bhūmistotravarṇanam
nārada uvāca
devyā nimeṣamātreṇa brahmaṇaḥ pāta eva ca |
tasya pātaḥ prākṛtikaḥ pralayaḥ parikīrtitaḥ
||1||देव्या निमेषमात्रेण ब्रह्मणः पात एव च ।
तस्य पातः प्राकृतिकः प्रलयः परिकीर्तितः
pralaye prākṛte coktā tatrādṛṣṭā vasundharā |
jalaplutāni viśvāni sarve līnāḥ parātmani
||2||प्रलये प्राकृते चोक्ता तत्रादृष्टा वसुन्धरा ।
जलप्लुतानि विश्वानि सर्वे लीनाः परात्मनि
vasundharā tirobhūtā kutra vā sā ca tiṣṭhati |
sṛṣṭervidhānasamaye sāvirbhūtā kathaṃ punaḥ
||3||वसुन्धरा तिरोभूता कुत्र वा सा च तिष्ठति ।
सृष्टेर्विधानसमये साविर्भूता कथं पुनः
kathaṃ babhūva sā dhanyā mānyā sarvāśrayā jayā |
tasyāśca janmakathanaṃ vada maṅgalakāraṇam
||4||कथं बभूव सा धन्या मान्या सर्वाश्रया जया ।
तस्याश्च जन्मकथनं वद मङ्गलकारणम्
śrīnārāyaṇa uvāca
sarvādisṛṣṭau sarveṣāṃ janma devyā iti śrutiḥ |
āvirbhāvastirobhāvaḥ sarveṣu pralayeṣu ca
||5||सर्वादिसृष्टौ सर्वेषां जन्म देव्या इति श्रुतिः ।
आविर्भावस्तिरोभावः सर्वेषु प्रलयेषु च
śrūyatāṃ vasudhājanma sarvamaṅgalakāraṇam |
vighnanighnakaraṃ pāpanāśanaṃ puṇyavardhanam
||6||श्रूयतां वसुधाजन्म सर्वमङ्गलकारणम् ।
विघ्ननिघ्नकरं पापनाशनं पुण्यवर्धनम्
aho kecidvadantīti madhukaiṭabhamedasā |
babhūva vasudhā dhanyā tadviruddhamataḥ śṛṇu
||7||अहो केचिद्वदन्तीति मधुकैटभमेदसा ।
बभूव वसुधा धन्या तद्विरुद्धमतः शृणु
ūcatustau purā viṣṇuṃ tuṣṭau yuddhena tejasā |
āvāṃ vadhyau na yatrorvī pāthasā saṃvṛteti ca
||8||ऊचतुस्तौ पुरा विष्णुं तुष्टौ युद्धेन तेजसा ।
आवां वध्यौ न यत्रोर्वी पाथसा संवृतेति च
tayorjīvanakāle na pratyakṣā sābhavatsphuṭam |
tato babhūva medaśca maraṇānantaraṃ tayoḥ
||9||तयोर्जीवनकाले न प्रत्यक्षा साभवत्स्फुटम् ।
ततो बभूव मेदश्च मरणानन्तरं तयोः
medinīti ca vikhyātetyuktametanmataṃ śṛṇu |
jaladhautā kṛtā pūrvaṃ vardhitā medasā yataḥ
||10||मेदिनीति च विख्यातेत्युक्तमेतन्मतं शृणु ।
जलधौता कृता पूर्वं वर्धिता मेदसा यतः
kathayāmi te tajjanma sārthakaṃ sarvamaṅgalam |
purā śrutaṃ yacchrutyuktaṃ dharmavaktrācca puṣkare
||11||कथयामि ते तज्जन्म सार्थकं सर्वमङ्गलम् ।
पुरा श्रुतं यच्छ्रुत्युक्तं धर्मवक्त्राच्च पुष्करे
mahāvirāṭśarīrasya jalasthasya ciraṃ sphuṭam |
mano babhūva kālena sarvāṅgavyāpakaṃ dhruvam
||12||महाविराट्शरीरस्य जलस्थस्य चिरं स्फुटम् ।
मनो बभूव कालेन सर्वाङ्गव्यापकं ध्रुवम्
tacca praviṣṭaṃ sarveṣāṃ tallomnāṃ vivareṣu ca |
kālena mahatā paścād babhūva vasudhā mune
||13||तच्च प्रविष्टं सर्वेषां तल्लोम्नां विवरेषु च ।
कालेन महता पश्चाद् बभूव वसुधा मुने
pratyekaṃ pratilomnāṃ ca kūpeṣu saṃsthitā sadā |
āvirbhūtā tirobhūtā sajalā ca punaḥ punaḥ
||14||प्रत्येकं प्रतिलोम्नां च कूपेषु संस्थिता सदा ।
आविर्भूता तिरोभूता सजला च पुनः पुनः
āvirbhūtā sṛṣṭikāle tajjaloparyupasthitā |
pralaye ca tirobhūtā jalasyābhyantare sthitā
||15||आविर्भूता सृष्टिकाले तज्जलोपर्युपस्थिता ।
प्रलये च तिरोभूता जलस्याभ्यन्तरे स्थिता
prativiśveṣu vasudhā śailakānanasaṃyutā |
saptasāgarasaṃyuktā saptadvīpasamanvitā
||16||प्रतिविश्वेषु वसुधा शैलकाननसंयुता ।
सप्तसागरसंयुक्ता सप्तद्वीपसमन्विता
hemādrimerusaṃyuktā grahacandrārkasaṃyutā |
brahmaviṣṇuśivādyaiśca surairlokaistadājñayā
||17||हेमाद्रिमेरुसंयुक्ता ग्रहचन्द्रार्कसंयुता ।
ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैश्च सुरैर्लोकैस्तदाज्ञया
puṇyatīrthasamāyuktā puṇyabhāratasaṃyutā |
kāñcanībhūmisaṃyuktā saptasvargasamanvitā
||18||पुण्यतीर्थसमायुक्ता पुण्यभारतसंयुता ।
काञ्चनीभूमिसंयुक्ता सप्तस्वर्गसमन्विता
pātālasaptaṃ tadadhastadūrdhvaṃ brahmalokataḥ |
dhruvalokaśca tatraiva sarvaṃ viśvaṃ ca tatra vai
||19||पातालसप्तं तदधस्तदूर्ध्वं ब्रह्मलोकतः ।
ध्रुवलोकश्च तत्रैव सर्वं विश्वं च तत्र वै
evaṃ sarvāṇi viśvāni pṛthivyāṃ nirmitāni ca |
naśvarāṇi ca viśvāni sarvāṇi kṛtrimāṇi vai
||20||एवं सर्वाणि विश्वानि पृथिव्यां निर्मितानि च ।
नश्वराणि च विश्वानि सर्वाणि कृत्रिमाणि वै
pralaye prākṛte caiva brahmaṇaśca nipātane |
mahāvirāḍādisṛṣṭau sṛṣṭaḥ kṛṣṇena cātmanā
||21||प्रलये प्राकृते चैव ब्रह्मणश्च निपातने ।
महाविराडादिसृष्टौ सृष्टः कृष्णेन चात्मना
nityau ca sthitipralayau kāṣṭhākāleśvaraiḥ saha |
nityādhiṣṭhātṛdevī sā vārāhe pūjitā suraiḥ
||22||नित्यौ च स्थितिप्रलयौ काष्ठाकालेश्वरैः सह ।
नित्याधिष्ठातृदेवी सा वाराहे पूजिता सुरैः
munibhirmanubhirviprairgandharvādibhireva ca |
viṣṇorvarāharūpasya patnī sā śrutisammatā
||23||मुनिभिर्मनुभिर्विप्रैर्गन्धर्वादिभिरेव च ।
विष्णोर्वराहरूपस्य पत्नी सा श्रुतिसम्मता
tatputro maṅgalo jñeyo ghaṭeśo maṅgalātmajaḥ |
nārada uvāca |
pūjitā kena rupeṇa vārāhe ca surairmahī
||24||तत्पुत्रो मङ्गलो ज्ञेयो घटेशो मङ्गलात्मजः ।
नारद उवाच ।
पूजिता केन रुपेण वाराहे च सुरैर्मही
vārāhe caiva vārāhī sarvaiḥ sarvāśrayā satī |
mūlaprakṛtisambhūtā pañcīkaraṇamārgataḥ
||25||वाराहे चैव वाराही सर्वैः सर्वाश्रया सती ।
मूलप्रकृतिसम्भूता पञ्चीकरणमार्गतः
tasyāḥ pūjāvidhānaṃ cāpyadhaścordhvamanekaśaḥ |
maṅgalaṃ maṅgalasyāpi janma vāsaṃ vada prabho
||26||तस्याः पूजाविधानं चाप्यधश्चोर्ध्वमनेकशः ।
मङ्गलं मङ्गलस्यापि जन्म वासं वद प्रभो
śrīnārāyaṇa uvāca
vārāhe ca varāhaśca brahmaṇā saṃstutaḥ purā |
uddadhāra mahīṃ hatvā hiraṇyākṣaṃ rasātalam
||27||वाराहे च वराहश्च ब्रह्मणा संस्तुतः पुरा ।
उद्दधार महीं हत्वा हिरण्याक्षं रसातलम्
jale tāṃ sthāpayāmāsa padmapatraṃ yathā hṛde |
tatraiva nirmame brahmā viśvaṃ sarvaṃ manoharam
||28||जले तां स्थापयामास पद्मपत्रं यथा हृदे ।
तत्रैव निर्ममे ब्रह्मा विश्वं सर्वं मनोहरम्
dṛṣṭvā tadadhidevīṃ ca sakāmāṃ kāmuko hariḥ |
varāharūpī bhagavān koṭisūryasamaprabhaḥ
||29||दृष्ट्वा तदधिदेवीं च सकामां कामुको हरिः ।
वराहरूपी भगवान् कोटिसूर्यसमप्रभः
kṛtvā ratikalāṃ sarvāṃ mūrtiṃ ca sumanoharām |
krīḍāñcakāra rahasi divyavarṣamaharniśam
||30||कृत्वा रतिकलां सर्वां मूर्तिं च सुमनोहराम् ।
क्रीडाञ्चकार रहसि दिव्यवर्षमहर्निशम्
sukhasambhogasaṃsparśānmūrcchāṃ samprāpa sundarī |
vidagdhāyā vidagdhena saṅgamo'tisukhapradaḥ
||31||सुखसम्भोगसंस्पर्शान्मूर्च्छां सम्प्राप सुन्दरी ।
विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमोऽतिसुखप्रदः
viṣṇustadaṅgasaṃśleṣād bubudhe na divāniśam |
varṣānte cetanāṃ prāpya kāmī tatyāja kāmukīm
||32||विष्णुस्तदङ्गसंश्लेषाद् बुबुधे न दिवानिशम् ।
वर्षान्ते चेतनां प्राप्य कामी तत्याज कामुकीम्
pūrvarūpaṃ varāhaṃ ca dadhāra sa ca līlayā |
pūjāñcakāra tāṃ devīṃ dhyātvā ca dharaṇīṃ satīm
||33||पूर्वरूपं वराहं च दधार स च लीलया ।
पूजाञ्चकार तां देवीं ध्यात्वा च धरणीं सतीम्
dhūpairdīpaiśca naivedyaiḥ sindūrairanulepanaiḥ |
vastraiḥ puṣpaiśca balibhiḥ sampūjyovāca tāṃ hariḥ
||34||धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैः सिन्दूरैरनुलेपनैः ।
वस्त्रैः पुष्पैश्च बलिभिः सम्पूज्योवाच तां हरिः
śrībhagavānuvāca
sarvādhārā bhava śubhe sarvaiḥ sampūjitā sukham |
munibhirmanubhirdevaiḥ siddhaiśca dānavādibhiḥ
||35||सर्वाधारा भव शुभे सर्वैः सम्पूजिता सुखम् ।
मुनिभिर्मनुभिर्देवैः सिद्धैश्च दानवादिभिः
ambuvācītyāgadine gṛhārambhe praveśane |
vāpītaḍāgārambhe ca gṛhe ca kṛṣikarmaṇi
||36||अम्बुवाचीत्यागदिने गृहारम्भे प्रवेशने ।
वापीतडागारम्भे च गृहे च कृषिकर्मणि
tava pūjāṃ kariṣyanti madvareṇa surādayaḥ |
mūḍhā ye na kariṣyanti yāsyanti narakaṃ ca te
||37||तव पूजां करिष्यन्ति मद्वरेण सुरादयः ।
मूढा ये न करिष्यन्ति यास्यन्ति नरकं च ते
vasudhovāca
vahāmi sarvaṃ vārāharūpeṇāhaṃ tavājñayā |
līlāmātreṇa bhagavan viśvaṃ ca sacarācaram
||38||वहामि सर्वं वाराहरूपेणाहं तवाज्ञया ।
लीलामात्रेण भगवन् विश्वं च सचराचरम्
muktāṃ śuktiṃ harerarcāṃ śivaliṅgaṃ śivāṃ tathā |
śaṅkhaṃ pradīpaṃ yantraṃ ca māṇikyaṃ hīrakaṃ tathā
||39||मुक्तां शुक्तिं हरेरर्चां शिवलिङ्गं शिवां तथा ।
शङ्खं प्रदीपं यन्त्रं च माणिक्यं हीरकं तथा
yajñasūtraṃ ca puṣpaṃ ca pustakaṃ tulasīdalam |
japamālāṃ puṣpamālāṃ karpūraṃ ca suvarṇakam
||40||यज्ञसूत्रं च पुष्पं च पुस्तकं तुलसीदलम् ।
जपमालां पुष्पमालां कर्पूरं च सुवर्णकम्
gorocanaṃ candanaṃ ca śālagrāmajalaṃ tathā |
etānvoḍumaśaktāhaṃ kliṣṭā ca bhagavañchṛṇu
||41||गोरोचनं चन्दनं च शालग्रामजलं तथा ।
एतान्वोडुमशक्ताहं क्लिष्टा च भगवञ्छृणु
śrībhagavānuvāca
dravyāṇyetāni ye mūḍhā arpayiṣyanti sundari |
yāsyanti kālasūtraṃ te divyaṃ varṣaśataṃ tvayi
||42||द्रव्याण्येतानि ये मूढा अर्पयिष्यन्ति सुन्दरि ।
यास्यन्ति कालसूत्रं ते दिव्यं वर्षशतं त्वयि
ityevamuktvā bhagavān virarāma ca nārada |
babhūva tena garbheṇa tejasvī maṅgalagrahaḥ
||43||इत्येवमुक्त्वा भगवान् विरराम च नारद ।
बभूव तेन गर्भेण तेजस्वी मङ्गलग्रहः
pūjāñcakruḥ pṛthivyāśca te sarve cājñayā hareḥ |
kaṇvaśākhoktadhyānena tuṣṭuvuśca stavena te
||44||पूजाञ्चक्रुः पृथिव्याश्च ते सर्वे चाज्ञया हरेः ।
कण्वशाखोक्तध्यानेन तुष्टुवुश्च स्तवेन ते
dadurmūlena mantreṇa naivedyādikameva ca |
saṃstutā triṣu lokeṣu pūjitā sā babhūva ha
||45||ददुर्मूलेन मन्त्रेण नैवेद्यादिकमेव च ।
संस्तुता त्रिषु लोकेषु पूजिता सा बभूव ह
nārada uvāca
kiṃ dhyānaṃ stavanaṃ tasyā mūlamantraṃ ca kiṃ vada |
gūḍhaṃ sarvapurāṇeṣu śrotuṃ kautūhalaṃ mama
||46||किं ध्यानं स्तवनं तस्या मूलमन्त्रं च किं वद ।
गूढं सर्वपुराणेषु श्रोतुं कौतूहलं मम
śrīnārāyaṇa uvāca
ādau ca pṛthivī devī varāheṇa ca pūjitā |
tato hi brahmaṇā paścāmṛjitā pṛthivī tadā
||47||आदौ च पृथिवी देवी वराहेण च पूजिता ।
ततो हि ब्रह्मणा पश्चामृजिता पृथिवी तदा
tataḥ sarvairmunīndraiśca manubhirmānavādibhiḥ |
dhyānaṃ ca stavanaṃ mantraṃ śṛṇu vakṣyāmi nārada
||48||ततः सर्वैर्मुनीन्द्रैश्च मनुभिर्मानवादिभिः ।
ध्यानं च स्तवनं मन्त्रं शृणु वक्ष्यामि नारद
oṃ hrīṃ śrīṃ klīṃ vasudhāyai svāhetyanena mantreṇa viṣṇunā pūjitā purā |
śvetapaṅkajavarṇābhāṃ śaraccandranibhānanām
||49||ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं वसुधायै स्वाहेत्यनेन मन्त्रेण विष्णुना पूजिता पुरा ।
श्वेतपङ्कजवर्णाभां शरच्चन्द्रनिभाननाम्
candanotkṣiptasarvāṅgīṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitām |
ratnādhārāṃ ratnagarbhāṃ ratnākarasamanvitām
||50||चन्दनोत्क्षिप्तसर्वाङ्गीं रत्नभूषणभूषिताम् ।
रत्नाधारां रत्नगर्भां रत्नाकरसमन्विताम्
vahniśuddhāṃśukādhānāṃ sasmitāṃ vanditāṃ bhaje |
dhyānenānena sā devī sarvaiśca pūjitābhavat
||51||वह्निशुद्धांशुकाधानां सस्मितां वन्दितां भजे ।
ध्यानेनानेन सा देवी सर्वैश्च पूजिताभवत्
stavanaṃ śṛṇu viprendra kaṇvaśākhoktameva ca |
śrīnārāyaṇa uvāca |
jaye jaye jalādhāre jalaśīle jalaprade
||52||स्तवनं शृणु विप्रेन्द्र कण्वशाखोक्तमेव च ।
श्रीनारायण उवाच ।
जये जये जलाधारे जलशीले जलप्रदे
yajñasūkarajāye tvaṃ jayaṃ dehi jayāvahe |
maṅgale maṅgalādhāre māṅgalye maṅgalaprade
||53||यज्ञसूकरजाये त्वं जयं देहि जयावहे ।
मङ्गले मङ्गलाधारे माङ्गल्ये मङ्गलप्रदे
maṅgalārthaṃ maṅgaleśe maṅgalaṃ dehi me bhave |
sarvādhāre ca sarvajñe sarvaśaktisamanvite
||54||मङ्गलार्थं मङ्गलेशे मङ्गलं देहि मे भवे ।
सर्वाधारे च सर्वज्ञे सर्वशक्तिसमन्विते
sarvakāmaprade devi sarveṣṭaṃ dehi me bhave |
puṇyasvarūpe puṇyānāṃ bījarūpe sanātani
||55||सर्वकामप्रदे देवि सर्वेष्टं देहि मे भवे ।
पुण्यस्वरूपे पुण्यानां बीजरूपे सनातनि
puṇyāśraye puṇyavatāmālaye puṇyade bhave |
sarvasasyālaye sarvasasyāḍhye sarvasasyade
||56||पुण्याश्रये पुण्यवतामालये पुण्यदे भवे ।
सर्वसस्यालये सर्वसस्याढ्ये सर्वसस्यदे
sarvasasyahare kāle sarvasasyātmike bhave |
bhūme bhūmipasarvasve bhūmipālaparāyaṇe
||57||सर्वसस्यहरे काले सर्वसस्यात्मिके भवे ।
भूमे भूमिपसर्वस्वे भूमिपालपरायणे
bhūmipānāṃ sukhakare bhūmiṃ dehi ca bhūmide |
idaṃ stotraṃ mahāpuṇyaṃ prātarutthāya yaḥ paṭhet
||58||भूमिपानां सुखकरे भूमिं देहि च भूमिदे ।
इदं स्तोत्रं महापुण्यं प्रातरुत्थाय यः पठेत्
koṭijanmasu sa bhaved balavānbhūmipeśvaraḥ |
bhūmidānakṛtaṃ puṇyaṃ labhyate paṭhanājjanaiḥ
||59||कोटिजन्मसु स भवेद् बलवान्भूमिपेश्वरः ।
भूमिदानकृतं पुण्यं लभ्यते पठनाज्जनैः
bhūmidānaharātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ |
ambuvācībhūkaraṇapāpātsa mucyate dhruvam
||60||भूमिदानहरात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।
अम्बुवाचीभूकरणपापात्स मुच्यते ध्रुवम्
anyakūpe kūpakhananapāpātsa mucyate dhruvam |
parabhūmiharātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ
||61||अन्यकूपे कूपखननपापात्स मुच्यते ध्रुवम् ।
परभूमिहरात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः
bhūmau vīryatyāgapāpādbhūmau dīpādisthāpanāt |
pāpena mucyate so'pi stotrasya paṭhanānmune
||62||भूमौ वीर्यत्यागपापाद्भूमौ दीपादिस्थापनात् ।
पापेन मुच्यते सोऽपि स्तोत्रस्य पठनान्मुने
aśvamedhaśataṃ puṇyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ |
bhūmidevyā mahāstotraṃ sarvakalyāṇakārakam
||63||अश्वमेधशतं पुण्यं लभते नात्र संशयः ।
भूमिदेव्या महास्तोत्रं सर्वकल्याणकारकम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe bhūmistotravarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||