gaṅgādīnāṃ śāpoddhāravarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
ityuktvā jagatāṃ nātho virarāma ca nārada |
atīva rurudurdevyaḥ samāliṅgya parasparam
||1||इत्युक्त्वा जगतां नाथो विरराम च नारद ।
अतीव रुरुदुर्देव्यः समालिङ्ग्य परस्परम्
tāśca sarvāḥ samālokya krameṇocustadeśvaram |
kampitāḥ sāśrunetrāśca śokena ca bhayena ca
||2||ताश्च सर्वाः समालोक्य क्रमेणोचुस्तदेश्वरम् ।
कम्पिताः साश्रुनेत्राश्च शोकेन च भयेन च
sarasvatyuvāca
viśāpaṃ dehi he nātha duṣṭamājanmaśocanam |
satsvāminā parityaktāḥ kuto jīvanti tāḥ striyaḥ
||3||विशापं देहि हे नाथ दुष्टमाजन्मशोचनम् ।
सत्स्वामिना परित्यक्ताः कुतो जीवन्ति ताः स्त्रियः
dehatyāgaṃ kariṣyāmi yogena bhārate dhruvam |
atyunnato hi niyataṃ pātumarhati niścitam
||4||देहत्यागं करिष्यामि योगेन भारते ध्रुवम् ।
अत्युन्नतो हि नियतं पातुमर्हति निश्चितम्
gaṅgovāca
ahaṃ kenāparādhena tvayā tyaktā jagatpate |
dehatyāgaṃ kariṣyāmi nirdoṣāyā vadhaṃ labha
||5||अहं केनापराधेन त्वया त्यक्ता जगत्पते ।
देहत्यागं करिष्यामि निर्दोषाया वधं लभ
nirdoṣakāminītyāgaṃ karoti yo naro bhuvi |
sa yāti narakaṃ ghoraṃ kintu sarveśvaro'pi vā
||6||निर्दोषकामिनीत्यागं करोति यो नरो भुवि ।
स याति नरकं घोरं किन्तु सर्वेश्वरोऽपि वा
padmovāca
nātha sattvasvarūpastvaṃ kopaḥ kathamaho tava |
prasādaṃ kuru bhārye dve sadīśasya kṣamā varā
||7||नाथ सत्त्वस्वरूपस्त्वं कोपः कथमहो तव ।
प्रसादं कुरु भार्ये द्वे सदीशस्य क्षमा वरा
bhārate bhāratīśāpādyāsyāmi kalayā hyaham |
kiyatkālaṃ sthitistatra kadā drakṣyāmi te padam
||8||भारते भारतीशापाद्यास्यामि कलया ह्यहम् ।
कियत्कालं स्थितिस्तत्र कदा द्रक्ष्यामि ते पदम्
dāsyanti pāpinaḥ pāpaṃ sadyaḥ snānāvagāhanāt |
kena tena vimuktāhamāgamiṣyāmi te padam
||9||दास्यन्ति पापिनः पापं सद्यः स्नानावगाहनात् ।
केन तेन विमुक्ताहमागमिष्यामि ते पदम्
kalayā tulasīrūpaṃ dharmadhvajasutā satī |
bhuktvā kadā labhiṣyāmi tvatpādāmbujamacyuta
||10||कलया तुलसीरूपं धर्मध्वजसुता सती ।
भुक्त्वा कदा लभिष्यामि त्वत्पादाम्बुजमच्युत
vṛkṣarūpā bhaviṣyāmi tvadadhiṣṭhātṛdevatā |
samuddhariṣyasi kadā tanme brūhi kṛpānidhe
||11||वृक्षरूपा भविष्यामि त्वदधिष्ठातृदेवता ।
समुद्धरिष्यसि कदा तन्मे ब्रूहि कृपानिधे
gaṅgā sarasvatīśāpādyadi yāsyati bhārate |
śāpena muktā pāpācca kadā tvāṃ ca labhiṣyati
||12||गङ्गा सरस्वतीशापाद्यदि यास्यति भारते ।
शापेन मुक्ता पापाच्च कदा त्वां च लभिष्यति
gaṅgāśāpena vā vāṇī yadi yāsyati bhāratam |
kadā śāpādvinirmucya labhiṣyati padaṃ tava
||13||गङ्गाशापेन वा वाणी यदि यास्यति भारतम् ।
कदा शापाद्विनिर्मुच्य लभिष्यति पदं तव
tāṃ vāṇīṃ brahmasadanaṃ gaṅgāṃ vā śivamandiram |
gantuṃ vadasi he nātha tatkṣamasva ca te vacaḥ
||14||तां वाणीं ब्रह्मसदनं गङ्गां वा शिवमन्दिरम् ।
गन्तुं वदसि हे नाथ तत्क्षमस्व च ते वचः
ityuktvā kamalā kāntapādaṃ dhṛtvā nanāma sā |
svakeśairveṣṭanaṃ kṛtvā ruroda ca punaḥ punaḥ
||15||इत्युक्त्वा कमला कान्तपादं धृत्वा ननाम सा ।
स्वकेशैर्वेष्टनं कृत्वा रुरोद च पुनः पुनः
(uvāca padmanābhastāṃ padmāṃ kṛtvā svavakṣasi |
īṣaddhāsyaprasannāsyo bhaktānugrahakātaraḥ |
) |
śrībhagavānuvāca |
tvadvākyamācariṣyāmi svavākyaṃ ca sureśvari |
samatāṃ ca kariṣyāmi śṛṇu tvaṃ kamalekṣaṇe
||16||(उवाच पद्मनाभस्तां पद्मां कृत्वा स्ववक्षसि ।
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यो भक्तानुग्रहकातरः ।
) ।
श्रीभगवानुवाच ।
त्वद्वाक्यमाचरिष्यामि स्ववाक्यं च सुरेश्वरि ।
समतां च करिष्यामि शृणु त्वं कमलेक्षणे
bhāratī yātu kalayā saridrūpā ca bhārate |
ardhā sā brahmasadanaṃ svayaṃ tiṣṭhatu madgṛhe
||17||भारती यातु कलया सरिद्रूपा च भारते ।
अर्धा सा ब्रह्मसदनं स्वयं तिष्ठतु मद्गृहे
bhagīrathena sā nītā gaṅgā yāsyati bhārate |
pūtaṃ kartuṃ tribhuvanaṃ svayaṃ tiṣṭhatu madgṛhe
||18||भगीरथेन सा नीता गङ्गा यास्यति भारते ।
पूतं कर्तुं त्रिभुवनं स्वयं तिष्ठतु मद्गृहे
tatraiva candramauleśca mauliṃ prāpsyati durlabham |
tataḥ svabhāvataḥ pūtāpyatipūtā bhaviṣyati
||19||तत्रैव चन्द्रमौलेश्च मौलिं प्राप्स्यति दुर्लभम् ।
ततः स्वभावतः पूताप्यतिपूता भविष्यति
kalāṃśāṃśena gaccha tvaṃ bhārate vāmalocane |
padmāvatī saridrūpā tulasīvṛkṣarūpiṇī
||20||कलांशांशेन गच्छ त्वं भारते वामलोचने ।
पद्मावती सरिद्रूपा तुलसीवृक्षरूपिणी
kaleḥ pañcasahasre ca gate varṣe tu mokṣaṇam |
yuṣmākaṃ saritāṃ caiva madgehe cāgamiṣyatha
||21||कलेः पञ्चसहस्रे च गते वर्षे तु मोक्षणम् ।
युष्माकं सरितां चैव मद्गेहे चागमिष्यथ
sampadā hetubhūtā ca vipattiḥ sarvadehinām |
vinā vipattermahimā keṣāṃ padmabhave bhavet
||22||सम्पदा हेतुभूता च विपत्तिः सर्वदेहिनाम् ।
विना विपत्तेर्महिमा केषां पद्मभवे भवेत्
manmantropāsakānāṃ ca satāṃ snānāvagāhanāt |
yuṣmākaṃ mokṣaṇaṃ pāpāddarśanātsparśanāttathā
||23||मन्मन्त्रोपासकानां च सतां स्नानावगाहनात् ।
युष्माकं मोक्षणं पापाद्दर्शनात्स्पर्शनात्तथा
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni santyasaṃkhyāni sundari |
bhaviṣyanti ca pūtāni madbhaktasparśadarśanāt
||24||पृथिव्यां यानि तीर्थानि सन्त्यसंख्यानि सुन्दरि ।
भविष्यन्ति च पूतानि मद्भक्तस्पर्शदर्शनात्
manmantropāsakā bhaktā vibhramanti ca bhārate |
pūtaṃ kartuṃ tārituṃ ca supavitrāṃ vasundharām
||25||मन्मन्त्रोपासका भक्ता विभ्रमन्ति च भारते ।
पूतं कर्तुं तारितुं च सुपवित्रां वसुन्धराम्
madbhaktā yatra tiṣṭhanti pādaṃ prakṣālayanti ca |
tatsthānaṃ ca mahātīrthaṃ supavitraṃ bhaveddhruvam
||26||मद्भक्ता यत्र तिष्ठन्ति पादं प्रक्षालयन्ति च ।
तत्स्थानं च महातीर्थं सुपवित्रं भवेद्ध्रुवम्
strīghno goghnaḥ kṛtaghnaśca brahmaghno gurutalpagaḥ |
jīvanmukto bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt
||27||स्त्रीघ्नो गोघ्नः कृतघ्नश्च ब्रह्मघ्नो गुरुतल्पगः ।
जीवन्मुक्तो भवेत्पूतो मद्भक्तस्पर्शदर्शनात्
ekādaśīvihīnaśca sandhyāhīno'tha nāstikaḥ |
naraghātī bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt
||28||एकादशीविहीनश्च सन्ध्याहीनोऽथ नास्तिकः ।
नरघाती भवेत्पूतो मद्भक्तस्पर्शदर्शनात्
asijīvī masījīvī dhāvako grāmayācakaḥ |
vṛṣavāho bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt
||29||असिजीवी मसीजीवी धावको ग्रामयाचकः ।
वृषवाहो भवेत्पूतो मद्भक्तस्पर्शदर्शनात्
viśvāsaghātī mitraghno mithyāsākṣyasya dāyakaḥ |
sthāpyāhārī bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt
||30||विश्वासघाती मित्रघ्नो मिथ्यासाक्ष्यस्य दायकः ।
स्थाप्याहारी भवेत्पूतो मद्भक्तस्पर्शदर्शनात्
atyugravāndūṣakaśca jārakaḥ puṃścalīpatiḥ |
pūtaśca vṛṣalīputro madbhaktasparśadarśanāt
||31||अत्युग्रवान्दूषकश्च जारकः पुंश्चलीपतिः ।
पूतश्च वृषलीपुत्रो मद्भक्तस्पर्शदर्शनात्
śūdrāṇāṃ sūpakāraśca devalo grāmayājakaḥ |
adīkṣito bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt
||32||शूद्राणां सूपकारश्च देवलो ग्रामयाजकः ।
अदीक्षितो भवेत्पूतो मद्भक्तस्पर्शदर्शनात्
pitaraṃ mātaraṃ bhāryāṃ bhrātaraṃ tanayaṃ sutām |
guroḥ kulaṃ ca bhaginīṃ cakṣurhīnaṃ ca bāndhavam
||33||पितरं मातरं भार्यां भ्रातरं तनयं सुताम् ।
गुरोः कुलं च भगिनीं चक्षुर्हीनं च बान्धवम्
śvaśrūṃ ca śvaśuraṃ caiva yo na puṣṇāti sundari |
sa mahāpātakī pūto madbhaktasparśadarśanāt
||34||श्वश्रूं च श्वशुरं चैव यो न पुष्णाति सुन्दरि ।
स महापातकी पूतो मद्भक्तस्पर्शदर्शनात्
aśvatthanāśakaścaiva madbhaktanindakastathā |
śūdrānnabhojī vipraśca pūto madbhaktadarśanāt
||35||अश्वत्थनाशकश्चैव मद्भक्तनिन्दकस्तथा ।
शूद्रान्नभोजी विप्रश्च पूतो मद्भक्तदर्शनात्
devadravyāpahārī ca vipradravyāpahārakaḥ |
lākṣāloharasānāṃ ca vikretā duhitustathā
||36||देवद्रव्यापहारी च विप्रद्रव्यापहारकः ।
लाक्षालोहरसानां च विक्रेता दुहितुस्तथा
mahāpātakinaścaiva śūdrāṇāṃ śavadāhakaḥ |
bhaveyurete pūtāśca madbhaktasparśadarśanāt
||37||महापातकिनश्चैव शूद्राणां शवदाहकः ।
भवेयुरेते पूताश्च मद्भक्तस्पर्शदर्शनात्
mahālakṣmīruvāca
bhaktānāṃ lakṣaṇaṃ brūhi bhaktānugrahakātara |
yeṣāṃ tu darśanasparśātsadyaḥ pūtā narādhamāḥ
||38||भक्तानां लक्षणं ब्रूहि भक्तानुग्रहकातर ।
येषां तु दर्शनस्पर्शात्सद्यः पूता नराधमाः
haribhaktivihīnāśca mahāhaṅkārasaṃyutaḥ |
svapraśaṃsāratā dhūrtāḥ śaṭhāśca sādhunindakāḥ
||39||हरिभक्तिविहीनाश्च महाहङ्कारसंयुतः ।
स्वप्रशंसारता धूर्ताः शठाश्च साधुनिन्दकाः
punanti sarvatīrthāni yeṣāṃ snānāvagāhanāt |
yeṣāṃ ca pādarajasā pūtā pādodakānmahī
||40||पुनन्ति सर्वतीर्थानि येषां स्नानावगाहनात् ।
येषां च पादरजसा पूता पादोदकान्मही
yeṣāṃ saṃdarśanaṃ sparśaṃ ye vā vāñchanti bhārate |
sarveṣāṃ paramo lābho vaiṣṇavānāṃ samāgamaḥ
||41||येषां संदर्शनं स्पर्शं ये वा वाञ्छन्ति भारते ।
सर्वेषां परमो लाभो वैष्णवानां समागमः
na hyammayāni tīrthāni na devā mṛcchilāmayāḥ |
te punantyapi kālena viṣṇubhaktāḥ kṣaṇādaho
||42||न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः ।
ते पुनन्त्यपि कालेन विष्णुभक्ताः क्षणादहो
sūta uvāva mahālakṣmīvacaḥ śrutvā lakṣmīkāntaśca sasmitaḥ |
nigūḍhatattvaṃ kathitumapi śreṣṭhopacakrame
||43||सूत उवाव महालक्ष्मीवचः श्रुत्वा लक्ष्मीकान्तश्च सस्मितः ।
निगूढतत्त्वं कथितुमपि श्रेष्ठोपचक्रमे
śrībhagavānuvāca
bhaktānāṃ lakṣaṇaṃ lakṣmi gūḍhaṃ śrutipurāṇayoḥ |
puṇyasvarūpaṃ pāpaghnaṃ sukhadaṃ bhuktimuktidam
||44||भक्तानां लक्षणं लक्ष्मि गूढं श्रुतिपुराणयोः ।
पुण्यस्वरूपं पापघ्नं सुखदं भुक्तिमुक्तिदम्
sārabhūtaṃ gopanīyaṃ na vaktavyaṃ khaleṣu ca |
tvāṃ pavitrāṃ prāṇatulyāṃ kathayāmi niśāmaya
||45||सारभूतं गोपनीयं न वक्तव्यं खलेषु च ।
त्वां पवित्रां प्राणतुल्यां कथयामि निशामय
guruvaktrādviṣṇumantro yasya karṇe patiṣyati |
vadanti vedāstaṃ cāpi pavitraṃ ca narottamam
||46||गुरुवक्त्राद्विष्णुमन्त्रो यस्य कर्णे पतिष्यति ।
वदन्ति वेदास्तं चापि पवित्रं च नरोत्तमम्
puruṣāṇāṃ śataṃ pūrvaṃ tathā tajjanmamātrataḥ |
svargasthaṃ narakasthaṃ vā muktimāpnoti tatkṣaṇāt
||47||पुरुषाणां शतं पूर्वं तथा तज्जन्ममात्रतः ।
स्वर्गस्थं नरकस्थं वा मुक्तिमाप्नोति तत्क्षणात्
yaiḥ kaiścidyatra vā janma labdhaṃ yeṣu ca jantuṣu |
jīvanmuktāstu te pūtā yānti kāle hareḥ padam
||48||यैः कैश्चिद्यत्र वा जन्म लब्धं येषु च जन्तुषु ।
जीवन्मुक्तास्तु ते पूता यान्ति काले हरेः पदम्
madbhaktiyukto martyaśca sa mukto madguṇānvitaḥ |
madguṇādhīnavṛttiryaḥ kathāviṣṭaśca santatam
||49||मद्भक्तियुक्तो मर्त्यश्च स मुक्तो मद्गुणान्वितः ।
मद्गुणाधीनवृत्तिर्यः कथाविष्टश्च सन्ततम्
madguṇaśrutimātreṇa sānandaḥ pulakānvitaḥ |
sagadgadaḥ sāśrunetraḥ svātmavismṛta eva ca
||50||मद्गुणश्रुतिमात्रेण सानन्दः पुलकान्वितः ।
सगद्गदः साश्रुनेत्रः स्वात्मविस्मृत एव च
na vāñchati sukhaṃ muktiṃ sālokyādicatuṣṭayam |
brahmatvamamaratvaṃ vā tadvāñchā mama sevane
||51||न वाञ्छति सुखं मुक्तिं सालोक्यादिचतुष्टयम् ।
ब्रह्मत्वममरत्वं वा तद्वाञ्छा मम सेवने
indratvaṃ ca manutvaṃ ca brahmatvaṃ ca sudurlabham |
svargarājyādibhogaṃ ca svapne'pi ca na vāñchati
||52||इन्द्रत्वं च मनुत्वं च ब्रह्मत्वं च सुदुर्लभम् ।
स्वर्गराज्यादिभोगं च स्वप्नेऽपि च न वाञ्छति
bhramanti bhārate bhaktāstādṛgjanma sudurlabham |
madguṇaśravaṇāḥ śrāvyagānairnityaṃ mudānvitāḥ
||53||भ्रमन्ति भारते भक्तास्तादृग्जन्म सुदुर्लभम् ।
मद्गुणश्रवणाः श्राव्यगानैर्नित्यं मुदान्विताः
te yānti ca mahīṃ pūtvā naraṃ tīrthaṃ mamālayam |
ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ padme kuru yathocitam |
tadājñayā tāstaccakrurharistasthau sukhāsane
||54||ते यान्ति च महीं पूत्वा नरं तीर्थं ममालयम् ।
इत्येवं कथितं सर्वं पद्मे कुरु यथोचितम् ।
तदाज्ञया तास्तच्चक्रुर्हरिस्तस्थौ सुखासने
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpūrāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ navamaskandhe gaṅgādīnāṃ śāpoddhāravarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||