sāvitryupākhyāne yamasāvitrīsaṃvādavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
yamasya vacanaṃ śrutvā sāvitrī ca pativratā |
tuṣṭāva parayā bhaktyā tamuvāca manasvinī
||1||यमस्य वचनं श्रुत्वा सावित्री च पतिव्रता ।
तुष्टाव परया भक्त्या तमुवाच मनस्विनी
sāvitryuvāca
kiṃ karma tadbhavetkena ko vā taddhetureva ca |
ko vā dehī ca dehaḥ kaḥ ko vātra karmakārakaḥ
||2||किं कर्म तद्भवेत्केन को वा तद्धेतुरेव च ।
को वा देही च देहः कः को वात्र कर्मकारकः
kiṃ vā jñānaṃ ca buddhiḥ kā ko vā prāṇaḥ śarīriṇām |
kānīndriyāṇi kiṃ teṣāṃ lakṣaṇaṃ devatāśca kāḥ
||3||किं वा ज्ञानं च बुद्धिः का को वा प्राणः शरीरिणाम् ।
कानीन्द्रियाणि किं तेषां लक्षणं देवताश्च काः
bhoktā bhojayitā ko vā ko vā bhogaśca niṣkṛtiḥ |
ko jīvaḥ paramātmā kastanme vyākhyātumarhasi
||4||भोक्ता भोजयिता को वा को वा भोगश्च निष्कृतिः ।
को जीवः परमात्मा कस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
dharma uvāca
vedapraṇihito dharmaḥ karma yanmaṅgalaṃ param |
avaidikaṃ tu yatkarma tadevāśubhameva ca
||5||वेदप्रणिहितो धर्मः कर्म यन्मङ्गलं परम् ।
अवैदिकं तु यत्कर्म तदेवाशुभमेव च
ahaitukī devasevā saṃkalparahitā satī |
karmanirmūlarūpā ca sā eva parabhaktidā
||6||अहैतुकी देवसेवा संकल्परहिता सती ।
कर्मनिर्मूलरूपा च सा एव परभक्तिदा
ko vā karmaphalaṃ bhuṅkte ko vā nirlipta eva ca |
brahmabhakto yo naraśca sa ca muktaḥ śrutaḥ śrutau
||7||को वा कर्मफलं भुङ्क्ते को वा निर्लिप्त एव च ।
ब्रह्मभक्तो यो नरश्च स च मुक्तः श्रुतः श्रुतौ
janmamṛtyujarāvyādhiśokabhītivivarjitaḥ |
bhaktiśca dvividhā sādhvi śrutyuktā sarvasammatā
||8||जन्ममृत्युजराव्याधिशोकभीतिविवर्जितः ।
भक्तिश्च द्विविधा साध्वि श्रुत्युक्ता सर्वसम्मता
nirvāṇapadadātrī ca harirūpapradā nṛṇām |
harirūpasvarūpāṃ ca bhaktiṃ vāñchanti vaiṣṇavāḥ
||9||निर्वाणपददात्री च हरिरूपप्रदा नृणाम् ।
हरिरूपस्वरूपां च भक्तिं वाञ्छन्ति वैष्णवाः
anye nirvāṇamicchanti yogino brahmavittamāḥ |
karmaṇo bījarūpaśca satataṃ tatphalapradaḥ
||10||अन्ये निर्वाणमिच्छन्ति योगिनो ब्रह्मवित्तमाः ।
कर्मणो बीजरूपश्च सततं तत्फलप्रदः
karmarūpaśca bhagavānparātmā prakṛtiḥ parā |
so'pi taddheturūpaśca deho naśvara eva ca
||11||कर्मरूपश्च भगवान्परात्मा प्रकृतिः परा ।
सोऽपि तद्धेतुरूपश्च देहो नश्वर एव च
pṛthivī vāyurākāśo jalaṃ tejastathaiva ca |
etāni sūtrarūpāṇi sṛṣṭirūpavidhau sataḥ
||12||पृथिवी वायुराकाशो जलं तेजस्तथैव च ।
एतानि सूत्ररूपाणि सृष्टिरूपविधौ सतः
karmakartā ca dehī ca ātmā bhojayitā sadā |
bhogo vibhavabhedaśca nitkṛtirmuktireva ca
||13||कर्मकर्ता च देही च आत्मा भोजयिता सदा ।
भोगो विभवभेदश्च नित्कृतिर्मुक्तिरेव च
sadasadbhedabījaṃ ca jñānaṃ nānāvidhaṃ bhavet |
viṣayāṇāṃ vibhāgānāṃ bhedi bījaṃ ca kīrtitam
||14||सदसद्भेदबीजं च ज्ञानं नानाविधं भवेत् ।
विषयाणां विभागानां भेदि बीजं च कीर्तितम्
buddhirvivecanā sā ca jñānabījaṃ śrutau śrutam |
vāyubhedāśca prāṇāśca balarūpāśca dehinām
||15||बुद्धिर्विवेचना सा च ज्ञानबीजं श्रुतौ श्रुतम् ।
वायुभेदाश्च प्राणाश्च बलरूपाश्च देहिनाम्
indriyāṇāṃ ca pravaramīśvarāṃśamanūhakam |
prerakaṃ karmaṇāṃ caiva durnivāryaṃ ca dehinām
||16||इन्द्रियाणां च प्रवरमीश्वरांशमनूहकम् ।
प्रेरकं कर्मणां चैव दुर्निवार्यं च देहिनाम्
anirūpyamadṛśyaṃ ca jñānabhedo manaḥ smṛtam |
locanaṃ śravaṇaṃ ghrāṇaṃ tvakca rasanamindriyam
||17||अनिरूप्यमदृश्यं च ज्ञानभेदो मनः स्मृतम् ।
लोचनं श्रवणं घ्राणं त्वक्च रसनमिन्द्रियम्
aṅgināmaṅgarūpaṃ ca prerakaṃ sarvakarmaṇām |
ripurūpaṃ mitrarūpaṃ sukharūpaṃ ca duḥkhadam
||18||अङ्गिनामङ्गरूपं च प्रेरकं सर्वकर्मणाम् ।
रिपुरूपं मित्ररूपं सुखरूपं च दुःखदम्
sūryo vāyuśca pṛthivī brahmādyā devatāḥ smṛtāḥ |
prāṇadehādibhṛdyo hi sa jīvaḥ parikīrtitaḥ
||19||सूर्यो वायुश्च पृथिवी ब्रह्माद्या देवताः स्मृताः ।
प्राणदेहादिभृद्यो हि स जीवः परिकीर्तितः
paramaṃ vyāpakaṃ brahma nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ |
kāraṇaṃ kāraṇānāṃ ca paramātmā sa ucyate
||20||परमं व्यापकं ब्रह्म निर्गुणः प्रकृतेः परः ।
कारणं कारणानां च परमात्मा स उच्यते
ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ tvayā pṛṣṭaṃ yathāgamam |
jñānināṃ jñānarūpaṃ ca gaccha vatse yathāsukham
||21||इत्येवं कथितं सर्वं त्वया पृष्टं यथागमम् ।
ज्ञानिनां ज्ञानरूपं च गच्छ वत्से यथासुखम्
sāvitryuvāca
tyaktvā kva yāmi kāntaṃ vā tvāṃ vā jñānārṇavaṃ dhruvam |
yadyatkaromi praśnaṃ ca tadbhavānvaktumarhati
||22||त्यक्त्वा क्व यामि कान्तं वा त्वां वा ज्ञानार्णवं ध्रुवम् ।
यद्यत्करोमि प्रश्नं च तद्भवान्वक्तुमर्हति
kāṃ kāṃ yoniṃ yāti jīvaḥ karmaṇā kena vā punaḥ |
kena vā karmaṇā svargaṃ kena vā narakaṃ pitaḥ
||23||कां कां योनिं याति जीवः कर्मणा केन वा पुनः ।
केन वा कर्मणा स्वर्गं केन वा नरकं पितः
kena vā karmaṇā muktiḥ kena bhaktirbhaved gurau |
kena vā karmaṇā yogī rogī vā kena karmaṇā
||24||केन वा कर्मणा मुक्तिः केन भक्तिर्भवेद् गुरौ ।
केन वा कर्मणा योगी रोगी वा केन कर्मणा
kena vā dīrghajīvī ca kenālpāyuśca karmaṇā |
kena vā karmaṇā duḥkhī sukhī vā kena karmaṇā
||25||केन वा दीर्घजीवी च केनाल्पायुश्च कर्मणा ।
केन वा कर्मणा दुःखी सुखी वा केन कर्मणा
aṅgahīnaśca kāṇaśca badhiraḥ kena karmaṇā |
andho vā paṅgurapi vā pramattaḥ kena karmaṇā
||26||अङ्गहीनश्च काणश्च बधिरः केन कर्मणा ।
अन्धो वा पङ्गुरपि वा प्रमत्तः केन कर्मणा
kṣipto'tilubdhakaścauraḥ kena vā karmaṇā bhavet |
kena siddhimavāpnoti sālokyādicatuṣṭayam
||27||क्षिप्तोऽतिलुब्धकश्चौरः केन वा कर्मणा भवेत् ।
केन सिद्धिमवाप्नोति सालोक्यादिचतुष्टयम्
kena vā brāhmaṇatvaṃ ca tapasvitvaṃ ca kena vā |
svargabhogādikaṃ kena vaikuṇṭhaṃ kena karmaṇā
||28||केन वा ब्राह्मणत्वं च तपस्वित्वं च केन वा ।
स्वर्गभोगादिकं केन वैकुण्ठं केन कर्मणा
golokaṃ kena vā brahman sarvotkṛṣṭaṃ nirāmayam |
narako vā katividhaḥ kiṃsaṃkhyo nāma kiṃ ca vā
||29||गोलोकं केन वा ब्रह्मन् सर्वोत्कृष्टं निरामयम् ।
नरको वा कतिविधः किंसंख्यो नाम किं च वा
ko vā kaṃ narakaṃ yāti kiyantaṃ teṣu tiṣṭhati |
pāpināṃ karmaṇā kena ko vā vyādhiḥ prajāyate |
yadyatpriyaṃ mayā pṛṣṭaṃ tanme vyākhyātumarhasi
||30||को वा कं नरकं याति कियन्तं तेषु तिष्ठति ।
पापिनां कर्मणा केन को वा व्याधिः प्रजायते ।
यद्यत्प्रियं मया पृष्टं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasavāde sāvitryupākhyāne yamasāvitrīsaṃvādavarṇanaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28 ||