mahālakṣamyā vedavatīrūpeṇa rājagṛhe janmavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
lakṣmīṃ tau ca samārādhya cogreṇa tapasā mune |
varamiṣṭaṃ ca pratyekaṃ samprāpaturabhīpsitam
||1||लक्ष्मीं तौ च समाराध्य चोग्रेण तपसा मुने ।
वरमिष्टं च प्रत्येकं सम्प्रापतुरभीप्सितम्
mahālakṣmīvareṇaiva tau pṛthvīśau babhūvatuḥ |
puṇyavantau putravantau dharmadhvajakuśadhvajau
||2||महालक्ष्मीवरेणैव तौ पृथ्वीशौ बभूवतुः ।
पुण्यवन्तौ पुत्रवन्तौ धर्मध्वजकुशध्वजौ
kuśadhvajasya patnī ca devī mālāvatī satī |
sā suṣāva ca kālena kamalāṃśāṃ sutāṃ satīm
||3||कुशध्वजस्य पत्नी च देवी मालावती सती ।
सा सुषाव च कालेन कमलांशां सुतां सतीम्
sā ca bhūyiṣṭhakālena jñānayuktā babhūva ha |
kṛtvā vedadhvaniṃ spaṣṭamuttasthau sūtikāgṛhāt
||4||सा च भूयिष्ठकालेन ज्ञानयुक्ता बभूव ह ।
कृत्वा वेदध्वनिं स्पष्टमुत्तस्थौ सूतिकागृहात्
vedadhvaniṃ sā cakāra jātamātreṇa kanyakā |
tasmāttāṃ ca vedavatīṃ pravadanti manīṣiṇaḥ
||5||वेदध्वनिं सा चकार जातमात्रेण कन्यका ।
तस्मात्तां च वेदवतीं प्रवदन्ति मनीषिणः
jātamātreṇa susnātā jagāma tapase vanam |
sarvairniṣiddhā yatnena nārāyaṇaparāyaṇā
||6||जातमात्रेण सुस्नाता जगाम तपसे वनम् ।
सर्वैर्निषिद्धा यत्नेन नारायणपरायणा
ekamanvantaraṃ caiva puṣkare ca tapasvinī |
atyugrāṃ ca tapasyāṃ ca līlayā hi cakāra sā
||7||एकमन्वन्तरं चैव पुष्करे च तपस्विनी ।
अत्युग्रां च तपस्यां च लीलया हि चकार सा
tathāpi puṣṭā na kliṣṭā navayauvanasaṃyutā |
suśrāva sā ca sahasā suvācamaśarīriṇīm
||8||तथापि पुष्टा न क्लिष्टा नवयौवनसंयुता ।
सुश्राव सा च सहसा सुवाचमशरीरिणीम्
janmāntare ca te bhartā bhaviṣyati hariḥ svayam |
brahmādibhirdurārādhyaṃ patiṃ lapsyasi sundari
||9||जन्मान्तरे च ते भर्ता भविष्यति हरिः स्वयम् ।
ब्रह्मादिभिर्दुराराध्यं पतिं लप्स्यसि सुन्दरि
iti śrutvā ca sā hṛṣṭā cakāra ha punastapaḥ |
atīva nirjanasthāne parvate gandhamādane
||10||इति श्रुत्वा च सा हृष्टा चकार ह पुनस्तपः ।
अतीव निर्जनस्थाने पर्वते गन्धमादने
tatraiva suciraṃ taptvā viśvasya samuvāsa sā |
dadarśa puratastatra rāvaṇaṃ durnivāraṇam
||11||तत्रैव सुचिरं तप्त्वा विश्वस्य समुवास सा ।
ददर्श पुरतस्तत्र रावणं दुर्निवारणम्
dṛṣṭvā sātithibhaktyā ca pādyaṃ tasmai dadau kila |
susvādubhūtaṃ ca phalaṃ jalaṃ cāpi suśītalam
||12||दृष्ट्वा सातिथिभक्त्या च पाद्यं तस्मै ददौ किल ।
सुस्वादुभूतं च फलं जलं चापि सुशीतलम्
tacca bhuktvā sa pāpiṣṭhaścovāsa tatsamīpataḥ |
cakāra praśnamiti tāṃ kā tvaṃ kalyāṇi vartase
||13||तच्च भुक्त्वा स पापिष्ठश्चोवास तत्समीपतः ।
चकार प्रश्नमिति तां का त्वं कल्याणि वर्तसे
tāṃ dṛṣṭvā sa varārohāṃ pīnaśroṇipayodharām |
śaratpadmotsavāsyāṃ ca sasmitāṃ sudatīṃ satīm
||14||तां दृष्ट्वा स वरारोहां पीनश्रोणिपयोधराम् ।
शरत्पद्मोत्सवास्यां च सस्मितां सुदतीं सतीम्
mūrcchāmavāpa kṛpaṇaḥ kāmabāṇaprapīḍitaḥ |
sa kareṇa samākṛṣya śṛṅgāraṃ kartumudyataḥ
||15||मूर्च्छामवाप कृपणः कामबाणप्रपीडितः ।
स करेण समाकृष्य शृङ्गारं कर्तुमुद्यतः
satī cukopa dṛṣṭvā taṃ stambhitaṃ ca cakāra ha |
sa jaḍo hastapādaiśca kiñcidvaktuṃ na ca kṣamaḥ
||16||सती चुकोप दृष्ट्वा तं स्तम्भितं च चकार ह ।
स जडो हस्तपादैश्च किञ्चिद्वक्तुं न च क्षमः
tuṣṭāva manasā devīṃ prayayau padmalocanām |
sā tuṣṭā tasya stavanaṃ sukṛtaṃ ca cakāra ha
||17||तुष्टाव मनसा देवीं प्रययौ पद्मलोचनाम् ।
सा तुष्टा तस्य स्तवनं सुकृतं च चकार ह
sā śaśāpa madarthe tvaṃ vinaṃkṣyasi sabāndhavaḥ |
spṛṣṭāhaṃ ca tvayā kāmād balaṃ cāpyavalokaya
||18||सा शशाप मदर्थे त्वं विनंक्ष्यसि सबान्धवः ।
स्पृष्टाहं च त्वया कामाद् बलं चाप्यवलोकय
ityuktvā sā ca yogena dehatyāgaṃ cakāra ha |
gaṅgāyāṃ tāṃ ca saṃnyasya svagṛhaṃ rāvaṇo yayau
||19||इत्युक्त्वा सा च योगेन देहत्यागं चकार ह ।
गङ्गायां तां च संन्यस्य स्वगृहं रावणो ययौ
aho kimadbhutaṃ dṛṣṭaṃ kiṃ kṛtaṃ vānayādhunā |
iti sañcintya sañcintya vilalāpa punaḥ punaḥ
||20||अहो किमद्भुतं दृष्टं किं कृतं वानयाधुना ।
इति सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य विललाप पुनः पुनः
sā ca kālāntare sādhvī babhūva janakātmajā |
sītādevīti vikhyātā yadarthe rāvaṇo hataḥ
||21||सा च कालान्तरे साध्वी बभूव जनकात्मजा ।
सीतादेवीति विख्याता यदर्थे रावणो हतः
mahātapasvinī sā ca tapasā pūrvajanmataḥ |
lebhe rāmaṃ ca bhartāraṃ paripūrṇatamaṃ harim
||22||महातपस्विनी सा च तपसा पूर्वजन्मतः ।
लेभे रामं च भर्तारं परिपूर्णतमं हरिम्
samprāpa tapasā''rādhya durārādhyaṃ jagatpatim |
sā ramā suciraṃ reme rāmeṇa saha sundarī
||23||सम्प्राप तपसाऽऽराध्य दुराराध्यं जगत्पतिम् ।
सा रमा सुचिरं रेमे रामेण सह सुन्दरी
jātismarā na smarati tapasaśca klamaṃ purā |
sukhena tajjahau sarvaṃ duḥkhaṃ cāpi sukhaṃ phale
||24||जातिस्मरा न स्मरति तपसश्च क्लमं पुरा ।
सुखेन तज्जहौ सर्वं दुःखं चापि सुखं फले
nānāprakāravibhavaṃ cakāra suciraṃ satī |
samprāpya sukumāraṃ tamatīva navayauvanā
||25||नानाप्रकारविभवं चकार सुचिरं सती ।
सम्प्राप्य सुकुमारं तमतीव नवयौवना
guṇinaṃ rasikaṃ śāntaṃ kāntaṃ devamanuttamam |
strīṇāṃ manojñaṃ ruciraṃ tathā lebhe yathepsitam
||26||गुणिनं रसिकं शान्तं कान्तं देवमनुत्तमम् ।
स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरं तथा लेभे यथेप्सितम्
pituḥ satyapālanārthaṃ satyasandho raghūdvahaḥ |
jagāma kānanaṃ paścātkālena ca balīyasā
||27||पितुः सत्यपालनार्थं सत्यसन्धो रघूद्वहः ।
जगाम काननं पश्चात्कालेन च बलीयसा
tasthau samudranikaṭe sītayā lakṣmaṇena ca |
dadarśa tatra vahniṃ ca viprarūpadharaṃ hariḥ
||28||तस्थौ समुद्रनिकटे सीतया लक्ष्मणेन च ।
ददर्श तत्र वह्निं च विप्ररूपधरं हरिः
rāmaṃ ca duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sa ca duḥkhī babhūva ha |
uvāca kiñcitsatyeṣṭaṃ satyaṃ satyaparāyaṇaḥ
||29||रामं च दुःखितं दृष्ट्वा स च दुःखी बभूव ह ।
उवाच किञ्चित्सत्येष्टं सत्यं सत्यपरायणः
dvija uvāca
bhagavacchrūyatāṃ rāma kālo'yaṃ yadupasthitaḥ |
sītāharaṇakālo'yaṃ tavaiva samupasthitaḥ
||30||भगवच्छ्रूयतां राम कालोऽयं यदुपस्थितः ।
सीताहरणकालोऽयं तवैव समुपस्थितः
daivaṃ ca durnivāryaṃ ca na ca daivātparo balī |
jagatprasūṃ mayi nyasya chāyāṃ rakṣāntike'dhunā
||31||दैवं च दुर्निवार्यं च न च दैवात्परो बली ।
जगत्प्रसूं मयि न्यस्य छायां रक्षान्तिकेऽधुना
dāsyāmi sītāṃ tubhyaṃ ca parīkṣāsamaye punaḥ |
devaiḥ prasthāpito'haṃ ca na ca vipro hutāśanaḥ
||32||दास्यामि सीतां तुभ्यं च परीक्षासमये पुनः ।
देवैः प्रस्थापितोऽहं च न च विप्रो हुताशनः
rāmastadvacanaṃ śrutvā na prakāśya ca lakṣmaṇam |
svīkāraṃ vacasaścakre hṛdayena vidūyatā
||33||रामस्तद्वचनं श्रुत्वा न प्रकाश्य च लक्ष्मणम् ।
स्वीकारं वचसश्चक्रे हृदयेन विदूयता
vahniryogena sītāyā māyāsītāṃ cakāra ha |
tattulyaguṇasarvāṅgāṃ dadau rāmāya nārada
||34||वह्निर्योगेन सीताया मायासीतां चकार ह ।
तत्तुल्यगुणसर्वाङ्गां ददौ रामाय नारद
sītāṃ gṛhītvā sa yayau gopyaṃ vaktuṃ niṣidhya ca |
lakṣmaṇo naiva bubudhe gopyamanyasya kā kathā
||35||सीतां गृहीत्वा स ययौ गोप्यं वक्तुं निषिध्य च ।
लक्ष्मणो नैव बुबुधे गोप्यमन्यस्य का कथा
etasminnantare rāmo dadarśa kānakaṃ mṛgam |
sītā taṃ prerayāmāsa tadarthe yatnapūrvakam
||36||एतस्मिन्नन्तरे रामो ददर्श कानकं मृगम् ।
सीता तं प्रेरयामास तदर्थे यत्नपूर्वकम्
saṃnyasya lakṣmaṇaṃ rāmo jānakyā rakṣaṇe vane |
svayaṃ jagāma tūrṇaṃ taṃ vivyādha sāyakena ca
||37||संन्यस्य लक्ष्मणं रामो जानक्या रक्षणे वने ।
स्वयं जगाम तूर्णं तं विव्याध सायकेन च
lakṣmaṇeti ca śabdaṃ sa kṛtvā ca māyayā mṛgaḥ |
prāṇāṃstatyāja sahasā puro dṛṣṭvā hariṃ smaran
||38||लक्ष्मणेति च शब्दं स कृत्वा च मायया मृगः ।
प्राणांस्तत्याज सहसा पुरो दृष्ट्वा हरिं स्मरन्
mṛgadehaṃ parityajya divyarūpaṃ vidhāya ca |
ratnanirmāṇayānena vaikuṇṭhaṃ sa jagāma ha
||39||मृगदेहं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय च ।
रत्ननिर्माणयानेन वैकुण्ठं स जगाम ह
vaikuṇṭhalokadvāryāsītkiṅkaro dvārapālayoḥ |
punarjagāma taddvāramādeśād dvārapālayoḥ
||40||वैकुण्ठलोकद्वार्यासीत्किङ्करो द्वारपालयोः ।
पुनर्जगाम तद्द्वारमादेशाद् द्वारपालयोः
atha śabdaṃ ca sā śrutvā lakṣmaṇeti ca viklavam |
taṃ hi sā prerayāmāsa lakṣmaṇaṃ rāmasannidhau
||41||अथ शब्दं च सा श्रुत्वा लक्ष्मणेति च विक्लवम् ।
तं हि सा प्रेरयामास लक्ष्मणं रामसन्निधौ
gate ca lakṣmaṇe rāmaṃ rāvaṇo durnivāraṇaḥ |
sītāṃ gṛhītvā prayayau laṅkāmeva svalīlayā
||42||गते च लक्ष्मणे रामं रावणो दुर्निवारणः ।
सीतां गृहीत्वा प्रययौ लङ्कामेव स्वलीलया
viṣasāda ca rāmaśca vane dṛṣṭvā ca lakṣmaṇam |
tūrṇaṃ ca svāśramaṃ gatvā sītāṃ naiva dadarśa saḥ
||43||विषसाद च रामश्च वने दृष्ट्वा च लक्ष्मणम् ।
तूर्णं च स्वाश्रमं गत्वा सीतां नैव ददर्श सः
mūrcchāṃ samprāpa suciraṃ vilalāpa bhṛśaṃ punaḥ |
punaḥ punaśca babhrāma tadanveṣaṇapūrvakam
||44||मूर्च्छां सम्प्राप सुचिरं विललाप भृशं पुनः ।
पुनः पुनश्च बभ्राम तदन्वेषणपूर्वकम्
kālena prāpya tadvārtāṃ godāvarīnadītaṭe |
sahāyānvānarātkṛtvā babandha sāgaraṃ hariḥ
||45||कालेन प्राप्य तद्वार्तां गोदावरीनदीतटे ।
सहायान्वानरात्कृत्वा बबन्ध सागरं हरिः
laṅkāṃ gatvā raghuśreṣṭho jaghāna sāyakena ca |
kālena prāpya taṃ hatvā rāvaṇaṃ bāndhavaiḥ saha
||46||लङ्कां गत्वा रघुश्रेष्ठो जघान सायकेन च ।
कालेन प्राप्य तं हत्वा रावणं बान्धवैः सह
tāṃ ca vahniparīkṣāṃ ca kārayāmāsa satvaram |
hutāśastatra kāle tu vāstavīṃ jānakīṃ dadau
||47||तां च वह्निपरीक्षां च कारयामास सत्वरम् ।
हुताशस्तत्र काले तु वास्तवीं जानकीं ददौ
uvāca chāyā vahniṃ ca rāmaṃ ca vinayānvitā |
kariṣyāmīti kimahaṃ tadupāyaṃ vadasva me
||48||उवाच छाया वह्निं च रामं च विनयान्विता ।
करिष्यामीति किमहं तदुपायं वदस्व मे
śrīrāmāgnī ūcatuḥ
tvaṃ gaccha tapase devi puṣkaraṃ ca supuṇyadam |
kṛtvā tapasyā tatraiva svargalakṣmīrbhaviṣyasi
||49||त्वं गच्छ तपसे देवि पुष्करं च सुपुण्यदम् ।
कृत्वा तपस्या तत्रैव स्वर्गलक्ष्मीर्भविष्यसि
sā ca tadvacanaṃ śrutvā pratapya puṣkare tapaḥ |
divyaṃ trilakṣavarṣaṃ ca svargalakṣmīrbabhūva ha
||50||सा च तद्वचनं श्रुत्वा प्रतप्य पुष्करे तपः ।
दिव्यं त्रिलक्षवर्षं च स्वर्गलक्ष्मीर्बभूव ह
sā ca kālena tapasā yajñakuṇḍasamudbhavā |
kāminī pāṇḍavānāṃ ca draupadī drupadātmajā
||51||सा च कालेन तपसा यज्ञकुण्डसमुद्भवा ।
कामिनी पाण्डवानां च द्रौपदी द्रुपदात्मजा
kṛte yuge vedavatī kuśadhvajasutā śubhā |
tretāyāṃ rāmapatnī ca sīteti janakātmajā
||52||कृते युगे वेदवती कुशध्वजसुता शुभा ।
त्रेतायां रामपत्नी च सीतेति जनकात्मजा
tacchāyā draupadī devī dvāpare drupadātmajā |
trihāyaṇī ca sā proktā vidyamānā yugatraye
||53||तच्छाया द्रौपदी देवी द्वापरे द्रुपदात्मजा ।
त्रिहायणी च सा प्रोक्ता विद्यमाना युगत्रये
nārada uvāca
priyāḥ pañca kathaṃ tasyā babhūvurmunipuṅgava |
iti maccittasaṃdehaṃ bhañja saṃdehabhañjana
||54||प्रियाः पञ्च कथं तस्या बभूवुर्मुनिपुङ्गव ।
इति मच्चित्तसंदेहं भञ्ज संदेहभञ्जन
śrīnārāyaṇa uvāca
laṅkāyāṃ vāstavī sītā rāmaṃ samprāpa nārada |
rūpayauvanasampannā chāyā ca bahucintayā
||55||लङ्कायां वास्तवी सीता रामं सम्प्राप नारद ।
रूपयौवनसम्पन्ना छाया च बहुचिन्तया
rāmāgnyorājñayā taptumupāste śaṅkaraṃ param |
kāmāturā pativyagrā prārthayantī punaḥ punaḥ
||56||रामाग्न्योराज्ञया तप्तुमुपास्ते शङ्करं परम् ।
कामातुरा पतिव्यग्रा प्रार्थयन्ती पुनः पुनः
patiṃ dehi patiṃ dehi patiṃ dehi trilocana |
patiṃ dehi patiṃ dehi pañcavāraṃ cakāra sā
||57||पतिं देहि पतिं देहि पतिं देहि त्रिलोचन ।
पतिं देहि पतिं देहि पञ्चवारं चकार सा
śivastatprārthanāṃ śrutvā prahasya rasikeśvaraḥ |
priye tava priyāḥ pañca bhaviṣyanti varaṃ dadau
||58||शिवस्तत्प्रार्थनां श्रुत्वा प्रहस्य रसिकेश्वरः ।
प्रिये तव प्रियाः पञ्च भविष्यन्ति वरं ददौ
tena sā pāṇḍavānāṃ ca babhūva kāminī priyā |
iti te kathitaṃ sarvaṃ prastāvaṃ vāstavaṃ śṛṇu
||59||तेन सा पाण्डवानां च बभूव कामिनी प्रिया ।
इति ते कथितं सर्वं प्रस्तावं वास्तवं शृणु
atha samprāpya laṅkāyāṃ sītāṃ rāmo manoharām |
vibhīṣaṇāya tāṃ laṅkāṃ dattvāyodhyāṃ yayau punaḥ
||60||अथ सम्प्राप्य लङ्कायां सीतां रामो मनोहराम् ।
विभीषणाय तां लङ्कां दत्त्वायोध्यां ययौ पुनः
ekādaśasahasrābdaṃ kṛtvā rājyaṃ ca bhārate |
jagāma sarvairlokaiśca sārdhaṃ vaikuṇṭhameva ca
||61||एकादशसहस्राब्दं कृत्वा राज्यं च भारते ।
जगाम सर्वैर्लोकैश्च सार्धं वैकुण्ठमेव च
kamalāṃśā vedavatī kamalāyāṃ viveśa sā |
kathitaṃ puṇyamākhyānaṃ puṇyadaṃ pāpanāśanam
||62||कमलांशा वेदवती कमलायां विवेश सा ।
कथितं पुण्यमाख्यानं पुण्यदं पापनाशनम्
satataṃ mūrtimantaśca vedāścatvāra eva ca |
santi yasyāśca jihvāgre sā ca vedavatī śrutā
||63||सततं मूर्तिमन्तश्च वेदाश्चत्वार एव च ।
सन्ति यस्याश्च जिह्वाग्रे सा च वेदवती श्रुता
dharmadhvajasutākhyānaṃ nibodha kathayāmi te
||64||धर्मध्वजसुताख्यानं निबोध कथयामि ते
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe mahālakṣamyā vedavatīrūpeṇa rājagṛhe janmavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||