lakṣmīgaṅgāsarasvatīnāṃ bhūloke'vataraṇavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
sarasvatī tu vaikuṇṭhe svayaṃ nārāyaṇāntike |
gaṅgāśāpena kalahātkalayā bhārate sarit
||1||सरस्वती तु वैकुण्ठे स्वयं नारायणान्तिके ।
गङ्गाशापेन कलहात्कलया भारते सरित्
puṇyadā puṇyarūpā ca puṇyatīrthasvarūpiṇī |
puṇyavadbhirniṣevyā ca sthitiḥ puṇyavatāṃ mune
||2||पुण्यदा पुण्यरूपा च पुण्यतीर्थस्वरूपिणी ।
पुण्यवद्भिर्निषेव्या च स्थितिः पुण्यवतां मुने
tapasvināṃ taporūpā tapasaḥ phalarūpiṇī |
kṛtapāpedhmadāhāya jvaladagnisvarūpiṇī
||3||तपस्विनां तपोरूपा तपसः फलरूपिणी ।
कृतपापेध्मदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी
jñānātsarasvatītoye mṛtā ye mānavā bhuvi |
teṣāṃ sthitiśca vaikuṇṭhe suciraṃ harisaṃsadi
||4||ज्ञानात्सरस्वतीतोये मृता ये मानवा भुवि ।
तेषां स्थितिश्च वैकुण्ठे सुचिरं हरिसंसदि
bhārate kṛtapāpaśca snātvā tatra ca līlayā |
mucyate sarvapāpebhyo viṣṇuloke vasecciram
||5||भारते कृतपापश्च स्नात्वा तत्र च लीलया ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोके वसेच्चिरम्
cāturmāsyāṃ paurṇamāsyāmakṣayāyāṃ dinakṣaye |
vyatīpāte ca grahaṇe'nyasminpuṇyadine'pi ca
||6||चातुर्मास्यां पौर्णमास्यामक्षयायां दिनक्षये ।
व्यतीपाते च ग्रहणेऽन्यस्मिन्पुण्यदिनेऽपि च
anuṣaṅgeṇa yaḥ snāto hetunā śraddhayāpi vā |
sārūpyaṃ labhate nūnaṃ vaikuṇṭhe sa harerapi
||7||अनुषङ्गेण यः स्नातो हेतुना श्रद्धयापि वा ।
सारूप्यं लभते नूनं वैकुण्ठे स हरेरपि
sarasvatīmanuṃ tatra māsamekaṃ ca yo japet |
mahāmūrkhaḥ kavīndraśca sa bhavennātra saṃśayaḥ
||8||सरस्वतीमनुं तत्र मासमेकं च यो जपेत् ।
महामूर्खः कवीन्द्रश्च स भवेन्नात्र संशयः
nityaṃ sarasvatītoye yaḥ snāyānmuṇḍayannaraḥ |
na garbhavāsaṃ kurute punareva sa mānavaḥ
||9||नित्यं सरस्वतीतोये यः स्नायान्मुण्डयन्नरः ।
न गर्भवासं कुरुते पुनरेव स मानवः
ityevaṃ kathitaṃ kiñcidbhāratīguṇakīrtanam |
sukhadaṃ kāmadaṃ sāraṃ bhūyaḥ kiṃ śrotumicchasi
||10||इत्येवं कथितं किञ्चिद्भारतीगुणकीर्तनम् ।
सुखदं कामदं सारं भूयः किं श्रोतुमिच्छसि
sūta uvāca
nārāyaṇavacaḥ śrutvā nārado munisattamaḥ |
punaḥ papraccha sandehamimaṃ śaunaka satvaram
||11||नारायणवचः श्रुत्वा नारदो मुनिसत्तमः ।
पुनः पप्रच्छ सन्देहमिमं शौनक सत्वरम्
nārada uvāca
kathaṃ sarasvatī devī gaṅgāśāpena bhārate |
kalayā kalahenaiva babhūva puṇyadā sarit
||12||कथं सरस्वती देवी गङ्गाशापेन भारते ।
कलया कलहेनैव बभूव पुण्यदा सरित्
śravaṇe śrutisārāṇāṃ vardhate kautukaṃ mama |
kathāmṛtena me tṛptiḥ kena śreyasi tṛpyate
||13||श्रवणे श्रुतिसाराणां वर्धते कौतुकं मम ।
कथामृतेन मे तृप्तिः केन श्रेयसि तृप्यते
kathaṃ śaśāpa sā gaṅgā pūjitāṃ tāṃ sarasvatīm |
sā tu sattvasvarūpā yā puṇyadā śubhadā sadā
||14||कथं शशाप सा गङ्गा पूजितां तां सरस्वतीम् ।
सा तु सत्त्वस्वरूपा या पुण्यदा शुभदा सदा
tejasvinordvayorvādakāraṇaṃ śrutisundaram |
sudurlabhaṃ purāṇeṣu tanme vyākhyātumarhasi
||15||तेजस्विनोर्द्वयोर्वादकारणं श्रुतिसुन्दरम् ।
सुदुर्लभं पुराणेषु तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
śrīnārāyaṇa uvāca
śṛṇu nārada vakṣyāmi kathāmetāṃ purātanīm |
yasyāḥ śravaṇamātreṇa sarvapāpātpramucyate
||16||शृणु नारद वक्ष्यामि कथामेतां पुरातनीम् ।
यस्याः श्रवणमात्रेण सर्वपापात्प्रमुच्यते
lakṣmīḥ sarasvatī gaṅgā tisro bhāryā harerapi |
premṇā samāstāstiṣṭhanti satataṃ harisannidhau
||17||लक्ष्मीः सरस्वती गङ्गा तिस्रो भार्या हरेरपि ।
प्रेम्णा समास्तास्तिष्ठन्ति सततं हरिसन्निधौ
cakāra saikadā gaṅgā viṣṇormukhanirīkṣaṇam |
sasmitā ca sakāmā ca sakaṭākṣaṃ punaḥ punaḥ
||18||चकार सैकदा गङ्गा विष्णोर्मुखनिरीक्षणम् ।
सस्मिता च सकामा च सकटाक्षं पुनः पुनः
vibhurjahāsa tadvaktraṃ nirīkṣya ca kṣaṇaṃ tadā |
kṣamāṃ cakāra tad dṛṣṭvā lakṣmīrnaiva sarasvatī
||19||विभुर्जहास तद्वक्त्रं निरीक्ष्य च क्षणं तदा ।
क्षमां चकार तद् दृष्ट्वा लक्ष्मीर्नैव सरस्वती
bodhayāmāsa padmā tāṃ sattvarūpā ca sasmitā |
krodhāviṣṭā ca sā vāṇī na ca śāntā babhūva ha
||20||बोधयामास पद्मा तां सत्त्वरूपा च सस्मिता ।
क्रोधाविष्टा च सा वाणी न च शान्ता बभूव ह
uvāca vāṇī bhartāraṃ raktāsyā raktalocanā |
kupitā kāmavegena śaśvatprasphuritādharā
||21||उवाच वाणी भर्तारं रक्तास्या रक्तलोचना ।
कुपिता कामवेगेन शश्वत्प्रस्फुरिताधरा
sarasvatyuvāca
sarvatra samatābuddhiḥ sadbhartuḥ kāminīṃ prati |
dharmiṣṭhasya variṣṭhasya viparītā khalasya ca
||22||सर्वत्र समताबुद्धिः सद्भर्तुः कामिनीं प्रति ।
धर्मिष्ठस्य वरिष्ठस्य विपरीता खलस्य च
jñātaṃ saubhāgyamadhikaṃ gaṅgāyāṃ te gadādhara |
kamalāyāṃ ca tattulyaṃ na ca kiñcinmayi prabho
||23||ज्ञातं सौभाग्यमधिकं गङ्गायां ते गदाधर ।
कमलायां च तत्तुल्यं न च किञ्चिन्मयि प्रभो
gaṅgāyāḥ padmayā sārdhaṃ prītiścāsti susammatā |
kṣamāṃ cakāra tenedaṃ viparītaṃ haripriyā
||24||गङ्गायाः पद्मया सार्धं प्रीतिश्चास्ति सुसम्मता ।
क्षमां चकार तेनेदं विपरीतं हरिप्रिया
kiṃ jīvanena me'traiva durbhagāyāśca sāmpratam |
niṣkalaṃ jīvanaṃ tasyā yā patyuḥ premavañcitā
||25||किं जीवनेन मेऽत्रैव दुर्भगायाश्च साम्प्रतम् ।
निष्कलं जीवनं तस्या या पत्युः प्रेमवञ्चिता
tvāṃ sarve sattvarūpaṃ ca ye vadanti manīṣiṇaḥ |
te ca mūrkhā na vedajñā na jānanti matiṃ tava
||26||त्वां सर्वे सत्त्वरूपं च ये वदन्ति मनीषिणः ।
ते च मूर्खा न वेदज्ञा न जानन्ति मतिं तव
sarasvatīvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā tāṃ kopasaṃyutām |
manasā ca samālocya sa jagāma bahiḥ sabhām
||27||सरस्वतीवचः श्रुत्वा दृष्ट्वा तां कोपसंयुताम् ।
मनसा च समालोच्य स जगाम बहिः सभाम्
gate nārāyaṇe gaṅgāmuvāca nirbhayaṃ ruṣā |
vāgadhiṣṭhātṛdevī sā vākyaṃ śravaṇaduṣkaram
||28||गते नारायणे गङ्गामुवाच निर्भयं रुषा ।
वागधिष्ठातृदेवी सा वाक्यं श्रवणदुष्करम्
he nirlajje he sakāme svāmigarvaṃ karoṣi kim |
adhikaṃ svāmisaubhāgyaṃ vijñāpayitumicchasi
||29||हे निर्लज्जे हे सकामे स्वामिगर्वं करोषि किम् ।
अधिकं स्वामिसौभाग्यं विज्ञापयितुमिच्छसि
mānacūrṇaṃ kariṣyāmi tavādya harisannidhau |
kiṃ kariṣyati te kānto mamaivaṃ kāntavallabhe
||30||मानचूर्णं करिष्यामि तवाद्य हरिसन्निधौ ।
किं करिष्यति ते कान्तो ममैवं कान्तवल्लभे
ityevamuktvā gaṅgāyāḥ keśaṃ grahītumudyatā |
vārayāmāsa tāṃ padmā madhyadeśaṃ samāśritā
||31||इत्येवमुक्त्वा गङ्गायाः केशं ग्रहीतुमुद्यता ।
वारयामास तां पद्मा मध्यदेशं समाश्रिता
śaśāpa vāṇī tāṃ padmāṃ mahābalavatī satī |
vṛkṣarūpā saridrūpā bhaviṣyasi na saṃśayaḥ
||32||शशाप वाणी तां पद्मां महाबलवती सती ।
वृक्षरूपा सरिद्रूपा भविष्यसि न संशयः
viparītaṃ tato dṛṣṭvā kiñcinno vaktumarhasi |
santiṣṭhati sabhāmadhye yathā vṛkṣo yathā sarit
||33||विपरीतं ततो दृष्ट्वा किञ्चिन्नो वक्तुमर्हसि ।
सन्तिष्ठति सभामध्ये यथा वृक्षो यथा सरित्
śāpaṃ śrutvā tu sā devī na śaśāpa cukopa ha |
tatraiva duḥkhitā tasthau vāṇīṃ dhṛtvā kareṇa ca
||34||शापं श्रुत्वा तु सा देवी न शशाप चुकोप ह ।
तत्रैव दुःखिता तस्थौ वाणीं धृत्वा करेण च
asantuṣṭāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā kopaprasphuritādharām |
uvāca gaṅgā tāṃ devīṃ padmāṃ cāraktalocanām
||35||असन्तुष्टां तु तां दृष्ट्वा कोपप्रस्फुरिताधराम् ।
उवाच गङ्गा तां देवीं पद्मां चारक्तलोचनाम्
gaṅgovāca
tvamutsṛja mahogrāṃ ca padme kiṃ me kariṣyati |
duḥśīlā mukharā naṣṭā nityaṃ vācālarūpiṇī
||36||त्वमुत्सृज महोग्रां च पद्मे किं मे करिष्यति ।
दुःशीला मुखरा नष्टा नित्यं वाचालरूपिणी
vāgadhiṣṭhātrī devīyaṃ satataṃ kalahapriyā |
yāvatī yogyatā cāsyā yāvatī śaktireva ca
||37||वागधिष्ठात्री देवीयं सततं कलहप्रिया ।
यावती योग्यता चास्या यावती शक्तिरेव च
tathā karotu vādaṃ ca mayā sārdhaṃ ca durmukhī |
svabalaṃ yanmama balaṃ vijñāpayitumicchati
||38||तथा करोतु वादं च मया सार्धं च दुर्मुखी ।
स्वबलं यन्मम बलं विज्ञापयितुमिच्छति
jānantu sarve hyubhayoḥ prabhāvaṃ vikramaṃ sati |
ityevamuktvā sā devī vāṇyai śāpaṃ dadāviti
||39||जानन्तु सर्वे ह्युभयोः प्रभावं विक्रमं सति ।
इत्येवमुक्त्वा सा देवी वाण्यै शापं ददाविति
sariktyarūpā bhavatu sā yā tvāṃ ca śaśāpa ha |
adhomartyaṃ sā prayātu santi yatraiva pāpinaḥ
||40||सरिक्त्यरूपा भवतु सा या त्वां च शशाप ह ।
अधोमर्त्यं सा प्रयातु सन्ति यत्रैव पापिनः
kalau teṣāṃ ca pāpāni grahīṣyati na saṃśayaḥ |
ityevaṃ vacanaṃ śrutvā tāṃ śaśāpa sarasvatī
||41||कलौ तेषां च पापानि ग्रहीष्यति न संशयः ।
इत्येवं वचनं श्रुत्वा तां शशाप सरस्वती
tvameva yāsyasi mahīṃ pāpipāpaṃ labhiṣyasi |
etasminnantare tatra bhagavānājagāma ha
||42||त्वमेव यास्यसि महीं पापिपापं लभिष्यसि ।
एतस्मिन्नन्तरे तत्र भगवानाजगाम ह
caturbhujaścaturbhiśca pārṣadaiśca caturbhujaiḥ |
sarasvatīṃ kare dhṛtvā vāsayāmāsa vakṣasi
||43||चतुर्भुजश्चतुर्भिश्च पार्षदैश्च चतुर्भुजैः ।
सरस्वतीं करे धृत्वा वासयामास वक्षसि
bodhayāmāsa sarvajñaḥ sarvajñānaṃ purātanam |
śrutvā rahasyaṃ tāsāṃ ca śāpasya kalahasya ca
||44||बोधयामास सर्वज्ञः सर्वज्ञानं पुरातनम् ।
श्रुत्वा रहस्यं तासां च शापस्य कलहस्य च
uvāca duḥkhitāstāśca vācaṃ sāmayikīṃ vibhuḥ |
śrībhagavānuvāca |
lakṣmi tvaṃ kalayā gaccha dharmadhvajagṛhaṃ śubhe
||45||उवाच दुःखितास्ताश्च वाचं सामयिकीं विभुः ।
श्रीभगवानुवाच ।
लक्ष्मि त्वं कलया गच्छ धर्मध्वजगृहं शुभे
ayonisambhavā bhūmau tasya kanyā bhaviṣyasi |
tatraiva daivadoṣeṇa vṛkṣatvaṃ ca labhiṣyasi
||46||अयोनिसम्भवा भूमौ तस्य कन्या भविष्यसि ।
तत्रैव दैवदोषेण वृक्षत्वं च लभिष्यसि
madaṃśasyāsurasyaiva śaṅkhacūḍasya kāminī |
bhūtvā paścācca matpatnī bhaviṣyasi na saṃśayaḥ
||47||मदंशस्यासुरस्यैव शङ्खचूडस्य कामिनी ।
भूत्वा पश्चाच्च मत्पत्नी भविष्यसि न संशयः
trailokyapāvanī nāmnā tulasīti ca bhārate |
kalayā ca saridbhāvaṃ śīghraṃ gaccha varānane
||48||त्रैलोक्यपावनी नाम्ना तुलसीति च भारते ।
कलया च सरिद्भावं शीघ्रं गच्छ वरानने
bhārataṃ bhāratīśāpānnāmnā padmāvatī bhava |
gaṅge yāsyasi paścāttvamaṃśena viśvapāvanī
||49||भारतं भारतीशापान्नाम्ना पद्मावती भव ।
गङ्गे यास्यसि पश्चात्त्वमंशेन विश्वपावनी
bhārataṃ bhāratīśāpātpāpadāhāya pāpinām |
bhagīrathasya tapasā tena nītā sukalpite
||50||भारतं भारतीशापात्पापदाहाय पापिनाम् ।
भगीरथस्य तपसा तेन नीता सुकल्पिते
nāmnā bhāgīrathī pūtā bhaviṣyasi mahītale |
madaṃśasya samudrasya jāyā jāyermamājñayā
||51||नाम्ना भागीरथी पूता भविष्यसि महीतले ।
मदंशस्य समुद्रस्य जाया जायेर्ममाज्ञया
matkalāṃśasya bhūpasya śantanośca sureśvari |
gaṅgāśāpena kalayā bhārataṃ gaccha bhārati
||52||मत्कलांशस्य भूपस्य शन्तनोश्च सुरेश्वरि ।
गङ्गाशापेन कलया भारतं गच्छ भारति
kalahasya phalaṃ bhuṃkṣva sapatnībhyāṃ sahācyute |
svayaṃ ca brahmasadane brahmaṇaḥ kāminī bhava
||53||कलहस्य फलं भुंक्ष्व सपत्नीभ्यां सहाच्युते ।
स्वयं च ब्रह्मसदने ब्रह्मणः कामिनी भव
gaṅgā yātu śivasthānamatra padmaiva tiṣṭhatu |
śāntā ca krodharahitā madbhaktā sattvarūpiṇī
||54||गङ्गा यातु शिवस्थानमत्र पद्मैव तिष्ठतु ।
शान्ता च क्रोधरहिता मद्भक्ता सत्त्वरूपिणी
mahāsādhvī mahābhāgā suśīlā dharmacāriṇī |
yadaṃśakalayā sarvā dharmiṣṭhāśca pativratāḥ
||55||महासाध्वी महाभागा सुशीला धर्मचारिणी ।
यदंशकलया सर्वा धर्मिष्ठाश्च पतिव्रताः
śāntarūpāḥ suśīlāśca prativiśveṣu pūjitāḥ |
tisro bhāryāstriśīlāśca trayo bhṛtyāśca bāndhavāḥ
||56||शान्तरूपाः सुशीलाश्च प्रतिविश्वेषु पूजिताः ।
तिस्रो भार्यास्त्रिशीलाश्च त्रयो भृत्याश्च बान्धवाः
dhruvaṃ vedaviruddhāśca na hyete maṅgalapradāḥ |
strīpuṃvacca gṛhe yeṣāṃ gṛhiṇāṃ strīvaśaḥ pumān
||57||ध्रुवं वेदविरुद्धाश्च न ह्येते मङ्गलप्रदाः ।
स्त्रीपुंवच्च गृहे येषां गृहिणां स्त्रीवशः पुमान्
niṣphalaṃ ca janma teṣāmaśubhaṃ ca pade pade |
mukhe duṣṭā yoniduṣṭā yasya strī kalahapriyā
||58||निष्फलं च जन्म तेषामशुभं च पदे पदे ।
मुखे दुष्टा योनिदुष्टा यस्य स्त्री कलहप्रिया
araṇyaṃ tena gantavyaṃ mahāraṇyaṃ gṛhādvaram |
jalānāṃ ca sthalānāṃ ca phalānāṃ prāptireva ca
||59||अरण्यं तेन गन्तव्यं महारण्यं गृहाद्वरम् ।
जलानां च स्थलानां च फलानां प्राप्तिरेव च
satataṃ sulabhā tatra na teṣāṃ gṛha eva ca |
varamagnau sthitirhiṃsrajantūnāṃ sannidhau sukham
||60||सततं सुलभा तत्र न तेषां गृह एव च ।
वरमग्नौ स्थितिर्हिंस्रजन्तूनां सन्निधौ सुखम्
tato'pi duḥkhaṃ puṃsāṃ ca duṣṭastrīsannidhau dhruvam |
vyādhijvālā viṣajvālā varaṃ puṃsāṃ varānane
||61||ततोऽपि दुःखं पुंसां च दुष्टस्त्रीसन्निधौ ध्रुवम् ।
व्याधिज्वाला विषज्वाला वरं पुंसां वरानने
duṣṭastrīṇāṃ mukhajvālā maraṇādatiricyate |
puṃsāṃ ca strījitāṃ caiva bhasmāntaṃ śaucamadhruvam
||62||दुष्टस्त्रीणां मुखज्वाला मरणादतिरिच्यते ।
पुंसां च स्त्रीजितां चैव भस्मान्तं शौचमध्रुवम्
yadahni kurute karma na tasya phalabhāgbhavet |
nindito'tra paratraiva sarvatra narakaṃ vrajet
||63||यदह्नि कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् ।
निन्दितोऽत्र परत्रैव सर्वत्र नरकं व्रजेत्
yaśaḥkīrtivihīno yo jīvannapi mṛto hi saḥ |
bahvīnāṃ ca sapatnīnāṃ naikatra śreyase sthitiḥ
||64||यशःकीर्तिविहीनो यो जीवन्नपि मृतो हि सः ।
बह्वीनां च सपत्नीनां नैकत्र श्रेयसे स्थितिः
ekabhāryaḥ sukhī naiva bahubhāryaḥ kadācana |
gaccha gaṅge śivasthānaṃ brahmasthānaṃ sarasvati
||65||एकभार्यः सुखी नैव बहुभार्यः कदाचन ।
गच्छ गङ्गे शिवस्थानं ब्रह्मस्थानं सरस्वति
atra tiṣṭhatu madgehe suśīlā kamalālayā |
susādhyā yasya patnī ca suśīlā ca pativratā
||66||अत्र तिष्ठतु मद्गेहे सुशीला कमलालया ।
सुसाध्या यस्य पत्नी च सुशीला च पतिव्रता
iha svarge sukhaṃ tasya dharmo mokṣaḥ paratra ca |
pativratā yasya patnī sa ca muktaḥ śuciḥ sukhī |
jīvanmṛto'śucirduḥkhī duḥśīlāpatireva ca
||67||इह स्वर्गे सुखं तस्य धर्मो मोक्षः परत्र च ।
पतिव्रता यस्य पत्नी स च मुक्तः शुचिः सुखी ।
जीवन्मृतोऽशुचिर्दुःखी दुःशीलापतिरेव च
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe lakṣmīgaṅgāsarasvatīnāṃ bhūloke'vataraṇavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||