devapūjanāt sarvāriṣṭanivṛttivarṇanam
sāvitryuvāca
dharmarāja mahābhāga vedavedāṅgapāraga |
nānāpurāṇetihāse yatsāraṃ tatpradarśaya
||1||धर्मराज महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ।
नानापुराणेतिहासे यत्सारं तत्प्रदर्शय
sarveṣu sārabhūtaṃ yatsarveṣṭaṃ sarvasammatam |
karmacchedabījarūpaṃ praśastaṃ sukhadaṃ nṛṇām
||2||सर्वेषु सारभूतं यत्सर्वेष्टं सर्वसम्मतम् ।
कर्मच्छेदबीजरूपं प्रशस्तं सुखदं नृणाम्
sarvapradaṃ ca sarveṣāṃ sarvamaṅgalakāraṇam |
bhayaṃ duḥkhaṃ na paśyanti yena vai sarvamānavāḥ
||3||सर्वप्रदं च सर्वेषां सर्वमङ्गलकारणम् ।
भयं दुःखं न पश्यन्ति येन वै सर्वमानवाः
kuṇḍāni te na paśyanti teṣu naiva patanti ca |
na bhavedyena janmādi tatkarma vada sāmpratam
||4||कुण्डानि ते न पश्यन्ति तेषु नैव पतन्ति च ।
न भवेद्येन जन्मादि तत्कर्म वद साम्प्रतम्
kimākārāṇi kuṇḍāni tāni vā nirmitāni ca |
ke ca kenaiva rūpeṇa tatra tiṣṭhanti pāpinaḥ
||5||किमाकाराणि कुण्डानि तानि वा निर्मितानि च ।
के च केनैव रूपेण तत्र तिष्ठन्ति पापिनः
svadehe bhasmasādbhūte yāti lokāntaraṃ naraḥ |
kena dehena vā bhogaṃ karoti ca śubhāśubham
||6||स्वदेहे भस्मसाद्भूते याति लोकान्तरं नरः ।
केन देहेन वा भोगं करोति च शुभाशुभम्
suciraṃ kleśabhogena kathaṃ deho na naśyati |
deho vā kiṃvidho brahmaṃstanme vyākhyātumarhasi
||7||सुचिरं क्लेशभोगेन कथं देहो न नश्यति ।
देहो वा किंविधो ब्रह्मंस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
śrīnārāyaṇa uvāca
sāvitrīvacanaṃ śrutvā dharmarājo hariṃ smaran |
kathāṃ kathitumārebhe karmabandhanikṛntanīm
||8||सावित्रीवचनं श्रुत्वा धर्मराजो हरिं स्मरन् ।
कथां कथितुमारेभे कर्मबन्धनिकृन्तनीम्
dharmarāja uvāca
vatse caturṣu vedeṣu dharmeṣu saṃhitāsu ca |
purāṇeṣvitihāseṣu pāñcarātrādikeṣu ca
||9||वत्से चतुर्षु वेदेषु धर्मेषु संहितासु च ।
पुराणेष्वितिहासेषु पाञ्चरात्रादिकेषु च
anyeṣu dharmaśāstreṣu vedāṅgeṣu ca suvrate |
sarveṣṭaṃ sārabhūtaṃ ca pañcadevānusevanam
||10||अन्येषु धर्मशास्त्रेषु वेदाङ्गेषु च सुव्रते ।
सर्वेष्टं सारभूतं च पञ्चदेवानुसेवनम्
janmamṛtyujarāvyādhiśokasantāpanāśanam |
sarvamaṅgalarūpaṃ ca paramānandakāraṇam
||11||जन्ममृत्युजराव्याधिशोकसन्तापनाशनम् ।
सर्वमङ्गलरूपं च परमानन्दकारणम्
kāraṇaṃ sarvasiddhīnāṃ narakārṇavatāraṇam |
bhaktivṛkṣāṅkurakaraṃ karmavṛkṣanikṛntanam
||12||कारणं सर्वसिद्धीनां नरकार्णवतारणम् ।
भक्तिवृक्षाङ्कुरकरं कर्मवृक्षनिकृन्तनम्
vimokṣasopānamidamavināśapadaṃ smṛtam |
sālokyasārṣṭisārūpyasāmīpyādipradaṃ śubham
||13||विमोक्षसोपानमिदमविनाशपदं स्मृतम् ।
सालोक्यसार्ष्टिसारूप्यसामीप्यादिप्रदं शुभम्
kuṇḍāni yamadūtaiśca rakṣitāni sadā śubhe |
na hi paśyanti svapne ca pañcadevārcakā narāḥ
||14||कुण्डानि यमदूतैश्च रक्षितानि सदा शुभे ।
न हि पश्यन्ति स्वप्ने च पञ्चदेवार्चका नराः
devībhaktivihīnā ye te paśyanti mamālayam |
yānti ye haritīrthaṃ vā śrayanti harivāsaram
||15||देवीभक्तिविहीना ये ते पश्यन्ति ममालयम् ।
यान्ति ये हरितीर्थं वा श्रयन्ति हरिवासरम्
praṇamanti hariṃ nityaṃ haryarcāṃ kalpayanti ca |
na yānti te'pi ghorāṃ ca mama saṃyaminīṃ purīm
||16||प्रणमन्ति हरिं नित्यं हर्यर्चां कल्पयन्ति च ।
न यान्ति तेऽपि घोरां च मम संयमिनीं पुरीम्
trisandhipūtā viprāśca śuddhācārasamanvitāḥ |
nivṛttiṃ naiva lapsyanti devīsevāṃ vinā narāḥ
||17||त्रिसन्धिपूता विप्राश्च शुद्धाचारसमन्विताः ।
निवृत्तिं नैव लप्स्यन्ति देवीसेवां विना नराः
svadharmaniratācārāḥ svadharmaniratāstathā |
gacchanto mṛtyulokaṃ ca durdṛśā mama kiṅkarāḥ
||18||स्वधर्मनिरताचाराः स्वधर्मनिरतास्तथा ।
गच्छन्तो मृत्युलोकं च दुर्दृशा मम किङ्कराः
bhītāḥ śivopāsakebhyo vainateyādivoragāḥ |
svadūtaṃ pāśahastaṃ ca gacchantaṃ vārayāmyaham
||19||भीताः शिवोपासकेभ्यो वैनतेयादिवोरगाः ।
स्वदूतं पाशहस्तं च गच्छन्तं वारयाम्यहम्
yāsyanti te ca sarvatra haridāsāśramaṃ vinā |
kṛṣṇamantropāsakācca vainateyādivoragāḥ
||20||यास्यन्ति ते च सर्वत्र हरिदासाश्रमं विना ।
कृष्णमन्त्रोपासकाच्च वैनतेयादिवोरगाः
devīmantropāsakānāṃ nāmnāñcaiva nikṛntanam |
karoti nakhalekhanyā citraguptaśca bhītavat
||21||देवीमन्त्रोपासकानां नाम्नाञ्चैव निकृन्तनम् ।
करोति नखलेखन्या चित्रगुप्तश्च भीतवत्
madhuparkādikaṃ teṣāṃ kurute ca punaḥ punaḥ |
vilaṅghya brahmalokaṃ ca lokaṃ gacchanti te sati
||22||मधुपर्कादिकं तेषां कुरुते च पुनः पुनः ।
विलङ्घ्य ब्रह्मलोकं च लोकं गच्छन्ति ते सति
duritāni ca naśyanti yeṣāṃ saṃsparśamātrataḥ |
te mahābhāgyavanto hi sahasrakulapāvanāḥ
||23||दुरितानि च नश्यन्ति येषां संस्पर्शमात्रतः ।
ते महाभाग्यवन्तो हि सहस्रकुलपावनाः
yathā ca prajvaladvahnau śuṣkāni ca tṛṇāni ca |
prāpnoti mohaḥ sammohaṃ tāṃśca dṛṣṭvā ca bhītavat
||24||यथा च प्रज्वलद्वह्नौ शुष्कानि च तृणानि च ।
प्राप्नोति मोहः सम्मोहं तांश्च दृष्ट्वा च भीतवत्
kāmaśca kāminaṃ yāti lobhakrodhau tataḥ sati |
mṛtyuḥ pralīyate rogo jarā śoko bhayaṃ tathā
||25||कामश्च कामिनं याति लोभक्रोधौ ततः सति ।
मृत्युः प्रलीयते रोगो जरा शोको भयं तथा
kālaḥ śubhāśubhaṃ karma harṣo bhogastathaiva ca |
ye ye na yānti tāṃ pīḍāṃ kathitāste mayā sati
||26||कालः शुभाशुभं कर्म हर्षो भोगस्तथैव च ।
ये ये न यान्ति तां पीडां कथितास्ते मया सति
śṛṇu dehavivaraṇaṃ kathayāmi yathāgamam |
pṛthivī vāyurākāśastejastoyamiti sphuṭam
||27||शृणु देहविवरणं कथयामि यथागमम् ।
पृथिवी वायुराकाशस्तेजस्तोयमिति स्फुटम्
dehināṃ dehabījaṃ ca sraṣṭṛsṛṣṭividhau param |
pṛthivyādipañjabhūtairyo deho nirmito bhavet
||28||देहिनां देहबीजं च स्रष्टृसृष्टिविधौ परम् ।
पृथिव्यादिपञ्जभूतैर्यो देहो निर्मितो भवेत्
sa kṛtrimo naśvaraśca bhasmasācca bhavediha |
baddho'ṅguṣṭhapramāṇaśca yo jīvaḥ puruṣaḥ kṛtaḥ
||29||स कृत्रिमो नश्वरश्च भस्मसाच्च भवेदिह ।
बद्धोऽङ्गुष्ठप्रमाणश्च यो जीवः पुरुषः कृतः
bibharti sūkṣmaṃ dehaṃ taṃ tadrūpaṃ bhogahetave |
sa deho na bhavedbhasma jvaladagnau mamālaye
||30||बिभर्ति सूक्ष्मं देहं तं तद्रूपं भोगहेतवे ।
स देहो न भवेद्भस्म ज्वलदग्नौ ममालये
jalena naṣṭo dehī vā prahāre suciraṃ kṛte |
na śastreṇa na vāstreṇa sutīkṣṇakaṇṭake tathā
||31||जलेन नष्टो देही वा प्रहारे सुचिरं कृते ।
न शस्त्रेण न वास्त्रेण सुतीक्ष्णकण्टके तथा
taptadrave taptalohe taptapāṣāṇa eva ca |
prataptapratimāśleṣe yatpūrvapatane'pi ca
||32||तप्तद्रवे तप्तलोहे तप्तपाषाण एव च ।
प्रतप्तप्रतिमाश्लेषे यत्पूर्वपतनेऽपि च
na dagdho na ca bhagnaḥ sa bhuṅkte santāpameva ca |
kathito dehavṛttāntaḥ kāraṇaṃ ca yathāgamam |
kuṇḍānāṃ lakṣaṇaṃ sarvaṃ bodhāya kathayāmi te
||33||न दग्धो न च भग्नः स भुङ्क्ते सन्तापमेव च ।
कथितो देहवृत्तान्तः कारणं च यथागमम् ।
कुण्डानां लक्षणं सर्वं बोधाय कथयामि ते
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvāde devapūjanāt sarvāriṣṭanivṛttivarṇanaṃ nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36 ||