sāvitryupākhyānavarṇanam
sāvitryuvāca
devībhaktiṃ dehi mahyaṃ sārāṇāṃ caiva sārakam |
puṃsāṃ muktidvārabījaṃ narakārṇavatārakam
||1||देवीभक्तिं देहि मह्यं साराणां चैव सारकम् ।
पुंसां मुक्तिद्वारबीजं नरकार्णवतारकम्
kāraṇaṃ muktisārāṇāṃ sarvāśubhavināśanam |
dārakaṃ karmavṛkṣāṇāṃ kṛtapāpaughahāraṇam
||2||कारणं मुक्तिसाराणां सर्वाशुभविनाशनम् ।
दारकं कर्मवृक्षाणां कृतपापौघहारणम्
muktiśca katithāpyasti kiṃ vā tāsāṃ ca lakṣaṇam |
devībhaktiṃ bhaktibhedaṃ niṣekasyāpi khaṇḍanam
||3||मुक्तिश्च कतिथाप्यस्ति किं वा तासां च लक्षणम् ।
देवीभक्तिं भक्तिभेदं निषेकस्यापि खण्डनम्
tattvajñānavihīnā ca strījātirvidhinirmitā |
kiñciñjñānaṃ sārabhūtaṃ vada vedavidāṃ vara
||4||तत्त्वज्ञानविहीना च स्त्रीजातिर्विधिनिर्मिता ।
किञ्चिञ्ज्ञानं सारभूतं वद वेदविदां वर
sarvaṃ dānaṃ ca yajñaśca tīrthasnānaṃ vrataṃ tapaḥ |
ajñānijñānadānasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
||5||सर्वं दानं च यज्ञश्च तीर्थस्नानं व्रतं तपः ।
अज्ञानिज्ञानदानस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
pituḥ śataguṇā mātā gaurave ceti niścitam |
mātuḥ śataguṇaḥ pūjyo jñānadātā guruḥ prabho
||6||पितुः शतगुणा माता गौरवे चेति निश्चितम् ।
मातुः शतगुणः पूज्यो ज्ञानदाता गुरुः प्रभो
dharmarāja uvāca
pūrvaṃ sarvo varo datto yaste manasi vāñchitaḥ |
adhunā śaktibhaktiste vatse bhavatu madvarāt
||7||पूर्वं सर्वो वरो दत्तो यस्ते मनसि वाञ्छितः ।
अधुना शक्तिभक्तिस्ते वत्से भवतु मद्वरात्
śrotumicchasi kalyāṇi śrīdevīguṇakīrtanam|
vaktṝṇāṃ pṛcchakānāṃ ca śrotṝṇāṃ kulatāraṇam
||8||श्रोतुमिच्छसि कल्याणि श्रीदेवीगुणकीर्तनम्।
वक्तॄणां पृच्छकानां च श्रोतॄणां कुलतारणम्
śeṣo vaktrasahasreṇa nahi yadvaktumīśvaraḥ |
mṛtyuñjayo na kṣamaśca vaktuṃ pañcamukhena ca
||9||शेषो वक्त्रसहस्रेण नहि यद्वक्तुमीश्वरः ।
मृत्युञ्जयो न क्षमश्च वक्तुं पञ्चमुखेन च
dhātā caturṇāṃ vedānāṃ vidhātā jagatāmapi |
brahmā caturmukhenaiva nālaṃ viṣṇuśca sarvavit
||10||धाता चतुर्णां वेदानां विधाता जगतामपि ।
ब्रह्मा चतुर्मुखेनैव नालं विष्णुश्च सर्ववित्
kārtikeyaḥ ṣaṇmukhena nāpi vaktumalaṃ dhruvam |
na gaṇeśaḥ samarthaśca yogīndrāṇāṃ gurorguruḥ
||11||कार्तिकेयः षण्मुखेन नापि वक्तुमलं ध्रुवम् ।
न गणेशः समर्थश्च योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः
sārabhūtāśca śāstrāṇāṃ vedāścatvāra eva ca |
kalāmātraṃ yadguṇānāṃ na vidanti budhāśca ye
||12||सारभूताश्च शास्त्राणां वेदाश्चत्वार एव च ।
कलामात्रं यद्गुणानां न विदन्ति बुधाश्च ये
sarasvatī jaḍībhūtā nālaṃ tadguṇavarṇane |
sanatkumāro dharmaśca sanandanaḥ sanātanaḥ
||13||सरस्वती जडीभूता नालं तद्गुणवर्णने ।
सनत्कुमारो धर्मश्च सनन्दनः सनातनः
sanakaḥ kapilaḥ sūryo ye'nye ca brahmaṇaḥ sutāḥ |
vicakṣaṇā na yadvaktuṃ kiñcānye jaḍabuddhayaḥ
||14||सनकः कपिलः सूर्यो येऽन्ये च ब्रह्मणः सुताः ।
विचक्षणा न यद्वक्तुं किञ्चान्ये जडबुद्धयः
na yadvaktuṃ kṣamāḥ siddhā munīndrā yoginastathā |
ke cānye ca vayaṃ ke vā śrīdevyā guṇavarṇane
||15||न यद्वक्तुं क्षमाः सिद्धा मुनीन्द्रा योगिनस्तथा ।
के चान्ये च वयं के वा श्रीदेव्या गुणवर्णने
dhyāyante yatpadāmbhojaṃ brahmaviṣṇuśivādayaḥ |
atisādhyaṃ svabhaktānāṃ tadanyeṣāṃ sudurlabham
||16||ध्यायन्ते यत्पदाम्भोजं ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।
अतिसाध्यं स्वभक्तानां तदन्येषां सुदुर्लभम्
kaścitkiñcidvijānāti tadguṇotkīrtanaṃ śubham |
atiriktaṃ vijānāti brahmā brahmaviśāradaḥ
||17||कश्चित्किञ्चिद्विजानाति तद्गुणोत्कीर्तनं शुभम् ।
अतिरिक्तं विजानाति ब्रह्मा ब्रह्मविशारदः
tato'tiriktaṃ jānāti gaṇeśo jñānināṃ guruḥ |
sarvātiriktaṃ jānāti sarvajñaḥ śambhureva saḥ
||18||ततोऽतिरिक्तं जानाति गणेशो ज्ञानिनां गुरुः ।
सर्वातिरिक्तं जानाति सर्वज्ञः शम्भुरेव सः
tasmai dattaṃ purā jñānaṃ kṛṣṇena paramātmanā |
atīva nirjane'raṇye goloke rāsamaṇḍale
||19||तस्मै दत्तं पुरा ज्ञानं कृष्णेन परमात्मना ।
अतीव निर्जनेऽरण्ये गोलोके रासमण्डले
tatraiva kathitaṃ kiñcittadguṇotkīrtanaṃ śubham |
dharmaṃ ca kathayāmāsa śivaloke śivaḥ svayam
||20||तत्रैव कथितं किञ्चित्तद्गुणोत्कीर्तनं शुभम् ।
धर्मं च कथयामास शिवलोके शिवः स्वयम्
dharmastu kathayāmāsa bhāsvate pṛcchate tathā |
yāmārādhya matpitāpi samprāpa tapasā sati
||21||धर्मस्तु कथयामास भास्वते पृच्छते तथा ।
यामाराध्य मत्पितापि सम्प्राप तपसा सति
pūrvaṃ svaṃ viṣayaṃ cāhaṃ na gṛhṇāmi prayatnataḥ |
vairāgyayuktastapase gantumicchāmi suvrate
||22||पूर्वं स्वं विषयं चाहं न गृह्णामि प्रयत्नतः ।
वैराग्ययुक्तस्तपसे गन्तुमिच्छामि सुव्रते
tadā māṃ kathayāmāsa pitā tadguṇakīrtanam |
yathāgamaṃ tadvadāmi nibodhātīva durgamam
||23||तदा मां कथयामास पिता तद्गुणकीर्तनम् ।
यथागमं तद्वदामि निबोधातीव दुर्गमम्
tadguṇaṃ sā na jānāti tadanyasya ca kā kathā |
yathākāśo na jānāti svāntameva varānane
||24||तद्गुणं सा न जानाति तदन्यस्य च का कथा ।
यथाकाशो न जानाति स्वान्तमेव वरानने
sarvātmā sarvabhagavān sarvakāraṇakāraṇaḥ |
sarveśvaraśca sarvādyaḥ sarvavitparipālakaḥ |
25 nityarūpī nityadehī nityānando nirākṛtiḥ |
niraṅkuśo nirāśaṅko nirguṇaśca nirāmayaḥ
||26||सर्वात्मा सर्वभगवान् सर्वकारणकारणः ।
सर्वेश्वरश्च सर्वाद्यः सर्ववित्परिपालकः ।
२५ नित्यरूपी नित्यदेही नित्यानन्दो निराकृतिः ।
निरङ्कुशो निराशङ्को निर्गुणश्च निरामयः
nirliptaḥ sarvasākṣī ca sarvādhāraḥ parātparaḥ |
māyāviśiṣṭaḥ prakṛtistadvikārāśca prākṛtāḥ
||27||निर्लिप्तः सर्वसाक्षी च सर्वाधारः परात्परः ।
मायाविशिष्टः प्रकृतिस्तद्विकाराश्च प्राकृताः
svayaṃ pumāṃśca prakṛtistāvabhinnau parasparam |
yathā vahnestasya śaktirna bhinnāstyeva kutracit
||28||स्वयं पुमांश्च प्रकृतिस्तावभिन्नौ परस्परम् ।
यथा वह्नेस्तस्य शक्तिर्न भिन्नास्त्येव कुत्रचित्
seyaṃ śaktirmahāmāyā saccidānandarūpiṇī |
rūpaṃ bibhartyarūpā ca bhaktānugrahahetave
||29||सेयं शक्तिर्महामाया सच्चिदानन्दरूपिणी ।
रूपं बिभर्त्यरूपा च भक्तानुग्रहहेतवे
gopālasundarīrūpaṃ prathamaṃ sā sasarja ha |
atīva kamanīyaṃ ca sundaraṃ sumanoharam
||30||गोपालसुन्दरीरूपं प्रथमं सा ससर्ज ह ।
अतीव कमनीयं च सुन्दरं सुमनोहरम्
navīnanīradaśyāmaṃ kiśoraṃ gopaveṣakam |
kandarpakoṭilāvaṇyaṃ līlādhāmamanoharam
||31||नवीननीरदश्यामं किशोरं गोपवेषकम् ।
कन्दर्पकोटिलावण्यं लीलाधाममनोहरम्
śaranmadhyāhnapadmānāṃ śobhāmocanalocanam |
śaratpārvaṇakoṭīnduśobhāpracchādanānanam
||32||शरन्मध्याह्नपद्मानां शोभामोचनलोचनम् ।
शरत्पार्वणकोटीन्दुशोभाप्रच्छादनाननम्
amūlyaratnanirmāṇanānābhūṣaṇabhūṣitam |
sasmitaṃ śobhitaṃ śaśvadamūlyapītavāsasā
||33||अमूल्यरत्ननिर्माणनानाभूषणभूषितम् ।
सस्मितं शोभितं शश्वदमूल्यपीतवाससा
parabrahmasvarūpaṃ ca jvalantaṃ brahmatejasā |
sukhadṛśyaṃ ca śāntaṃ ca rādhākāntamanantakam
||34||परब्रह्मस्वरूपं च ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ।
सुखदृश्यं च शान्तं च राधाकान्तमनन्तकम्
gopībhirvīkṣyamāṇaṃ ca sasmitābhiśca santatam |
rāsamaṇḍalamadhyasthaṃ ratnasiṃhāsanasthitam
||35||गोपीभिर्वीक्ष्यमाणं च सस्मिताभिश्च सन्ततम् ।
रासमण्डलमध्यस्थं रत्नसिंहासनस्थितम्
vaṃśīṃ kvaṇantaṃ dvibhujaṃ vanamālāvibhūṣitam |
kaustubhendramaṇīndreṇa śaśvadvakṣaḥsthalojjvalam
||36||वंशीं क्वणन्तं द्विभुजं वनमालाविभूषितम् ।
कौस्तुभेन्द्रमणीन्द्रेण शश्वद्वक्षःस्थलोज्ज्वलम्
kuṅkumāgurukasturīcandanārcitavigraham |
cārucampakamālāktaṃ mālatīmālyamaṇḍitam
||37||कुङ्कुमागुरुकस्तुरीचन्दनार्चितविग्रहम् ।
चारुचम्पकमालाक्तं मालतीमाल्यमण्डितम्
cārucandrakaśobhāḍhyaṃ cūḍāvaṅkrimarājitam |
evaṃbhūtaṃ ca dhyāyanti bhaktā bhaktipariplutāḥ
||38||चारुचन्द्रकशोभाढ्यं चूडावङ्क्रिमराजितम् ।
एवंभूतं च ध्यायन्ति भक्ता भक्तिपरिप्लुताः
yadbhayājjagatā dhātā vidhatte sṛṣṭimeva ca |
karmānusārāllikhitaṃ karoti sarvakarmaṇām
||39||यद्भयाज्जगता धाता विधत्ते सृष्टिमेव च ।
कर्मानुसाराल्लिखितं करोति सर्वकर्मणाम्
tapasāṃ phaladātā ca karmaṇāṃ ca yadājñayā |
viṣṇuḥ pātā ca sarveṣāṃ yadbhayātpāti santatam
||40||तपसां फलदाता च कर्मणां च यदाज्ञया ।
विष्णुः पाता च सर्वेषां यद्भयात्पाति सन्ततम्
kālāgnirudraḥ saṃhartā sarvaviśveṣu yadbhayāt |
śivo mṛtyuñjayaścaiva jñānināṃ ca gurorguruḥ
||41||कालाग्निरुद्रः संहर्ता सर्वविश्वेषु यद्भयात् ।
शिवो मृत्युञ्जयश्चैव ज्ञानिनां च गुरोर्गुरुः
yajjñānājjñānavānasti yogīśo jñānavitprabhuḥ |
paramānandayuktaśca bhaktivairāgyasaṃyutaḥ
||42||यज्ज्ञानाज्ज्ञानवानस्ति योगीशो ज्ञानवित्प्रभुः ।
परमानन्दयुक्तश्च भक्तिवैराग्यसंयुतः
yadbhayādvāti pavanaḥ pravaraḥ śīghragāminām |
tapanaśca pratapati yadbhayātsantataṃ sati
||43||यद्भयाद्वाति पवनः प्रवरः शीघ्रगामिनाम् ।
तपनश्च प्रतपति यद्भयात्सन्ततं सति
yadājñayā varṣatīndro mṛtyuścarati jantuṣu |
yadājñayā dahedvahnirjalamevaṃ suśītalam
||44||यदाज्ञया वर्षतीन्द्रो मृत्युश्चरति जन्तुषु ।
यदाज्ञया दहेद्वह्निर्जलमेवं सुशीतलम्
diśo rakṣanti dikpālā mahābhītā yadājñayā |
bhramanti rāśicakrāṇi grahāśca yadbhayena ca
||45||दिशो रक्षन्ति दिक्पाला महाभीता यदाज्ञया ।
भ्रमन्ति राशिचक्राणि ग्रहाश्च यद्भयेन च
bhayātphalanti vṛkṣāśca puṣyantyapi ca yadbhayāt |
yadājñāṃ tu puraskṛtya kālaḥ kāle haredbhayāt
||46||भयात्फलन्ति वृक्षाश्च पुष्यन्त्यपि च यद्भयात् ।
यदाज्ञां तु पुरस्कृत्य कालः काले हरेद्भयात्
tathā jalasthalasthāśca na jīvanti yadājñayā |
akāle nāharedviddhaṃ raṇeṣu viṣameṣu ca
||47||तथा जलस्थलस्थाश्च न जीवन्ति यदाज्ञया ।
अकाले नाहरेद्विद्धं रणेषु विषमेषु च
dhatte vāyustoyarāśiṃ toyaṃ kūrmaṃ tadājñayā |
kūrmo'nantaṃ sa ca kṣoṇīṃ samudrān sā ca parvatān
||48||धत्ते वायुस्तोयराशिं तोयं कूर्मं तदाज्ञया ।
कूर्मोऽनन्तं स च क्षोणीं समुद्रान् सा च पर्वतान्
sarvā caiva kṣamārūpā nānāratnaṃ bibharti yā |
yataḥ sarvāṇi bhūtāni sthīyante hanti tatra hi
||49||सर्वा चैव क्षमारूपा नानारत्नं बिभर्ति या ।
यतः सर्वाणि भूतानि स्थीयन्ते हन्ति तत्र हि
indrāyuścaiva divyānāṃ yugānāmekasaptatiḥ |
aṣṭāviṃśe śakrapāte brahmaṇaśca divāniśam
||50||इन्द्रायुश्चैव दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ।
अष्टाविंशे शक्रपाते ब्रह्मणश्च दिवानिशम्
evaṃ triṃśaddinairmāso dvābhyāmābhyāmṛtuḥ smṛtaḥ |
ṛtubhiḥ ṣaḍbhirevābdaṃ brahmaṇo vai vayaḥ smṛtam
||51||एवं त्रिंशद्दिनैर्मासो द्वाभ्यामाभ्यामृतुः स्मृतः ।
ऋतुभिः षड्भिरेवाब्दं ब्रह्मणो वै वयः स्मृतम्
brahmaṇaśca nipāte ca cakṣurunmīlanaṃ hareḥ |
cakṣurunmīlane tasya layaṃ prākṛtikaṃ viduḥ
||52||ब्रह्मणश्च निपाते च चक्षुरुन्मीलनं हरेः ।
चक्षुरुन्मीलने तस्य लयं प्राकृतिकं विदुः
pralaye prākṛte sarve devādyāśca carācarāḥ |
līnā dhātā vidhātā ca śrīkṛṣṇanābhipaṅkaje
||53||प्रलये प्राकृते सर्वे देवाद्याश्च चराचराः ।
लीना धाता विधाता च श्रीकृष्णनाभिपङ्कजे
viṣṇuḥ kṣīrodaśāyī ca vaikuṇṭhe yaścaturbhujaḥ |
vilīnā vāmapārśve ca kṛṣṇasya paramātmanaḥ
||54||विष्णुः क्षीरोदशायी च वैकुण्ठे यश्चतुर्भुजः ।
विलीना वामपार्श्वे च कृष्णस्य परमात्मनः
yasya jñāne śivo līno jñānādhīśaḥ sanātanaḥ |
durgāyāṃ viṣṇumāyāyāṃ vilīnāḥ sarvaśaktayaḥ
||55||यस्य ज्ञाने शिवो लीनो ज्ञानाधीशः सनातनः ।
दुर्गायां विष्णुमायायां विलीनाः सर्वशक्तयः
sā ca kṛṣṇasya buddhau ca buddhyadhiṣṭhātṛdevatā |
nārāyaṇāṃśaḥ skandaśca līno vakṣasi tasya ca
||56||सा च कृष्णस्य बुद्धौ च बुद्ध्यधिष्ठातृदेवता ।
नारायणांशः स्कन्दश्च लीनो वक्षसि तस्य च
śrīkṛṣṇāṃśaśca tadbāhau devādhīśo gaṇeśvaraḥ |
padmāṃśāścaiva padmāyāṃ sā rādhāyāṃ ca suvrate
||57||श्रीकृष्णांशश्च तद्बाहौ देवाधीशो गणेश्वरः ।
पद्मांशाश्चैव पद्मायां सा राधायां च सुव्रते
gopyaścāpi ca tasyāṃ ca sarvāśca devayoṣitaḥ |
kṛṣṇaprāṇādhidevī sā tasya prāṇeṣu saṃsthitā
||58||गोप्यश्चापि च तस्यां च सर्वाश्च देवयोषितः ।
कृष्णप्राणाधिदेवी सा तस्य प्राणेषु संस्थिता
sāvitrī ca sarasvatyāṃ vedāḥ śāstrāṇi yāni ca |
sthitā vāṇī ca jihvāyāṃ yasya ca paramātmanaḥ
||59||सावित्री च सरस्वत्यां वेदाः शास्त्राणि यानि च ।
स्थिता वाणी च जिह्वायां यस्य च परमात्मनः
golokasya ca gopāśca vilīnāstasya lomasu |
tatprāṇeṣu ca sarveṣāṃ prāṇā vātā hutāśanāḥ
||60||गोलोकस्य च गोपाश्च विलीनास्तस्य लोमसु ।
तत्प्राणेषु च सर्वेषां प्राणा वाता हुताशनाः
jaṭharāgnau vilīnāśca jalaṃ tadrasanāgrataḥ |
vaiṣṇavāścaraṇāmbhoje paramānandasaṃyutāḥ
||61||जठराग्नौ विलीनाश्च जलं तद्रसनाग्रतः ।
वैष्णवाश्चरणाम्भोजे परमानन्दसंयुताः
sārātsāratarā bhaktirasapīyūṣapāyinaḥ |
virāḍaṃśāśca mahati līnāḥ kṛṣṇe mahāvirāṭ
||62||सारात्सारतरा भक्तिरसपीयूषपायिनः ।
विराडंशाश्च महति लीनाः कृष्णे महाविराट्
yasyaiva lomakūpeṣu viśvāni nikhilāni ca |
yasya cakṣuṣa unmeṣe prākṛtaḥ pralayo bhavet
||63||यस्यैव लोमकूपेषु विश्वानि निखिलानि च ।
यस्य चक्षुष उन्मेषे प्राकृतः प्रलयो भवेत्
cakṣurunmīlane sṛṣṭiryasyaiva punareva saḥ |
yāvatkālo nimeṣeṇa tāvadunmīlanena ca
||64||चक्षुरुन्मीलने सृष्टिर्यस्यैव पुनरेव सः ।
यावत्कालो निमेषेण तावदुन्मीलनेन च
brahmaṇaśca śatābde ca sṛṣṭeḥ sūtralayaḥ punaḥ |
brahmasṛṣṭilayānāṃ ca saṃkhyā nāstyeva suvrate
||65||ब्रह्मणश्च शताब्दे च सृष्टेः सूत्रलयः पुनः ।
ब्रह्मसृष्टिलयानां च संख्या नास्त्येव सुव्रते
yathā bhūrajasāṃ caiva saṃkhyānaṃ naiva vidyate |
cakṣurnimeṣe pralayo yasya sarvāntarātmanaḥ
||66||यथा भूरजसां चैव संख्यानं नैव विद्यते ।
चक्षुर्निमेषे प्रलयो यस्य सर्वान्तरात्मनः
unmīlane punaḥ sṛṣṭirbhavedeveśvarecchayā |
sa kṛṣṇaḥ pralaye tasyāṃ prakṛtau līna eva hi
||67||उन्मीलने पुनः सृष्टिर्भवेदेवेश्वरेच्छया ।
स कृष्णः प्रलये तस्यां प्रकृतौ लीन एव हि
ekaiva ca parā śaktirnirguṇaḥ paramaḥ pumān |
sadevedamagra āsīditi vedavido viduḥ
||68||एकैव च परा शक्तिर्निर्गुणः परमः पुमान् ।
सदेवेदमग्र आसीदिति वेदविदो विदुः
mūlaprakṛtiravyaktāpyavyākṛtapadābhidhā |
cidabhinnatvamāpannā pralaye saiva tiṣṭhati
||69||मूलप्रकृतिरव्यक्ताप्यव्याकृतपदाभिधा ।
चिदभिन्नत्वमापन्ना प्रलये सैव तिष्ठति
tadguṇotkīrtanaṃ vaktuṃ brahmāṇḍeṣu ca kaḥ kṣamaḥ |
muktayaśca caturvedairniruktāśca caturvidhāḥ
||70||तद्गुणोत्कीर्तनं वक्तुं ब्रह्माण्डेषु च कः क्षमः ।
मुक्तयश्च चतुर्वेदैर्निरुक्ताश्च चतुर्विधाः
tatpradhānā devabhaktirmukterapi garīyasī |
sālokyadā bhavedekā tathā sārūpyadā parā
||71||तत्प्रधाना देवभक्तिर्मुक्तेरपि गरीयसी ।
सालोक्यदा भवेदेका तथा सारूप्यदा परा
sāmīpyadātha nirvāṇapradā muktiścaturvidhā |
bhaktāstā na hi vāñchanti vinā tatsevanaṃ vibhoḥ
||72||सामीप्यदाथ निर्वाणप्रदा मुक्तिश्चतुर्विधा ।
भक्तास्ता न हि वाञ्छन्ति विना तत्सेवनं विभोः
śivatvamamaratvaṃ ca brahmatvaṃ cāvahelayā |
janmamṛtyujarāvyādhibhayaśokādikaṃ dhanam
||73||शिवत्वममरत्वं च ब्रह्मत्वं चावहेलया ।
जन्ममृत्युजराव्याधिभयशोकादिकं धनम्
divyarūpadhāraṇaṃ ca nirvāṇaṃ mokṣaṇaṃ viduḥ |
muktiśca sevārahitā bhaktiḥ sevāvivardhinī
||74||दिव्यरूपधारणं च निर्वाणं मोक्षणं विदुः ।
मुक्तिश्च सेवारहिता भक्तिः सेवाविवर्धिनी
bhaktimuktyorayaṃ bhedo niṣekakhaṇḍanaṃ śṛṇu |
vidurbudhā niṣekaṃ ca bhogaṃ ca kṛtakarmaṇām
||75||भक्तिमुक्त्योरयं भेदो निषेकखण्डनं शृणु ।
विदुर्बुधा निषेकं च भोगं च कृतकर्मणाम्
tatkhaṇḍanaṃ ca śubhadaṃ śrīvibhoḥ sevanaṃ param |
tattvajñānamidaṃ sādhvi sthiraṃ ca lokavedayoḥ
||76||तत्खण्डनं च शुभदं श्रीविभोः सेवनं परम् ।
तत्त्वज्ञानमिदं साध्वि स्थिरं च लोकवेदयोः
nirvighnaṃ śubhadaṃ coktaṃ gaccha vatse yathāsukham |
ityuktvā sūryaputraśca jīvayitvā ca tatpatim
||77||निर्विघ्नं शुभदं चोक्तं गच्छ वत्से यथासुखम् ।
इत्युक्त्वा सूर्यपुत्रश्च जीवयित्वा च तत्पतिम्
tasyai śubhāśiṣaṃ dattvā gamanaṃ kartumudyataḥ |
dṛṣṭvā yamaṃ ca gacchantaṃ sā sāvitrī praṇamya ca
||78||तस्यै शुभाशिषं दत्त्वा गमनं कर्तुमुद्यतः ।
दृष्ट्वा यमं च गच्छन्तं सा सावित्री प्रणम्य च
ruroda caraṇau dhṛtvā sādhucchedena duḥkhitā |
sāvitrīrodanaṃ śrutvā yamaścaiva kṛpānidhiḥ
||79||रुरोद चरणौ धृत्वा साधुच्छेदेन दुःखिता ।
सावित्रीरोदनं श्रुत्वा यमश्चैव कृपानिधिः
tāmityuvāca santuṣṭaḥ svayaṃ caiva ruroda ha |
dharmarāja uvāva lakṣavarṣaṃ sukhaṃ bhuktvā puṇyakṣetre ca bhārate
||80||तामित्युवाच सन्तुष्टः स्वयं चैव रुरोद ह ।
धर्मराज उवाव लक्षवर्षं सुखं भुक्त्वा पुण्यक्षेत्रे च भारते
ante yāsyasi tallokaṃ yatra devī virājate |
gatvā ca svagṛhaṃ bhadre sāvitryāśca vrataṃ kuru
||81||अन्ते यास्यसि तल्लोकं यत्र देवी विराजते ।
गत्वा च स्वगृहं भद्रे सावित्र्याश्च व्रतं कुरु
dvisaptavarṣaparyantaṃ nārīṇāṃ mokṣakāraṇam |
jyeṣṭhaśuklacaturdaśyāṃ sāvitryāśca vrataṃ śubham
||82||द्विसप्तवर्षपर्यन्तं नारीणां मोक्षकारणम् ।
ज्येष्ठशुक्लचतुर्दश्यां सावित्र्याश्च व्रतं शुभम्
śuklāṣṭamyāṃ bhādrapade mahālakṣyā yathā vratam |
dvyaṣṭavarṣaṃ vrataṃ caiva pratyādeyaṃ śucismite
||83||शुक्लाष्टम्यां भाद्रपदे महालक्ष्या यथा व्रतम् ।
द्व्यष्टवर्षं व्रतं चैव प्रत्यादेयं शुचिस्मिते
karoti bhaktyā yā nārī sā yāti ca vibhoḥ padam |
pratimaṅgalavāre ca devīṃ maṅgaladāyinīm
||84||करोति भक्त्या या नारी सा याति च विभोः पदम् ।
प्रतिमङ्गलवारे च देवीं मङ्गलदायिनीम्
pratimāsaṃ śuklaṣaṣṭhyāṃ ṣaṣṭhīṃ maṅgaladāyinīm |
tathā cāṣāḍhasaṅkrāntyāṃ manasāṃ sarvasiddhidām
||85||प्रतिमासं शुक्लषष्ठ्यां षष्ठीं मङ्गलदायिनीम् ।
तथा चाषाढसङ्क्रान्त्यां मनसां सर्वसिद्धिदाम्
rādhāṃ rāse ca kārtikyāṃ kṛṣṇaprāṇādhikapriyām |
upoṣya śuklāṣṭamyāṃ ca pratimāsaṃ varapradām
||86||राधां रासे च कार्तिक्यां कृष्णप्राणाधिकप्रियाम् ।
उपोष्य शुक्लाष्टम्यां च प्रतिमासं वरप्रदाम्
viṣṇumāyāṃ bhagavatīṃ durgāṃ durgatināśinīm |
prakṛtiṃ jagadambāṃ ca patiputravatīṣu ca
||87||विष्णुमायां भगवतीं दुर्गां दुर्गतिनाशिनीम् ।
प्रकृतिं जगदम्बां च पतिपुत्रवतीषु च
pativratāsu śuddhāsu yantreṣu pratimāsu ca |
yā nārī pūjayedbhaktyā dhanasantānahetave
||88||पतिव्रतासु शुद्धासु यन्त्रेषु प्रतिमासु च ।
या नारी पूजयेद्भक्त्या धनसन्तानहेतवे
ihaloke sukhaṃ bhuktvā yātyante śrīvibhoḥ padam |
evaṃ devyā vibhūtīśca pūjayetsādhako'niśam
||89||इहलोके सुखं भुक्त्वा यात्यन्ते श्रीविभोः पदम् ।
एवं देव्या विभूतीश्च पूजयेत्साधकोऽनिशम्
sarvakālaṃ sarvarūpā saṃsevyā parameśvarī |
nātaḥ parataraṃ kiñcitkṛtakṛtyatvadāyakam
||90||सर्वकालं सर्वरूपा संसेव्या परमेश्वरी ।
नातः परतरं किञ्चित्कृतकृत्यत्वदायकम्
ityuktvā tāṃ dharmarājo jagāma nijamandiram |
gṛhītvā svāminaṃ sā ca sāvitrī ca nijālayam
||91||इत्युक्त्वा तां धर्मराजो जगाम निजमन्दिरम् ।
गृहीत्वा स्वामिनं सा च सावित्री च निजालयम्
sāvitrī satyavāṃścaiva prayayau ca yathāgamam |
anyāṃśca kathayāmāsa svavṛttāntaṃ hi nārada
||92||सावित्री सत्यवांश्चैव प्रययौ च यथागमम् ।
अन्यांश्च कथयामास स्ववृत्तान्तं हि नारद
sāvitrījanakaḥ putrān samprāptaḥ prakrameṇa ca |
śvaśuraścakṣuṣī rājyaṃ sā ca putrān vareṇa ca
||93||सावित्रीजनकः पुत्रान् सम्प्राप्तः प्रक्रमेण च ।
श्वशुरश्चक्षुषी राज्यं सा च पुत्रान् वरेण च
lakṣavarṣaṃ sukhaṃ bhuktvā puṇyakṣetre ca bhārate |
jagāma svāminā sārdhaṃ devīlokaṃ pativratā
||94||लक्षवर्षं सुखं भुक्त्वा पुण्यक्षेत्रे च भारते ।
जगाम स्वामिना सार्धं देवीलोकं पतिव्रता
savituścādhidevī yā mantrādhiṣṭhātṛdevatā |
sāvitrī hyapi vedānāṃ sāvitrī tena kīrtitā
||95||सवितुश्चाधिदेवी या मन्त्राधिष्ठातृदेवता ।
सावित्री ह्यपि वेदानां सावित्री तेन कीर्तिता
ityevaṃ kathitaṃ vatsa sāvitryākhyānamuttamam |
jīvakarmavipākaṃ ca kiṃ punaḥ śrotumicchasi
||96||इत्येवं कथितं वत्स सावित्र्याख्यानमुत्तमम् ।
जीवकर्मविपाकं च किं पुनः श्रोतुमिच्छसि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvāde sāvitryupākhyānavarṇanaṃ nāmāṣṭatrilo'dhyāyaḥ || 38 ||