jñānināṃ yogināṃ param
||2||कन्या द्वादशवर्षीया वत्से त्वं वयसाधुना ।
ज्ञानं ते पूर्वविदुषां ज्ञानिनां योगिनां परम्
sāvitrīvaradānena tvaṃ sāvitrī kalā satī |
prāptā purā bhūbhṛtā ca tapasā tatsamā sute
||3||सावित्रीवरदानेन त्वं सावित्री कला सती ।
प्राप्ता पुरा भूभृता च तपसा तत्समा सुते
yathā śrīḥ śrīpateḥ kroḍe bhavānī ca bhavorasi |
yathāditiḥ kaśyape ca yathāhalyā ca gautame
||4||यथा श्रीः श्रीपतेः क्रोडे भवानी च भवोरसि ।
यथादितिः कश्यपे च यथाहल्या च गौतमे
yathā śacī mahendre ca yathā candre ca rohiṇī |
yathā ratiḥ kāmadeve yathā svāhā hutāśane
||5||यथा शची महेन्द्रे च यथा चन्द्रे च रोहिणी ।
यथा रतिः कामदेवे यथा स्वाहा हुताशने
yathā svadhā ca pitṛṣu yathā sandhyā divākare |
varuṇānī ca varuṇe yajñe ca dakṣiṇā yathā
||6||यथा स्वधा च पितृषु यथा सन्ध्या दिवाकरे ।
वरुणानी च वरुणे यज्ञे च दक्षिणा यथा
yathā varāhe pṛthivī devasenā ca kārtike |
saubhāgyā supriyā tvaṃ ca tathā satyavataḥ priye
||7||यथा वराहे पृथिवी देवसेना च कार्तिके ।
सौभाग्या सुप्रिया त्वं च तथा सत्यवतः प्रिये
ayaṃ tubhyaṃ varo datto'pyaparaṃ ca yathepsitam |
śṛṇu devi mahābhāge dadāmi sakalepsitam
||8||अयं तुभ्यं वरो दत्तोऽप्यपरं च यथेप्सितम् ।
शृणु देवि महाभागे ददामि सकलेप्सितम्
sāvitryuvāca
satyavata aurasānāṃ putrāṇāṃ śatakaṃ mama |
bhaviṣyati mahābhāga varametanmadīpsitam
||9||सत्यवत औरसानां पुत्राणां शतकं मम ।
भविष्यति महाभाग वरमेतन्मदीप्सितम्
matpituḥ putraśatakaṃ śvaśurasya ca cakṣuṣī |
rājyalābho bhavatvevaṃ varametanmadīpsitam
||10||मत्पितुः पुत्रशतकं श्वशुरस्य च चक्षुषी ।
राज्यलाभो भवत्वेवं वरमेतन्मदीप्सितम्
ante satyavatā sārdhaṃ yāsyāmi harimandiram |
samatīte lakṣavarṣe dehīdaṃ me jagatprabho
||11||अन्ते सत्यवता सार्धं यास्यामि हरिमन्दिरम् ।
समतीते लक्षवर्षे देहीदं मे जगत्प्रभो
jīvakarmavipākaṃ ca śrotuṃ kautūhalaṃ mama |
viśvanistārabījaṃ ca tanme vyākhyātumarhasi
||12||जीवकर्मविपाकं च श्रोतुं कौतूहलं मम ।
विश्वनिस्तारबीजं च तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
dharmarāja uvāca
bhaviṣyati mahāsādhvi sarvaṃ mānasikaṃ tava |
jīvakarmavipākaṃ ca kathayāmi niśāmaya
||13||भविष्यति महासाध्वि सर्वं मानसिकं तव ।
जीवकर्मविपाकं च कथयामि निशामय
śubhānāmaśubhānāṃ ca karmaṇāṃ janma bhārate |
puṇyakṣetre ca nānyatra sarvaṃ ca bhuñjate janāḥ
||14||शुभानामशुभानां च कर्मणां जन्म भारते ।
पुण्यक्षेत्रे च नान्यत्र सर्वं च भुञ्जते जनाः
surā daityā dānavāśca gandharvā rākṣasādayaḥ |
narāśca karmajanakā na sarve jīvinaḥ sati
||15||सुरा दैत्या दानवाश्च गन्धर्वा राक्षसादयः ।
नराश्च कर्मजनका न सर्वे जीविनः सति
viśiṣṭajīvinaḥ karma bhuñjate sarvayoniṣu |
śubhāśubhaṃ ca sarvatra svargeṣu narakeṣu ca
||16||विशिष्टजीविनः कर्म भुञ्जते सर्वयोनिषु ।
शुभाशुभं च सर्वत्र स्वर्गेषु नरकेषु च
viśeṣato jīvinaśca bhramante sarvayoniṣu |
śubhāśubhaṃ bhuñjate ca karma pūrvārjitaṃ param
||17||विशेषतो जीविनश्च भ्रमन्ते सर्वयोनिषु ।
शुभाशुभं भुञ्जते च कर्म पूर्वार्जितं परम्
śubhena karmaṇā yāti svarlokādikameva ca |
karmaṇā cāśubhenaiva bhramanti narakeṣu ca
||18||शुभेन कर्मणा याति स्वर्लोकादिकमेव च ।
कर्मणा चाशुभेनैव भ्रमन्ति नरकेषु च
karmanirmūlane bhaktiḥ sā coktā dvividhā sati |
nirvāṇarūpā bhaktiśca brahmaṇaḥ prakṛteriha
||19||कर्मनिर्मूलने भक्तिः सा चोक्ता द्विविधा सति ।
निर्वाणरूपा भक्तिश्च ब्रह्मणः प्रकृतेरिह
rogī kukarmaṇā jīvaścārogī śubhakarmaṇā |
dīrghajīvī ca kṣīṇāyuḥ sukhī duḥkhī ca karmaṇā
||20||रोगी कुकर्मणा जीवश्चारोगी शुभकर्मणा ।
दीर्घजीवी च क्षीणायुः सुखी दुःखी च कर्मणा
andhādayaścāṅgahīnāḥ karmaṇā kutsitena ca |
siddhyādikamavāpnoti sarvotkṛṣṭena karmaṇā
||21||अन्धादयश्चाङ्गहीनाः कर्मणा कुत्सितेन च ।
सिद्ध्यादिकमवाप्नोति सर्वोत्कृष्टेन कर्मणा
sāmānyaṃ kathitaṃ devi viśeṣaṃ śṛṇu sundari |
sudurlabhaṃ sugopyaṃ ca purāṇeṣu smṛtiṣvapi
||22||सामान्यं कथितं देवि विशेषं शृणु सुन्दरि ।
सुदुर्लभं सुगोप्यं च पुराणेषु स्मृतिष्वपि
durlabhā mānuṣī jātiḥ sarvajātiṣu bhārate |
sarvebhyo brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ praśastaḥ sarvakarmasu
||23||दुर्लभा मानुषी जातिः सर्वजातिषु भारते ।
सर्वेभ्यो ब्राह्मणः श्रेष्ठः प्रशस्तः सर्वकर्मसु
brahmaniṣṭho dvijaścaiva garīyān bhārate sati |
niṣkāmaśca sakāmaśca brāhmaṇo dvividhaḥ sati
||24||ब्रह्मनिष्ठो द्विजश्चैव गरीयान् भारते सति ।
निष्कामश्च सकामश्च ब्राह्मणो द्विविधः सति
sakāmājja pradhānaśca niṣkāmo bhakta eva ca |
karmabhogī sakāmaśca niṣkāmo nirupadravaḥ
||25||सकामाज्ज प्रधानश्च निष्कामो भक्त एव च ।
कर्मभोगी सकामश्च निष्कामो निरुपद्रवः
sa yāti dehaṃ tyaktvā ca padaṃ yattannirāmayam |
punarāgamanaṃ nāsti teṣāṃ niṣkāmināṃ sati
||26||स याति देहं त्यक्त्वा च पदं यत्तन्निरामयम् ।
पुनरागमनं नास्ति तेषां निष्कामिनां सति
sevante dvibhujaṃ kṛṣṇaṃ paramātmānamīśvaram |
golokaṃ prati te bhaktā divyarūpavidhāriṇaḥ
||27||सेवन्ते द्विभुजं कृष्णं परमात्मानमीश्वरम् ।
गोलोकं प्रति ते भक्ता दिव्यरूपविधारिणः
sakāmino vaiṣṇavāśca gatvā vaikuṇṭhameva ca |
bhārataṃ punarāyānti teṣāṃ janma dvijātiṣu
||28||सकामिनो वैष्णवाश्च गत्वा वैकुण्ठमेव च ।
भारतं पुनरायान्ति तेषां जन्म द्विजातिषु
kāle gate ca niṣkāmā bhavantyeva krameṇa ca |
bhaktiṃ ca nirmalāṃ tebhyo dāsyāmi niścitaṃ punaḥ
||29||काले गते च निष्कामा भवन्त्येव ्क्रमेण च ।
भक्तिं च निर्मलां तेभ्यो दास्यामि निश्चितं पुनः
brāhmaṇā vaiṣṇavāścaiva sakāmāḥ sarvajanmasu |
na teṣāṃ nirmalā buddhirviṣṇubhaktivivarjitāḥ
||30||ब्राह्मणा वैष्णवाश्चैव सकामाः सर्वजन्मसु ।
न तेषां निर्मला बुद्धिर्विष्णुभक्तिविवर्जिताः
tīrthāśritā dvijā ye ca tapasyāniratāḥ sati |
te yānti brahmalokaṃ ca punarāyānti bhārate
||31||तीर्थाश्रिता द्विजा ये च तपस्यानिरताः सति ।
ते यान्ति ब्रह्मलोकं च पुनरायान्ति भारते
svadharmaniratā ye ca tīrthānyatranivāsinaḥ |
vrajanti te satyalokaṃ punarāyānti bhārate
||32||स्वधर्मनिरता ये च तीर्थान्यत्रनिवासिनः ।
व्रजन्ति ते सत्यलोकं पुनरायान्ति भारते
svadharmaniratā viprāḥ sūryabhaktāśca bhārate |
vrajanti te sūryalokaṃ punarāyānti bhārate
||33||स्वधर्मनिरता विप्राः सूर्यभक्ताश्च भारते ।
व्रजन्ति ते सूर्यलोकं पुनरायान्ति भारते
mūlaprakṛtibhaktā ye niṣkāmā dharmacāriṇaḥ |
maṇidvīpaṃ prayāntyeva punarāvṛttivarjitam
||34||मूलप्रकृतिभक्ता ये निष्कामा धर्मचारिणः ।
मणिद्वीपं प्रयान्त्येव पुनरावृत्तिवर्जितम्
svadharme niratā bhaktāḥ śaivāḥ śāktāśca gāṇapāḥ |
te yānti śivalokaṃ ca punarāyānti bhārate
||35||स्वधर्मे निरता भक्ताः शैवाः शाक्ताश्च गाणपाः ।
ते यान्ति शिवलोकं च पुनरायान्ति भारते
ye viprā anyadevejyāḥ svadharmaniratāḥ sati |
te yānti sarvalokaṃ ca punarāyānti bhārate
||36||ये विप्रा अन्यदेवेज्याः स्वधर्मनिरताः सति ।
ते यान्ति सर्वलोकं च पुनरायान्ति भारते
haribhaktāśca niṣkāmāḥ svadharmaniratā dvijāḥ |
te ca yānti harerlokaṃ kramādbhaktibalādaho
||37||हरिभक्ताश्च निष्कामाः स्वधर्मनिरता द्विजाः ।
ते च यान्ति हरेर्लोकं क्रमाद्भक्तिबलादहो
svadharmarahitā viprā devānyasevanāḥ sadā |
bhraṣṭācārāśca kāmāśca te yānti narakaṃ dhruvam
||38||स्वधर्मरहिता विप्रा देवान्यसेवनाः सदा ।
भ्रष्टाचाराश्च कामाश्च ते यान्ति नरकं ध्रुवम्
svadharmaniratā eva varṇāścatvāra eva ca |
bhavantyeva śubhasyaiva karmaṇaḥ phalabhoginaḥ
||39||स्वधर्मनिरता एव वर्णाश्चत्वार एव च ।
भवन्त्येव शुभस्यैव कर्मणः फलभोगिनः
svakarmarahitā ye ca narakaṃ yānti te dhruvam |
bhārate na bhavantyeva karmaṇaḥ phalabhoginaḥ
||40||स्वकर्मरहिता ये च नरकं यान्ति ते ध्रुवम् ।
भारते न भवन्त्येव कर्मणः फलभोगिनः
svadharmaniratā eva varṇāścatvāra eva ca |
svadharmaniratā viprāḥ svadharmaniratāya ca
||41||स्वधर्मनिरता एव वर्णाश्चत्वार एव च ।
स्वधर्मनिरता विप्राः स्वधर्मनिरताय च
kanyāṃ dadati viprāya candralokaṃ prayānti te |
vasanti tatra te sādhvi yāvadindrāścaturdaśa
||42||कन्यां ददति विप्राय चन्द्रलोकं प्रयान्ति ते ।
वसन्ति तत्र ते साध्वि यावदिन्द्राश्चतुर्दश
sālaṅkṛtāyā dānena dviguṇaṃ phalamucyate |
sakāmā yānti tallokaṃ na niṣkāmāśca sādhavaḥ
||43||सालङ्कृताया दानेन द्विगुणं फलमुच्यते ।
सकामा यान्ति तल्लोकं न निष्कामाश्च साधवः
te prayānti viṣṇulokaṃ phalasaṅghātavarjitāḥ |
gavyaṃ ca rajataṃ svarṇaṃ vastraṃ sarpiḥ phalaṃ jalam
||44||ते प्रयान्ति विष्णुलोकं फलसङ्घातवर्जिताः ।
गव्यं च रजतं स्वर्णं वस्त्रं सर्पिः फलं जलम्
ye dadatyeva viprebhyaścandralokaṃ prayānti te |
vasanti te ca talloke yāvanmanvantaraṃ sati
||45||ये ददत्येव विप्रेभ्यश्चन्द्रलोकं प्रयान्ति ते ।
वसन्ति ते च तल्लोके यावन्मन्वन्तरं सति
sucirātsuciraṃ vāsaṃ kurvanti tena te janāḥ |
ye dadati suvarṇāṃśca gāśca tāmrādikaṃ sati
||46||सुचिरात्सुचिरं वासं कुर्वन्ति तेन ते जनाः ।
ये ददति सुवर्णांश्च गाश्च ताम्रादिकं सति
te yānti sūryalokaṃ ca śucaye brāhmaṇāya ca |
vasanti te tatra loke varṣāṇāmayutaṃ sati
||47||ते यान्ति सूर्यलोकं च शुचये ब्राह्मणाय च ।
वसन्ति ते तत्र लोके वर्षाणामयुतं सति
vipule suciraṃ vāsaṃ kurvanti ca nirāmayāḥ |
dadāti bhūmiṃ viprebhyo dhanāni vipulāni ca
||48||विपुले सुचिरं वासं कुर्वन्ति च निरामयाः ।
ददाति भूमिं विप्रेभ्यो धनानि विपुलानि च
sa yāti viṣṇulokaṃ ca śvetadvīpaṃ manoharam |
tatraiva nivasatyeva yāvaccandradivākarau
||49||स याति विष्णुलोकं च श्वेतद्वीपं मनोहरम् ।
तत्रैव निवसत्येव यावच्चन्द्रदिवाकरौ
vipule vipulaṃ vāsaṃ karoti puṇyavānmune |
gṛhaṃ dadati viprāya ye janā bhaktipūrvakam
||50||विपुले विपुलं वासं करोति पुण्यवान्मुने ।
गृहं ददति विप्राय ये जना भक्तिपूर्वकम्
te yānti viṣṇulokaṃ ca suciraṃ sukhadāyakam |
gṛhareṇupramāṇaṃ ca viṣṇuloke mahattame
||51||ते यान्ति विष्णुलोकं च सुचिरं सुखदायकम् ।
गृहरेणुप्रमाणं च विष्णुलोके महत्तमे
vipule vipulaṃ vāsaṃ kurvanti mānavāḥ sati |
yasmai yasmai ca devāya yo dadāti gṛhaṃ naraḥ
||52||विपुले विपुलं वासं कुर्वन्ति मानवाः सति ।
यस्मै यस्मै च देवाय यो ददाति गृहं नरः
sa yāti tasya lokaṃ ca reṇumānābdameva ca |
saudhe caturguṇaṃ puṇyaṃ deśe śataguṇaṃ phalam
||53||स याति तस्य लोकं च रेणुमानाब्दमेव च ।
सौधे चतुर्गुणं पुण्यं देशे शतगुणं फलम्
prakṛṣṭe dviguṇaṃ tasmādityāha kamalodbhavaḥ |
yo dadāti taḍāgaṃ ca sarvapāpāpanuttaye
||54||प्रकृष्टे द्विगुणं तस्मादित्याह कमलोद्भवः ।
यो ददाति तडागं च सर्वपापापनुत्तये
sa yāti janalokaṃ ca reṇumānābdameva ca |
vāpyāṃ phalaṃ daśaguṇaṃ prāpnoti mānavaḥ sadā
||55||स याति जनलोकं च रेणुमानाब्दमेव च ।
वाप्यां फलं दशगुणं प्राप्नोति मानवः सदा
sa tu vāpīpradānena taḍāgasya phalaṃ labhet |
dhanuścatuḥsahasreṇa darśyamānena niścitam
||56||स तु वापीप्रदानेन तडागस्य फलं लभेत् ।
धनुश्चतुःसहस्रेण दर्श्यमानेन निश्चितम्
nyūnā vā tāvatī prasthe sā vāpī parikīrtitā |
daśavāpīsamā kanyā yadi pātre pradīyate
||57||न्यूना वा तावती प्रस्थे सा वापी परिकीर्तिता ।
दशवापीसमा कन्या यदि पात्रे प्रदीयते
phalaṃ dadāti dviguṇaṃ yadi sālaṅkṛtā bhavet |
yatphalaṃ ca taḍāge ca taduddhāre ca tatkalam
||58||फलं ददाति द्विगुणं यदि सालङ्कृता भवेत् ।
यत्फलं च तडागे च तदुद्धारे च तत्कलम्
vāpyāśca paṅkoddharaṇe vāpītulyaphalaṃ labhet |
aśvatthavṛkṣamāropya pratiṣṭhāṃ yaḥ karoti ca
||59||वाप्याश्च पङ्कोद्धरणे वापीतुल्यफलं लभेत् ।
अश्वत्थवृक्षमारोप्य प्रतिष्ठां यः करोति च
sa prayāti tapolokaṃ varṣāṇāmayutaṃ sati |
puṣpodyānaṃ yo dadāti sāvitri sarvabhūtaye
||60||स प्रयाति तपोलोकं वर्षाणामयुतं सति ।
पुष्पोद्यानं यो ददाति सावित्रि सर्वभूतये
sa vased dhruvaloke ca varṣāṇāmayutaṃ dhuvam |
yo dadāti vimānaṃ ca viṣṇave bhārate sati
||61||स वसेद् ध्रुवलोके च वर्षाणामयुतं धुवम् ।
यो ददाति विमानं च विष्णवे भारते सति
viṣṇuloke vasetso'pi yāvanmanvantaraṃ param |
citrayukte ca vipule phalaṃ tasya caturguṇam
||62||विष्णुलोके वसेत्सोऽपि यावन्मन्वन्तरं परम् ।
चित्रयुक्ते च विपुले फलं तस्य चतुर्गुणम्
tasyārdhaṃ śibikādāne phalameva labhed dhruvam |
yo dadāti bhaktiyukto haraye dolamandiram
||63||तस्यार्धं शिबिकादाने फलमेव लभेद् ध्रुवम् ।
यो ददाति भक्तियुक्तो हरये दोलमन्दिरम्
viṣṇuloke vasetso'pi yāvanmanvantaraṃ śatam |
rājamārgaṃ saudhayuktaṃ yaḥ karoti pativrate
||64||विष्णुलोके वसेत्सोऽपि यावन्मन्वन्तरं शतम् ।
राजमार्गं सौधयुक्तं यः करोति पतिव्रते
varṣāṇāmayutaṃ so'pi śakraloke mahīyate |
brāhmaṇebhyo'tha devebhyo dāne samaphalaṃ labhet
||65||वर्षाणामयुतं सोऽपि शक्रलोके महीयते ।
ब्राह्मणेभ्योऽथ देवेभ्यो दाने समफलं लभेत्
yaddhi dattaṃ ca tadbhuṅkte na dattaṃ nopatiṣṭhate |
bhuktvā svargādijaṃ saukhyaṃ puṇyavāñjanma bhārate
||66||यद्धि दत्तं च तद्भुङ्क्ते न दत्तं नोपतिष्ठते ।
भुक्त्वा स्वर्गादिजं सौख्यं पुण्यवाञ्जन्म भारते
labhedviprakuleṣveva krameṇaivottamādiṣu |
bhārate puṇyavānvipro bhuktvā svargādikaṃ phalam
||67||लभेद्विप्रकुलेष्वेव क्रमेणैवोत्तमादिषु ।
भारते पुण्यवान्विप्रो भुक्त्वा स्वर्गादिकं फलम्
punaḥ so'pi bhavedvipraścaivaṃ ca kṣatriyādayaḥ |
kṣatriyo vātha vaiśyo vā kalpakoṭiśatena ca
||68||पुनः सोऽपि भवेद्विप्रश्चैवं च क्षत्रियादयः ।
क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा कल्पकोटिशतेन च
tapasā brāhmaṇatvaṃ ca na prāpnoti śrutau śrutam |
nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi
||69||तपसा ब्राह्मणत्वं च न प्राप्नोति श्रुतौ श्रुतम् ।
नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि
avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham |
devatīrthasahāyena kāyavyūhena śudhyati |
etatte kathitaṃ kiñcit kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
||70||अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।
देवतीर्थसहायेन कायव्यूहेन शुध्यति ।
एतत्ते कथितं किञ्चित् किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvāde sāvitryupākhyāne karmavipākavarṇanaṃ nāmaikonatriśo'dhyāyaḥ || 29 ||