śaṅkhacūḍena saha tulasyāḥ saṅgativarṇanam
nārāyaṇa uvāca
tulasī parituṣṭā ca suṣvāpa hṛṣṭamānasā |
navayauvanasampannā vṛṣadhvajavarāṅganā
||1||तुलसी परितुष्टा च सुष्वाप हृष्टमानसा ।
नवयौवनसम्पन्ना वृषध्वजवराङ्गना
cikṣepa pañcabāṇaśca pañcabāṇāṃśca tāṃ prati |
puṣpāyudhena sā dagdhā puṣpacandanacarcitā
||2||चिक्षेप पञ्चबाणश्च पञ्चबाणांश्च तां प्रति ।
पुष्पायुधेन सा दग्धा पुष्पचन्दनचर्चिता
pulakāṅkitasarvāṅgī kampitāraktalocanā |
kṣaṇaṃ sā śuṣkatāṃ prāpa kṣaṇaṃ mūrcchāmavāpa ha
||3||पुलकाङ्कितसर्वाङ्गी कम्पितारक्तलोचना ।
क्षणं सा शुष्कतां प्राप क्षणं मूर्च्छामवाप ह
kṣaṇamudvignatāṃ prāpa kṣaṇaṃ tandrāṃ sukhāvahām |
kṣaṇaṃ ca dahanaṃ prāpa kṣaṇaṃ prāpa prasannatām
||4||क्षणमुद्विग्नतां प्राप क्षणं तन्द्रां सुखावहाम् ।
क्षणं च दहनं प्राप क्षणं प्राप प्रसन्नताम्
kṣaṇaṃ sā cetanāṃ prāpa kṣaṇaṃ prāpa viṣaṇṇatām |
uttiṣṭhantī kṣaṇaṃ talpād gacchantī nikaṭe kṣaṇam
||5||क्षणं सा चेतनां प्राप क्षणं प्राप विषण्णताम् ।
उत्तिष्ठन्ती क्षणं तल्पाद् गच्छन्ती निकटे क्षणम्
bhramantī kṣaṇamudvegānnivasantī kṣaṇaṃ punaḥ |
kṣaṇameva samudvegātsuṣvāpa punareva sā
||6||भ्रमन्ती क्षणमुद्वेगान्निवसन्ती क्षणं पुनः ।
क्षणमेव समुद्वेगात्सुष्वाप पुनरेव सा
puṣpacandanatalpaṃ ca tad babhūvātikaṇṭakam |
viṣahāri sukhaṃ divyaṃ sundaraṃ ca phalaṃ jalam
||7||पुष्पचन्दनतल्पं च तद् बभूवातिकण्टकम् ।
विषहारि सुखं दिव्यं सुन्दरं च फलं जलम्
nilayaṃ ca bilākāraṃ sūkṣmavastraṃ hutāśanaḥ |
sindūrapatrakaṃ caiva vraṇatulyaṃ ca duḥkhadam
||8||निलयं च बिलाकारं सूक्ष्मवस्त्रं हुताशनः ।
सिन्दूरपत्रकं चैव व्रणतुल्यं च दुःखदम्
kṣaṇaṃ dadarśa tandrāyāṃ suveṣaṃ puruṣaṃ satī |
sundaraṃ ca yuvānaṃ ca sasmitaṃ rasikeśvaram
||9||क्षणं ददर्श तन्द्रायां सुवेषं पुरुषं सती ।
सुन्दरं च युवानं च सस्मितं रसिकेश्वरम्
candanokṣitasarvāṅgaṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitam |
āgacchantaṃ mālyavantaṃ pibantaṃ tanmukhāmbujam
||10||चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं रत्नभूषणभूषितम् ।
आगच्छन्तं माल्यवन्तं पिबन्तं तन्मुखाम्बुजम्
kathayantaṃ ratikathāṃ bruvantaṃ madhuraṃ muhuḥ |
sambhuktavantaṃ talpe ca samāśliṣyantamīpsitam
||11||कथयन्तं रतिकथां ब्रुवन्तं मधुरं मुहुः ।
सम्भुक्तवन्तं तल्पे च समाश्लिष्यन्तमीप्सितम्
punareva tu gacchantamāgacchantaṃ ca sannidhau |
yāntaṃ kva yāsi prāṇeśa tiṣṭhatyevamuvāca sā
||12||पुनरेव तु गच्छन्तमागच्छन्तं च सन्निधौ ।
यान्तं क्व यासि प्राणेश तिष्ठत्येवमुवाच सा
punaśca cetanāṃ prāpya vilalāpa punaḥ punaḥ |
evaṃ sā yauvanaṃ prāpya tasthau tatraiva nārada
||13||पुनश्च चेतनां प्राप्य विललाप पुनः पुनः ।
एवं सा यौवनं प्राप्य तस्थौ तत्रैव नारद
śaṅkhacūḍo mahāyogī jaigīṣavyānmanoharam |
kṛṣṇamantraṃ ca samprāpya kṛtvā siddhaṃ tu puṣkare
||14||शङ्खचूडो महायोगी जैगीषव्यान्मनोहरम् ।
कृष्णमन्त्रं च सम्प्राप्य कृत्वा सिद्धं तु पुष्करे
kavacaṃ ca gale baddhvā sarvamaṅgalamaṅgalam |
brahmaṇaśca varaṃ prāpya yatte manasi vāñchitam
||15||कवचं च गले बद्ध्वा सर्वमङ्गलमङ्गलम् ।
ब्रह्मणश्च वरं प्राप्य यत्ते मनसि वाञ्छितम्
ājñayā brahmaṇaḥ so'pi badarīṃ ca samāyayau |
āgacchantaṃ śaṅkhacūḍaṃ dadarśa tulasī mune
||16||आज्ञया ब्रह्मणः सोऽपि बदरीं च समाययौ ।
आगच्छन्तं शङ्खचूडं ददर्श तुलसी मुने
navayauvanasampannaṃ kāmadevasamaprabham |
śvetacampakavarṇābhaṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitam
||17||नवयौवनसम्पन्नं कामदेवसमप्रभम् ।
श्वेतचम्पकवर्णाभं रत्नभूषणभूषितम्
śaratpārvaṇacandrāsyaṃ śaratpaṅkajalocanam |
ratnasāravinirmāṇavimānasthaṃ manoharam
||18||शरत्पार्वणचन्द्रास्यं शरत्पङ्कजलोचनम् ।
रत्नसारविनिर्माणविमानस्थं मनोहरम्
ratnakuṇḍalayugmena gaṇḍasthalavirājitam |
pārijātaprasūnānāṃ mālāvantaṃ ca susmitam
||19||रत्नकुण्डलयुग्मेन गण्डस्थलविराजितम् ।
पारिजातप्रसूनानां मालावन्तं च सुस्मितम्
kastūrīkuṅkumāyuktaṃ sugandhicandanānvitam |
sā dṛṣṭvā sannidhāvenaṃ mukhamācchādya vāsasā
||20||कस्तूरीकुङ्कुमायुक्तं सुगन्धिचन्दनान्वितम् ।
सा दृष्ट्वा सन्निधावेनं मुखमाच्छाद्य वाससा
sasmitā taṃ nirīkṣantī sakaṭākṣaṃ punaḥ punaḥ |
babhūvātinamramukhī navasaṅgamalajjitā
||21||सस्मिता तं निरीक्षन्ती सकटाक्षं पुनः पुनः ।
बभूवातिनम्रमुखी नवसङ्गमलज्जिता
śaradinduvinindyaikasvamukhenduvirājitā |
amūlyaratnanirmāṇayāvakāvalisaṃyutā
||22||शरदिन्दुविनिन्द्यैकस्वमुखेन्दुविराजिता ।
अमूल्यरत्ननिर्माणयावकावलिसंयुता
maṇīndrasāranirmāṇakvaṇanmañjīrarañjitā |
dadhatī kabarībhāraṃ mālatīmālyasaṃyutam
||23||मणीन्द्रसारनिर्माणक्वणन्मञ्जीररञ्जिता ।
दधती कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम्
amūlyaratnanirmāṇamakarākṛtikuṇḍalā |
citrakuṇḍalayugmena gaṇḍasthalavirājitā
||24||अमूल्यरत्ननिर्माणमकराकृतिकुण्डला ।
चित्रकुण्डलयुग्मेन गण्डस्थलविराजिता
ratnendrasārahāreṇa stanamadhyasthalojjvalā |
ratnakaṅkaṇakeyūraśaṅkhabhūṣaṇabhūṣitā
||25||रत्नेन्द्रसारहारेण स्तनमध्यस्थलोज्ज्वला ।
रत्नकङ्कणकेयूरशङ्खभूषणभूषिता
ratnāṅgulīyakairdivyairaṅgulyāvalirājitā |
dṛṣṭvā tāṃ lalitāṃ ramyāṃ suśīlāṃ sundarīṃ satīm
||26||रत्नाङ्गुलीयकैर्दिव्यैरङ्गुल्यावलिराजिता ।
दृष्ट्वा तां ललितां रम्यां सुशीलां सुन्दरीं सतीम्
uvāsa tatsamīpe tu madhuraṃ tāmuvāca saḥ |
śaṅkhacūḍa uvāca |
kā tvaṃ kasya ca kanyā ca dhanyā mānyā ca yoṣitām
||27||उवास तत्समीपे तु मधुरं तामुवाच सः ।
शङ्खचूड उवाच ।
का त्वं कस्य च कन्या च धन्या मान्या च योषिताम्
kā tvaṃ mānini kalyāṇi sarvakalyāṇadāyini |
maunībhūte kiṅkare māṃ sambhāṣāṃ kuru sundari
||28||का त्वं मानिनि कल्याणि सर्वकल्याणदायिनि ।
मौनीभूते किङ्करे मां सम्भाषां कुरु सुन्दरि
ityevaṃ vacanaṃ śrutvā sakāmā vāmalocanā |
sasmitā namravadanā sakāmaṃ tamuvāca sā
||29||इत्येवं वचनं श्रुत्वा सकामा वामलोचना ।
सस्मिता नम्रवदना सकामं तमुवाच सा
tulasyuvāca
dharmadhvajasutāhaṃ ca tapasyāyāṃ tapovane |
tapasvinyahaṃ tiṣṭhāmi kastvaṃ gaccha yathāsukham
||30||धर्मध्वजसुताहं च तपस्यायां तपोवने ।
तपस्विन्यहं तिष्ठामि कस्त्वं गच्छ यथासुखम्
kāminīṃ kulajātāṃ ca rahasyekākinīṃ satīm |
na pṛcchati kule jāta ityevaṃ me śrutau śrutam
||31||कामिनीं कुलजातां च रहस्येकाकिनीं सतीम् ।
न पृच्छति कुले जात इत्येवं मे श्रुतौ श्रुतम्
lampaṭo'satkule jāto dharmaśāstrārthavarjitaḥ |
yenāśrutaḥ śruterarthaḥ sa kāmīcchati kāminīm
||32||लम्पटोऽसत्कुले जातो धर्मशास्त्रार्थवर्जितः ।
येनाश्रुतः श्रुतेरर्थः स कामीच्छति कामिनीम्
āpātamadhurāṃ mattāmantakāṃ puruṣasya tām |
viṣakumbhākārarūpāmamṛtāsyāṃ ca santatam
||33||आपातमधुरां मत्तामन्तकां पुरुषस्य ताम् ।
विषकुम्भाकाररूपाममृतास्यां च सन्ततम्
hṛdaye kṣuradhārābhāṃ śaśvanmadhurabhāṣiṇīm |
svakāryapariniṣpattyai tatparā satataṃ ca tām
||34||हृदये क्षुरधाराभां शश्वन्मधुरभाषिणीम् ।
स्वकार्यपरिनिष्पत्त्यै तत्परा सततं च ताम्
kāryārthe svāmivaśagāmanyathaivāvaśāṃ sadā |
svāntarmalinarūpāṃ ca prasannavadanekṣaṇām
||35||कार्यार्थे स्वामिवशगामन्यथैवावशां सदा ।
स्वान्तर्मलिनरूपां च प्रसन्नवदनेक्षणाम्
śrutau purāṇe yāsāṃ ca caritramatidūṣitam |
tāsu ko viśvasetprājñaḥ prajñāvāṃśca durāśayaḥ
||36||श्रुतौ पुराणे यासां च चरित्रमतिदूषितम् ।
तासु को विश्वसेत्प्राज्ञः प्रज्ञावांश्च दुराशयः
tāsāṃ ko vā ripurmitraṃ prārthayanti navaṃ navam |
dṛṣṭvā suveṣaṃ puruṣamicchanti hṛdaye sadā
||37||तासां को वा रिपुर्मित्रं प्रार्थयन्ति नवं नवम् ।
दृष्ट्वा सुवेषं पुरुषमिच्छन्ति हृदये सदा
bāhye svārthaṃ satītvaṃ ca jñāpayantī prayatnataḥ |
śaśvatkāmā ca rāmā ca kāmādhārā manoharā
||38||बाह्ये स्वार्थं सतीत्वं च ज्ञापयन्ती प्रयत्नतः ।
शश्वत्कामा च रामा च कामाधारा मनोहरा
bāhye chalātkhedayantī svāntarmaithunamānasā |
kāntaṃ hasantī rahasi bāhye'tīva sulajjitā
||39||बाह्ये छलात्खेदयन्ती स्वान्तर्मैथुनमानसा ।
कान्तं हसन्ती रहसि बाह्येऽतीव सुलज्जिता
māninī maithunābhāve kopanā kalahāṅkurā |
suprītā bhūrisambhogātsvalpamaithunaduḥkhitā
||40||मानिनी मैथुनाभावे कोपना कलहाङ्कुरा ।
सुप्रीता भूरिसम्भोगात्स्वल्पमैथुनदुःखिता
sumiṣṭānnācchītatoyādākāṅkṣantī ca mānase |
sundaraṃ rasikaṃ kāntaṃ yuvānaṃ guṇinaṃ sadā
||41||सुमिष्टान्नाच्छीततोयादाकाङ्क्षन्ती च मानसे ।
सुन्दरं रसिकं कान्तं युवानं गुणिनं सदा
sutātparamabhisnehaṃ kurvatī rasikopari |
prāṇādhikaṃ priyatamaṃ sambhogakuśalaṃ priyam
||42||सुतात्परमभिस्नेहं कुर्वती रसिकोपरि ।
प्राणाधिकं प्रियतमं सम्भोगकुशलं प्रियम्
paśyantī riputulyaṃ ca vṛddhaṃ vā maithunākṣamam |
kalahaṃ kurvatī śaśvattena sārdhaṃ sukopanā
||43||पश्यन्ती रिपुतुल्यं च वृद्धं वा मैथुनाक्षमम् ।
कलहं कुर्वती शश्वत्तेन सार्धं सुकोपना
vācayā bhakṣayantī taṃ sarpa ākhumivolbaṇam |
duḥsāhasasvarūpā ca sarvadoṣāśrayā sadā
||44||वाचया भक्षयन्ती तं सर्प आखुमिवोल्बणम् ।
दुःसाहसस्वरूपा च सर्वदोषाश्रया सदा
brahmaviṣṇuśivādīnāṃ duḥsādhyā moharūpiṇī |
tapomārgārgalā śaśvanmokṣadvārakapāṭikā
||45||ब्रह्मविष्णुशिवादीनां दुःसाध्या मोहरूपिणी ।
तपोमार्गार्गला शश्वन्मोक्षद्वारकपाटिका
harerbhaktivyavahitā sarvamāyākaraṇḍikā |
saṃsārakārāgāre ca śaśvannigaḍarūpiṇī
||46||हरेर्भक्तिव्यवहिता सर्वमायाकरण्डिका ।
संसारकारागारे च शश्वन्निगडरूपिणी
indrajālasvarūpā ca mithyā ca svapnarūpiṇī |
bibhratī bāhyasaundaryamadho'ṅgamatikutsitam
||47||इन्द्रजालस्वरूपा च मिथ्या च स्वप्नरूपिणी ।
बिभ्रती बाह्यसौन्दर्यमधोऽङ्गमतिकुत्सितम्
nānāviṇmūtrapūyānāmādhāraṃ malasaṃyutam |
durgandhidoṣasaṃyuktaṃ raktāraktamasaṃskṛtam
||48||नानाविण्मूत्रपूयानामाधारं मलसंयुतम् ।
दुर्गन्धिदोषसंयुक्तं रक्तारक्तमसंस्कृतम्
māyārūpā māyināṃ ca vidhinā nirmitā purā |
viṣarūpā mumukṣūṇāmadṛśyāpyabhivāñchatām
||49||मायारूपा मायिनां च विधिना निर्मिता पुरा ।
विषरूपा मुमुक्षूणामदृश्याप्यभिवाञ्छताम्
ityuktvā tulasī taṃ tu virarāma ca nārada |
sasmitaḥ śaṅkhacūḍaśca pravaktumupacakrame
||50||इत्युक्त्वा तुलसी तं तु विरराम च नारद ।
सस्मितः शङ्खचूडश्च प्रवक्तुमुपचक्रमे
śaṅkhacūḍa uvāca
tvayā yatkathitaṃ devi na ca sarvamalīkakam |
kiñcitsatyamalīkaṃ ca kiñcinmatto niśāmaya
||51||त्वया यत्कथितं देवि न च सर्वमलीककम् ।
किञ्चित्सत्यमलीकं च किञ्चिन्मत्तो निशामय
nirmitaṃ dvividhaṃ dhātrā strīrūpaṃ sarvamohanam |
kṛtvā rūpaṃ vāstavaṃ ca praśasyaṃ cāpraśaṃsitam
||52||निर्मितं द्विविधं धात्रा स्त्रीरूपं सर्वमोहनम् ।
कृत्वा रूपं वास्तवं च प्रशस्यं चाप्रशंसितम्
lakṣmīḥ sarasvatī durgā sāvitrī rādhikādikā |
sṛṣṭisūtrasvarūpā ca ādyā sṛṣṭirvinirmitā
||53||लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा सावित्री राधिकादिका ।
सृष्टिसूत्रस्वरूपा च आद्या सृष्टिर्विनिर्मिता
etāsāmaṃśarūpaṃ ca strīrūpaṃ vāstavaṃ smṛtam |
tatpraśasyaṃ yaśorūpaṃ sarvamaṅgalakārakam
||54||एतासामंशरूपं च स्त्रीरूपं वास्तवं स्मृतम् ।
तत्प्रशस्यं यशोरूपं सर्वमङ्गलकारकम्
śatarūpā devahūtī svadhā svāhā ca dakṣiṇā |
chāyāvatī rohiṇī ca varuṇānī śacī tathā
||55||शतरूपा देवहूती स्वधा स्वाहा च दक्षिणा ।
छायावती रोहिणी च वरुणानी शची तथा
kuberasya ca patnī yāpyaditiśca ditistathā |
lopāmudrānasūyā ca koṭabhī tulasī tathā
||56||कुबेरस्य च पत्नी याप्यदितिश्च दितिस्तथा ।
लोपामुद्रानसूया च कोटभी तुलसी तथा
ahalyārundhatī menā tārā mandodarī tathā |
damayantī vedavatī gaṅgā ca manasā tathā
||57||अहल्यारुन्धती मेना तारा मन्दोदरी तथा ।
दमयन्ती वेदवती गङ्गा च मनसा तथा
puṣṭistuṣṭiḥ smṛtirmedhā kālikā ca vasundharā |
ṣaṣṭhī maṅgalacaṇḍī ca mūrtiśca dharmakāminī
||58||पुष्टिस्तुष्टिः स्मृतिर्मेधा कालिका च वसुन्धरा ।
षष्ठी मङ्गलचण्डी च मूर्तिश्च धर्मकामिनी
svastiḥ śraddhā ca śāntiśca kāntiḥ kṣāntistathā parā |
nidrā tandrā kṣutpipāsā sandhyā rātridināni ca
||59||स्वस्तिः श्रद्धा च शान्तिश्च कान्तिः क्षान्तिस्तथा परा ।
निद्रा तन्द्रा क्षुत्पिपासा सन्ध्या रात्रिदिनानि च
sampattirdhṛtikīrtī ca kriyā śobhā prabhā śivā |
yatstrīrūpaṃ ca sambhūtamuttamaṃ tu yuge yuge
||60||सम्पत्तिर्धृतिकीर्ती च क्रिया शोभा प्रभा शिवा ।
यत्स्त्रीरूपं च सम्भूतमुत्तमं तु युगे युगे
kalākalāṃśarūpaṃ ca svarveśyādikameva ca |
tadapraśasyaṃ viśveṣu puṃścalīrūpameva ca
||61||कलाकलांशरूपं च स्वर्वेश्यादिकमेव च ।
तदप्रशस्यं विश्वेषु पुंश्चलीरूपमेव च
sattvapradhānaṃ yadrūpaṃ tadyuktaṃ ca prabhāvataḥ |
taduttamaṃ ca viśveṣu sādhvīrūpaṃ praśaṃsitam
||62||सत्त्वप्रधानं यद्रूपं तद्युक्तं च प्रभावतः ।
तदुत्तमं च विश्वेषु साध्वीरूपं प्रशंसितम्
tadvāstavaṃ ca vijñeyaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ |
rajorūpaṃ tamorūpaṃ kalāsu vividhaṃ smṛtam
||63||तद्वास्तवं च विज्ञेयं प्रवदन्ति मनीषिणः ।
रजोरूपं तमोरूपं कलासु विविधं स्मृतम्
madhyamā rajasaścāṃśāstāstu bhogeṣu lolupāḥ |
sukhasambhogavaśyāśca svakārye niratāḥ sadā
||64||मध्यमा रजसश्चांशास्तास्तु भोगेषु लोलुपाः ।
सुखसम्भोगवश्याश्च स्वकार्ये निरताः सदा
kapaṭā mohakāriṇyo dharmārthavimukhāḥ sadā |
rajorūpasya sādhvītvamato naivopajāyate
||65||कपटा मोहकारिण्यो धर्मार्थविमुखाः सदा ।
रजोरूपस्य साध्वीत्वमतो नैवोपजायते
idaṃ madhyamarūpaṃ ca pravadanti manīṣiṇaḥ |
tamorūpaṃ durnivāryamadhamaṃ tadvidurbudhāḥ
||66||इदं मध्यमरूपं च प्रवदन्ति मनीषिणः ।
तमोरूपं दुर्निवार्यमधमं तद्विदुर्बुधाः
na pṛcchati kule jātaḥ paṇḍitaśca parastriyam |
nirjane nirjale vāpi rahasyapi parastriyam
||67||न पृच्छति कुले जातः पण्डितश्च परस्त्रियम् ।
निर्जने निर्जले वापि रहस्यपि परस्त्रियम्
āgacchāmi tvatsamīpamājñayā brahmaṇo'dhunā |
gāndharveṇa vivāhena tvāṃ grahīṣyāmi śobhane
||68||आगच्छामि त्वत्समीपमाज्ञया ब्रह्मणोऽधुना ।
गान्धर्वेण विवाहेन त्वां ग्रहीष्यामि शोभने
ahameva śaṅkhacūḍo devavidrāvakārakaḥ |
danuvaṃśyo viśeṣeṇa sudāmāhaṃ hareḥ purā
||69||अहमेव शङ्खचूडो देवविद्रावकारकः ।
दनुवंश्यो विशेषेण सुदामाहं हरेः पुरा
ahamaṣṭasu gopeṣu gopo'pi pārṣadeṣu ca |
adhunā dānavendro'haṃ rādhikāyāśca śāpataḥ
||70||अहमष्टसु गोपेषु गोपोऽपि पार्षदेषु च ।
अधुना दानवेन्द्रोऽहं राधिकायाश्च शापतः
jātismaro'haṃ jānāmi kṛṣṇamantraprabhāvataḥ |
jātismarā tvaṃ tulasī sambhuktā hariṇā purā
||71||जातिस्मरोऽहं जानामि कृष्णमन्त्रप्रभावतः ।
जातिस्मरा त्वं तुलसी सम्भुक्ता हरिणा पुरा
tvameva rādhikākopājjātāsi bhārate bhuvi |
tvāṃ sambhoktumutsuko'haṃ nālaṃ rādhābhayāttataḥ
||72||त्वमेव राधिकाकोपाज्जातासि भारते भुवि ।
त्वां सम्भोक्तुमुत्सुकोऽहं नालं राधाभयात्ततः
ityevamuktvā sa pumānvirarāma mahāmune |
sasmitaṃ tulasī tuṣṭā pravaktumupacakrame
||73||इत्येवमुक्त्वा स पुमान्विरराम महामुने ।
सस्मितं तुलसी तुष्टा प्रवक्तुमुपचक्रमे
tulasyuvāca
evaṃvidho budho nityaṃ viśveṣu ca praśaṃsitaḥ |
kāntamevaṃvidhaṃ kāntā śaśvadicchati kāmataḥ
||74||एवंविधो बुधो नित्यं विश्वेषु च प्रशंसितः ।
कान्तमेवंविधं कान्ता शश्वदिच्छति कामतः
tvayāhamadhunā satyaṃ vicāreṇa parājitā |
sa ninditaścāpyaśuciryaḥ pumāṃśca striyā jitaḥ
||75||त्वयाहमधुना सत्यं विचारेण पराजिता ।
स निन्दितश्चाप्यशुचिर्यः पुमांश्च स्त्रिया जितः
nindanti pitaro devā bāndhavāḥ strījitaṃ naram |
strījitaṃ manasā mātā pitā bhrātā ca nindati
||76||निन्दन्ति पितरो देवा बान्धवाः स्त्रीजितं नरम् ।
स्त्रीजितं मनसा माता पिता भ्राता च निन्दति
śuddho vipro daśāhena jātake mṛtake yathā |
bhūmipo dvādaśāhena vaiśyaḥ pañcadaśāhataḥ
||77||शुद्धो विप्रो दशाहेन जातके मृतके यथा ।
भूमिपो द्वादशाहेन वैश्यः पञ्चदशाहतः
śūdro māsena vedeṣu mātṛvaddhīnasaṅkaraḥ |
aśuciḥ strījitaḥ śuddhyeccitādahanakālataḥ
||78||शूद्रो मासेन वेदेषु मातृवद्धीनसङ्करः ।
अशुचिः स्त्रीजितः शुद्ध्येच्चितादहनकालतः
na gahṇantīcchayā tasya pitaraḥ piṇḍatarpaṇam |
na gahṇantyeva devāśca tasya puṣpajalādikam
||79||न गह्णन्तीच्छया तस्य पितरः पिण्डतर्पणम् ।
न गह्णन्त्येव देवाश्च तस्य पुष्पजलादिकम्
kiṃ vā jñānena tapasā japahomaprapūjanaiḥ |
kiṃ vidyayā ca yaśasā strībhiryasya mano hṛtam
||80||किं वा ज्ञानेन तपसा जपहोमप्रपूजनैः ।
किं विद्यया च यशसा स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम्
vidyāprabhāvajñānārthaṃ mayā tvaṃ ca parīkṣitaḥ |
kṛtvā parīkṣāṃ kāntasya vṛṇoti kāminī varam
||81||विद्याप्रभावज्ञानार्थं मया त्वं च परीक्षितः ।
कृत्वा परीक्षां कान्तस्य वृणोति कामिनी वरम्
varāya guṇahīnāya vṛddhāyājñānine tathā |
daridrāya ca mūrkhāya rogiṇe kutsitāya ca
||82||वराय गुणहीनाय वृद्धायाज्ञानिने तथा ।
दरिद्राय च मूर्खाय रोगिणे कुत्सिताय च
atyantakopayuktāya vātyantadurmukhāya ca |
paṅgave cāṅgahīnāya cāndhāya badhirāya ca
||83||अत्यन्तकोपयुक्ताय वात्यन्तदुर्मुखाय च ।
पङ्गवे चाङ्गहीनाय चान्धाय बधिराय च
jaḍāya caiva mūkāya klībatulyāya pāpine |
brahmahatyāṃ labhetso'pi svakanyāṃ pradadāti yaḥ
||84||जडाय चैव मूकाय क्लीबतुल्याय पापिने ।
ब्रह्महत्यां लभेत्सोऽपि स्वकन्यां प्रददाति यः
śāntāya guṇine caiva yūne ca viduṣe'pi ca |
sādhave ca sutāṃ dattvā daśayajñaphalaṃ labhet
||85||शान्ताय गुणिने चैव यूने च विदुषेऽपि च ।
साधवे च सुतां दत्त्वा दशयज्ञफलं लभेत्
yaḥ kanyāpālanaṃ kṛtvā karoti yadi vikrayam |
vikretā dhanalobhena kumbhīpākaṃ sa gacchati
||86||यः कन्यापालनं कृत्वा करोति यदि विक्रयम् ।
विक्रेता धनलोभेन कुम्भीपाकं स गच्छति
kanyāmūtraṃ purīṣaṃ ca tatra bhakṣati pātakī |
kṛmibhirdaṃśitaḥ kākairyāvadindrāścaturdaśa
||87||कन्यामूत्रं पुरीषं च तत्र भक्षति पातकी ।
कृमिभिर्दंशितः काकैर्यावदिन्द्राश्चतुर्दश
tadante vyādhisaṃyuktaḥ sa labhejjanma niścitam |
vikrīṇāti māṃsabhāraṃ vahatyeva divāniśam
||88||तदन्ते व्याधिसंयुक्तः स लभेज्जन्म निश्चितम् ।
विक्रीणाति मांसभारं वहत्येव दिवानिशम्
ityevamuktvā tulasī virarāma taponidhe |
brahmovāca |
kiṃ karoṣi śaṅkhacūḍa saṃvādamanayā saha
||89||इत्येवमुक्त्वा तुलसी विरराम तपोनिधे ।
ब्रह्मोवाच ।
किं करोषि शङ्खचूड संवादमनया सह
gāndharveṇa vivāhena tvaṃ cāsyā grahaṇaṃ kuru |
puruṣeṣvasi ratnaṃ tvaṃ strīṣu ratnaṃ tviyaṃ satī
||90||गान्धर्वेण विवाहेन त्वं चास्या ग्रहणं कुरु ।
पुरुषेष्वसि रत्नं त्वं स्त्रीषु रत्नं त्वियं सती
vidagdhāyā vidagdhena saṅgamo guṇavānbhavet |
nirvirodhasukhaṃ rājan ko vā tyajati durlabham
||91||विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो गुणवान्भवेत् ।
निर्विरोधसुखं राजन् को वा त्यजति दुर्लभम्
yo'virodhasukhatyāgī sa paśurnātra saṃśayaḥ |
kiṃ parīkṣasi tvaṃ kāntamīdṛśaṃ guṇinaṃ sati
||92||योऽविरोधसुखत्यागी स पशुर्नात्र संशयः ।
किं परीक्षसि त्वं कान्तमीदृशं गुणिनं सति
devānāmasurāṇāṃ ca dānavānāṃ vimardakam |
yathā lakṣmīśca lakṣmīśe yathā kṛṣṇe ca rādhikā
||93||देवानामसुराणां च दानवानां विमर्दकम् ।
यथा लक्ष्मीश्च लक्ष्मीशे यथा कृष्णे च राधिका
yathā mayi ca sāvitrī bhavānī ca bhave yathā |
yathā dharā varāhe ca dakṣiṇā ca yathādhvare
||94||यथा मयि च सावित्री भवानी च भवे यथा ।
यथा धरा वराहे च दक्षिणा च यथाध्वरे
dyathātreranasūyā ca damayantī yathā nale |
rohiṇī ca yathā candre yathā kāme ratiḥ satī
||95||द्यथात्रेरनसूया च दमयन्ती यथा नले ।
रोहिणी च यथा चन्द्रे यथा कामे रतिः सती
yathāditiḥ kaśyape ca vasiṣṭhe'rundhatī sakhī |
yathāhalyā gautame ca devahūtiśca kardame
||96||यथादितिः कश्यपे च वसिष्ठेऽरुन्धती सखी ।
यथाहल्या गौतमे च देवहूतिश्च कर्दमे
yathā bṛhaspatau tārā śatarūpā manau yathā |
yathā ca dakṣiṇā yajñe yathā svāhā hutāśane
||97||यथा बृहस्पतौ तारा शतरूपा मनौ यथा ।
यथा च दक्षिणा यज्ञे यथा स्वाहा हुताशने
yathā śacī mahendre ca yathā puṣṭirgaṇeśvare |
devasenā yathā skande dharme bhūrtiryathā satī
||98||यथा शची महेन्द्रे च यथा पुष्टिर्गणेश्वरे ।
देवसेना यथा स्कन्दे धर्मे भूर्तिर्यथा सती
saubhāgyā supriyā tvaṃ ca śaṅkhacūḍe tathā bhava |
anena sārdhaṃ suciraṃ sundareṇa ca sundari
||99||सौभाग्या सुप्रिया त्वं च शङ्खचूडे तथा भव ।
अनेन सार्धं सुचिरं सुन्दरेण च सुन्दरि
sthāne sthāne vihāraṃ ca yathecchaṃ kuru santatam |
paścātprāpyasi goloke śrīkṛṣṇaṃ punareva ca |
caturbhujaṃ ca vaikuṇṭhe śaṅkhacūḍe mṛte sati
||100||स्थाने स्थाने विहारं च यथेच्छं कुरु सन्ततम् ।
पश्चात्प्राप्यसि गोलोके श्रीकृष्णं पुनरेव च ।
चतुर्भुजं च वैकुण्ठे शङ्खचूडे मृते सति
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe śaṅkhacūḍena saha tulasyāḥ saṅgativarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||