prakṛticaritravarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
gaṇeśajananī durgā rādhā lakṣmīḥ sarasvatī |
sāvitrī ca sṛṣṭividhau prakṛtiḥ pañcadhā smṛtā
||1||गणेशजननी दुर्गा राधा लक्ष्मीः सरस्वती ।
सावित्री च सृष्टिविधौ प्रकृतिः पञ्चधा स्मृता
nārada uvāca
āvirbabhūva sā kena kā vā sā jñānināṃvara |
kiṃ vā tallakṣaṇaṃ sādho babhūva pañcadhā katham
||2||आविर्बभूव सा केन का वा सा ज्ञानिनांवर ।
किं वा तल्लक्षणं साधो बभूव पञ्चधा कथम्
sarvāsāṃ caritaṃ pūjāvidhānaṃ guṇa īpsitaḥ |
avatāraḥ kutra kasyāstanme vyākhyātumarhasi
||3||सर्वासां चरितं पूजाविधानं गुण ईप्सितः ।
अवतारः कुत्र कस्यास्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
śrīnārāyaṇa uvāca
prakṛterlakṣaṇaṃ vatsa ko vā vaktuṃ kṣamo bhavet |
kiñcittathāpi vakṣyāmi yacchrutaṃ dharmavaktrataḥ
||4||प्रकृतेर्लक्षणं वत्स को वा वक्तुं क्षमो भवेत् ।
किञ्चित्तथापि वक्ष्यामि यच्छ्रुतं धर्मवक्त्रतः
prakṛṣṭavācakaḥ praśna kṛtiśca sṛṣṭivācakaḥ |
sṛṣṭau prakṛṣṭā yā devī prakṛtiḥ sā prakīrtitā
||5||प्रकृष्टवाचकः प्रश्न कृतिश्च सृष्टिवाचकः ।
सृष्टौ प्रकृष्टा या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता
guṇe sattve prakṛṣṭe ca praśabdo vartate śrutaḥ |
madhyame rajasi kṛśca tiśabdastamasi smṛtaḥ
||6||गुणे सत्त्वे प्रकृष्टे च प्रशब्दो वर्तते श्रुतः ।
मध्यमे रजसि कृश्च तिशब्दस्तमसि स्मृतः
triguṇātmasvarūpā yā sā ca śaktisamanvitā |
pradhānā sṛṣṭikaraṇe prakṛtistena kathyate
||7||त्रिगुणात्मस्वरूपा या सा च शक्तिसमन्विता ।
प्रधाना सृष्टिकरणे प्रकृतिस्तेन कथ्यते
prathame vartate praśna kṛtiśca sṛṣṭivācakaḥ |
sṛṣṭerādau ca yā devī prakṛtiḥ sā prakīrtitā
||8||प्रथमे वर्तते प्रश्न कृतिश्च सृष्टिवाचकः ।
सृष्टेरादौ च या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता
yogenātmā sṛṣṭividhau dvidhārūpo babhūva saḥ |
pumāṃśca dakṣiṇārdhāṅgo vāmārdhā prakṛtiḥ smṛtā
||9||योगेनात्मा सृष्टिविधौ द्विधारूपो बभूव सः ।
पुमांश्च दक्षिणार्धाङ्गो वामार्धा प्रकृतिः स्मृता
sā ca brahmasvarūpā ca nityā sā ca sanātanī |
yathā''tmā ca tathā śaktiryathāgnau dāhikā sthitā
||10||सा च ब्रह्मस्वरूपा च नित्या सा च सनातनी ।
यथाऽऽत्मा च तथा शक्तिर्यथाग्नौ दाहिका स्थिता
ata eva hi yogīndraiḥ strīpumbhedo na manyate |
sarvaṃ brahmamayaṃ brahmañchaśvatsadapi nārada
||11||अत एव हि योगीन्द्रैः स्त्रीपुम्भेदो न मन्यते ।
सर्वं ब्रह्ममयं ब्रह्मञ्छश्वत्सदपि नारद
svecchāmayasyecchayā ca śrīkṛṣṇasya sisṛkṣayā |
sā''virbabhūva sahasā mūlaprakṛtirīśvarī
||12||स्वेच्छामयस्येच्छया च श्रीकृष्णस्य सिसृक्षया ।
साऽऽविर्बभूव सहसा मूलप्रकृतिरीश्वरी
tadājñayā pañcavidhā sṛṣṭikarmavibhedikā |
atha bhaktānurodhādvā bhaktānugrahavigrahā
||13||तदाज्ञया पञ्चविधा सृष्टिकर्मविभेदिका ।
अथ भक्तानुरोधाद्वा भक्तानुग्रहविग्रहा
gaṇeśamātā durgā yā śivarūpā śivapriyā |
nārāyaṇī viṣṇumāyā pūrṇabrahmasvarūpiṇī
||14||गणेशमाता दुर्गा या शिवरूपा शिवप्रिया ।
नारायणी विष्णुमाया पूर्णब्रह्मस्वरूपिणी
brahmādidevairmunibhirmanubhiḥ pūjitā stutā |
sarvādhiṣṭhātṛdevī sā śarvarūpā sanātanī
||15||ब्रह्मादिदेवैर्मुनिभिर्मनुभिः पूजिता स्तुता ।
सर्वाधिष्ठातृदेवी सा शर्वरूपा सनातनी
dharmasatyapuṇyakīrtiryaśomaṅgaladāyinī |
sukhamokṣaharṣadātrī śokārtiduḥkhanāśinī
||16||धर्मसत्यपुण्यकीर्तिर्यशोमङ्गलदायिनी ।
सुखमोक्षहर्षदात्री शोकार्तिदुःखनाशिनी
śaraṇāgatadīnārtaparitrāṇaparāyaṇā |
tejaḥsvarūpā paramā tadadhiṣṭhātṛdevatā
||17||शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणा ।
तेजःस्वरूपा परमा तदधिष्ठातृदेवता
sarvaśaktisvarūpā ca śaktirīśasya santatam |
siddheśvarī siddhirūpā siddhidā siddhirīśvarī
||18||सर्वशक्तिस्वरूपा च शक्तिरीशस्य सन्ततम् ।
सिद्धेश्वरी सिद्धिरूपा सिद्धिदा सिद्धिरीश्वरी
buddhirnidrā kṣutpipāsā chāyā tandrā dayā smṛtiḥ |
jātiḥ kṣāntiśca bhrāntiśca śāntiḥ kāntiśca cetanā
||19||बुद्धिर्निद्रा क्षुत्पिपासा छाया तन्द्रा दया स्मृतिः ।
जातिः क्षान्तिश्च भ्रान्तिश्च शान्तिः कान्तिश्च चेतना
tuṣṭiḥ puṣṭistathā lakṣmīrdhṛtirmāyā tathaiva ca |
sarvaśaktisvarūpā sā kṛṣṇasya paramātmanaḥ
||20||तुष्टिः पुष्टिस्तथा लक्ष्मीर्धृतिर्माया तथैव च ।
सर्वशक्तिस्वरूपा सा कृष्णस्य परमात्मनः
uktaḥ śrutau śrutaguṇaścātisvalpo yathāgamam |
guṇo'styananto'nantāyā aparāṃ ca niśāmaya
||21||उक्तः श्रुतौ श्रुतगुणश्चातिस्वल्पो यथागमम् ।
गुणोऽस्त्यनन्तोऽनन्ताया अपरां च निशामय
śuddhasattvasvarūpā yā padmā sā paramātmanaḥ |
sarvasampatsvarūpā sā tadadhiṣṭhātṛdevatā
||22||शुद्धसत्त्वस्वरूपा या पद्मा सा परमात्मनः ।
सर्वसम्पत्स्वरूपा सा तदधिष्ठातृदेवता
kāntātidāntā śāntā ca suśīlā sarvamaṅgalā |
lobhamohakāmaroṣamadāhaṅkāravarjitā
||23||कान्तातिदान्ता शान्ता च सुशीला सर्वमङ्गला ।
लोभमोहकामरोषमदाहङ्कारवर्जिता
bhaktānuraktā patyuśca sarvābhyaśca pativratā |
prāṇatulyā bhagavataḥ premapātraṃ priyaṃvadā
||24||भक्तानुरक्ता पत्युश्च सर्वाभ्यश्च पतिव्रता ।
प्राणतुल्या भगवतः प्रेमपात्रं प्रियंवदा
sarvasasyātmikā devī jīvanopāyarūpiṇī |
mahālakṣmīśca vaikuṇṭhe patisevāratā satī
||25||सर्वसस्यात्मिका देवी जीवनोपायरूपिणी ।
महालक्ष्मीश्च वैकुण्ठे पतिसेवारता सती
svarge ca svargalakṣmīśca rājalakṣmīśca rājasu |
gṛheṣu gṛhalakṣmīśca martyānāṃ gṛhiṇāṃ tathā
||26||स्वर्गे च स्वर्गलक्ष्मीश्च राजलक्ष्मीश्च राजसु ।
गृहेषु गृहलक्ष्मीश्च मर्त्यानां गृहिणां तथा
sarvaprāṇiṣu dravyeṣu śobhārūpā manoharā |
kīrtirūpā puṇyavatāṃ prabhārūpā nṛpeṣu ca
||27||सर्वप्राणिषु द्रव्येषु शोभारूपा मनोहरा ।
कीर्तिरूपा पुण्यवतां प्रभारूपा नृपेषु च
vāṇijyarūpā vaṇijāṃ pāpināṃ kalahāṅkurā |
dayārūpā ca kathitā vedoktā sarvasammatā
||28||वाणिज्यरूपा वणिजां पापिनां कलहाङ्कुरा ।
दयारूपा च कथिता वेदोक्ता सर्वसम्मता
sarvapūjyā sarvavandyā cānyāṃ matto niśāmaya |
vāgbuddhividyājñānādhiṣṭhātrī ca paramātmanaḥ
||29||सर्वपूज्या सर्ववन्द्या चान्यां मत्तो निशामय ।
वाग्बुद्धिविद्याज्ञानाधिष्ठात्री च परमात्मनः
sarvavidyāsvarūpā yā sā ca devī sarasvatī |
sā buddhiḥ kavitā medhā pratibhā smṛtidā nṛṇām
||30||सर्वविद्यास्वरूपा या सा च देवी सरस्वती ।
सा बुद्धिः कविता मेधा प्रतिभा स्मृतिदा नृणाम्
nānāprakārasiddhāntabhedārthakalanā matā |
vyākhyābodhasvarūpā ca sarvasandehabhañjinī
||31||नानाप्रकारसिद्धान्तभेदार्थकलना मता ।
व्याख्याबोधस्वरूपा च सर्वसन्देहभञ्जिनी
vicārakāriṇī granthakāriṇī śaktirūpiṇī |
svarasaṅgītasandhānatālakāraṇarūpiṇī
||32||विचारकारिणी ग्रन्थकारिणी शक्तिरूपिणी ।
स्वरसङ्गीतसन्धानतालकारणरूपिणी
viṣayajñānavāgrūpā prativiśvopajīvinī |
vyākhyāvādakarī śāntā vīṇāpustakadhāriṇī
||33||विषयज्ञानवाग्रूपा प्रतिविश्वोपजीविनी ।
व्याख्यावादकरी शान्ता वीणापुस्तकधारिणी
śuddhasattvasvarūpā ca suśīlā śrīharipriyā |
himacandanakundendukumudāmbhojasannibhā
||34||शुद्धसत्त्वस्वरूपा च सुशीला श्रीहरिप्रिया ।
हिमचन्दनकुन्देन्दुकुमुदाम्भोजसन्निभा
yajantī paramātmānaṃ śrīkṛṣṇaṃ ratnamālayā |
tapaḥsvarūpā tapasāṃ phaladātrī tapasvinām
||35||यजन्ती परमात्मानं श्रीकृष्णं रत्नमालया ।
तपःस्वरूपा तपसां फलदात्री तपस्विनाम्
siddhividyāsvarūpā ca sarvasiddhipradā sadā |
yayā vinā tu vipraugho mūko mṛtasamaḥ sadā
||36||सिद्धिविद्यास्वरूपा च सर्वसिद्धिप्रदा सदा ।
यया विना तु विप्रौघो मूको मृतसमः सदा
devī tṛtīyā gaditā śrutyuktā jagadambikā |
yathāgamaṃ yathākiñcidaparāṃ tvaṃ nibodha me
||37||देवी तृतीया गदिता श्रुत्युक्ता जगदम्बिका ।
यथागमं यथाकिञ्चिदपरां त्वं निबोध मे
mātā caturṇāṃ varṇānāṃ vedāṅgānāṃ ca chandasām |
sandhyāvandanamantrāṇāṃ tantrāṇāṃ ca vicakṣaṇā
||38||माता चतुर्णां वर्णानां वेदाङ्गानां च छन्दसाम् ।
सन्ध्यावन्दनमन्त्राणां तन्त्राणां च विचक्षणा
dvijātijātirūpā ca japarūpā tapasvinī |
brahmaṇyatejorūpā ca sarvasaṃskārarūpiṇī
||39||द्विजातिजातिरूपा च जपरूपा तपस्विनी ।
ब्रह्मण्यतेजोरूपा च सर्वसंस्काररूपिणी
pavitrarūpā sāvitrī gāyatrī brahmaṇaḥ priyā |
tīrthāni yasyāḥ saṃsparśaṃ vāñchanti hyātmaśuddhaye
||40||पवित्ररूपा सावित्री गायत्री ब्रह्मणः प्रिया ।
तीर्थानि यस्याः संस्पर्शं वाञ्छन्ति ह्यात्मशुद्धये
śuddhasphaṭikasaṃkāśā śuddhasattvasvarūpiṇī |
paramānandarūpā ca paramā ca sanātanī
||41||शुद्धस्फटिकसंकाशा शुद्धसत्त्वस्वरूपिणी ।
परमानन्दरूपा च परमा च सनातनी
parabrahmasvarūpā ca nirvāṇapadadāyinī |
brahmatejomayī śaktistadadhiṣṭhātṛdevatā
||42||परब्रह्मस्वरूपा च निर्वाणपददायिनी ।
ब्रह्मतेजोमयी शक्तिस्तदधिष्ठातृदेवता
yatpādarajasā pūtaṃ jagatsarvaṃ ca nārada |
devī caturthī kathitā pañcamīṃ varṇayāmi te
||43||यत्पादरजसा पूतं जगत्सर्वं च नारद ।
देवी चतुर्थी कथिता पञ्चमीं वर्णयामि ते
pañcaprāṇādhidevī yā pañcaprāṇasvarūpiṇī |
prāṇādhikapriyatamā sarvābhyaḥ sundarī parā
||44||पञ्चप्राणाधिदेवी या पञ्चप्राणस्वरूपिणी ।
प्राणाधिकप्रियतमा सर्वाभ्यः सुन्दरी परा
sarvayuktā ca saubhāgyamāninī gauravānvitā |
vāmāṅgārdhasvarūpā ca guṇena tejasā samā
||45||सर्वयुक्ता च सौभाग्यमानिनी गौरवान्विता ।
वामाङ्गार्धस्वरूपा च गुणेन तेजसा समा
parāvarā sārabhūtā paramādyā sanātanī |
paramānandarūpā ca dhanyā mānyā ca pūjitā
||46||परावरा सारभूता परमाद्या सनातनी ।
परमानन्दरूपा च धन्या मान्या च पूजिता
rāsakrīḍādhidevī śrīkṛṣṇasya paramātmanaḥ |
rāsamaṇḍalasambhūtā rāsamaṇḍalamaṇḍitā
||47||रासक्रीडाधिदेवी श्रीकृष्णस्य परमात्मनः ।
रासमण्डलसम्भूता रासमण्डलमण्डिता
rāseśvarī surasikā rāsāvāsanivāsinī |
golokavāsinī devī gopīveṣavidhāyikā
||48||रासेश्वरी सुरसिका रासावासनिवासिनी ।
गोलोकवासिनी देवी गोपीवेषविधायिका
paramāhlādarūpā ca santoṣaharṣarūpiṇī |
nirguṇā ca nirākārā nirliptā''tmasvarūpiṇī
||49||परमाह्लादरूपा च सन्तोषहर्षरूपिणी ।
निर्गुणा च निराकारा निर्लिप्ताऽऽत्मस्वरूपिणी
nirīhā nirahaṅkārā bhaktānugrahavigrahā |
vedānusāridhyānena vijñātā mā vicakṣaṇaiḥ
||50||निरीहा निरहङ्कारा भक्तानुग्रहविग्रहा ।
वेदानुसारिध्यानेन विज्ञाता मा विचक्षणैः
dṛṣṭidṛṣṭā na sā ceśaiḥ surendrairmunipuṅgavaiḥ |
vahniśuddhāṃśukadharā nānālaṅkārabhūṣitā
||51||दृष्टिदृष्टा न सा चेशैः सुरेन्द्रैर्मुनिपुङ्गवैः ।
वह्निशुद्धांशुकधरा नानालङ्कारभूषिता
koṭicandraprabhā puṣṭasarvaśrīyuktavigrahā |
śrīkṛṣṇabhaktidāsyaikakarā ca sarvasampadām
||52||कोटिचन्द्रप्रभा पुष्टसर्वश्रीयुक्तविग्रहा ।
श्रीकृष्णभक्तिदास्यैककरा च सर्वसम्पदाम्
avatāre ca vārāhe vṛṣabhānusutā ca yā |
yatpādapadmasaṃsparśātpavitrā ca vasundharā
||53||अवतारे च वाराहे वृषभानुसुता च या ।
यत्पादपद्मसंस्पर्शात्पवित्रा च वसुन्धरा
brahmādibhiradṛṣṭā yā sarvairdṛṣṭā ca bhārate |
strīratnasārasambhūtā kṛṣṇavakṣaḥsthale sthitā
||54||ब्रह्मादिभिरदृष्टा या सर्वैर्दृष्टा च भारते ।
स्त्रीरत्नसारसम्भूता कृष्णवक्षःस्थले स्थिता
yathāmbare navaghane lolā saudāmanī mune |
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi prataptaṃ brahmaṇā purā
||55||यथाम्बरे नवघने लोला सौदामनी मुने ।
षष्टिवर्षसहस्राणि प्रतप्तं ब्रह्मणा पुरा
yatpādapadmanakharadṛṣṭaye cātmaśuddhaye |
na ca dṛṣṭaṃ ca svapne'pi pratyakṣasyāpi kā kathā
||56||यत्पादपद्मनखरदृष्टये चात्मशुद्धये ।
न च दृष्टं च स्वप्नेऽपि प्रत्यक्षस्यापि का कथा
tenaiva tapasā dṛṣṭā bhuvi vṛndāvane vane |
kathitā pañcamī devī sā rādhā ca prakīrtitā
||57||तेनैव तपसा दृष्टा भुवि वृन्दावने वने ।
कथिता पञ्चमी देवी सा राधा च प्रकीर्तिता
aṃśarūpāḥ kalārūpāḥ kalāṃśāṃśāṃśasambhavāḥ |
prakṛteḥ prativiśveṣu devyaśca sarvayoṣitaḥ
||58||अंशरूपाः कलारूपाः कलांशांशांशसम्भवाः ।
प्रकृतेः प्रतिविश्वेषु देव्यश्च सर्वयोषितः
paripūrṇatamāḥ pañca vidyādevyaḥ prakīrtitāḥ |
yā yāḥ pradhānāṃśarūpā varṇayāmi niśāmaya
||59||परिपूर्णतमाः पञ्च विद्यादेव्यः प्रकीर्तिताः ।
या याः प्रधानांशरूपा वर्णयामि निशामय
pradhānāṃśasvarūpā sā gaṅgā bhuvanapāvanī |
viṣṇuvigrahasambhūtā dravarūpā sanātanī
||60||प्रधानांशस्वरूपा सा गङ्गा भुवनपावनी ।
विष्णुविग्रहसम्भूता द्रवरूपा सनातनी
pāpipāpedhmadāhāya jvaladagnisvarūpiṇī |
sukhasparśā snānapānairnirvāṇapadadāyinī
||61||पापिपापेध्मदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी ।
सुखस्पर्शा स्नानपानैर्निर्वाणपददायिनी
golokasthānaprasthānasukhasopānarūpiṇī |
pavitrarūpā tīrthānāṃ saritāṃ ca parāvarā
||62||गोलोकस्थानप्रस्थानसुखसोपानरूपिणी ।
पवित्ररूपा तीर्थानां सरितां च परावरा
śambhumaulijaṭāmerumuktāpaṃktisvarūpiṇī |
tapaḥsampādinī sadyo bhārateṣu tapasvinām
||63||शम्भुमौलिजटामेरुमुक्तापंक्तिस्वरूपिणी ।
तपःसम्पादिनी सद्यो भारतेषु तपस्विनाम्
candrapadmakṣīranibhā śuddhasattvasvarūpiṇī |
nirmalā nirahaṅkārā sādhvī nārāyaṇapriyā
||64||चन्द्रपद्मक्षीरनिभा शुद्धसत्त्वस्वरूपिणी ।
निर्मला निरहङ्कारा साध्वी नारायणप्रिया
pradhānāṃśasvarūpā ca tulasī viṣṇukāminī |
viṣṇubhūṣaṇarūpā ca viṣṇupādasthitā satī
||65||प्रधानांशस्वरूपा च तुलसी विष्णुकामिनी ।
विष्णुभूषणरूपा च विष्णुपादस्थिता सती
tapaḥsaṃkalpapūjādisaṅghasampādinī mune |
sārabhūtā ca puṣpāṇāṃ pavitrā puṇyadā sadā
||66||तपःसंकल्पपूजादिसङ्घसम्पादिनी मुने ।
सारभूता च पुष्पाणां पवित्रा पुण्यदा सदा
darśanasparśanābhyāṃ ca sadyo nirvāṇadāyinī |
kalau kaluṣaśuṣkedhmadahanāyāgnirūpiṇī
||67||दर्शनस्पर्शनाभ्यां च सद्यो निर्वाणदायिनी ।
कलौ कलुषशुष्केध्मदहनायाग्निरूपिणी
yatpādapadmasaṃsparśātsadyaḥ pūtā vasundharā |
yatsparśadarśane caivecchanti tīrthāni śuddhaye
||68||यत्पादपद्मसंस्पर्शात्सद्यः पूता वसुन्धरा ।
यत्स्पर्शदर्शने चैवेच्छन्ति तीर्थानि शुद्धये
yayā vinā ca viśveṣu sarvakarma ca niṣphalam |
mokṣadā yā mumukṣūṇāṃ kāminī sarvakāmadā
||69||यया विना च विश्वेषु सर्वकर्म च निष्फलम् ।
मोक्षदा या मुमुक्षूणां कामिनी सर्वकामदा
kalpavṛkṣasvarūpā yā bhārate vṛkṣarūpiṇī |
bhāratīnāṃ prīṇanāya jātā yā paradevatā
||70||कल्पवृक्षस्वरूपा या भारते वृक्षरूपिणी ।
भारतीनां प्रीणनाय जाता या परदेवता
pradhānāṃśasvarūpā yā manasā kaśyapātmajā |
śaṅkarapriyaśiṣyā ca mahājñānaviśāradā
||71||प्रधानांशस्वरूपा या मनसा कश्यपात्मजा ।
शङ्करप्रियशिष्या च महाज्ञानविशारदा
nāgeśvarasyānantasya bhaginī nāgapūjitā |
nāgeśvarī nāgamātā sundarī nāgavāhinī
||72||नागेश्वरस्यानन्तस्य भगिनी नागपूजिता ।
नागेश्वरी नागमाता सुन्दरी नागवाहिनी
nāgendragaṇasaṃyuktā nāgabhūṣaṇabhūṣitā |
nāgendravanditā siddhā yoginī nagaśāyinī
||73||नागेन्द्रगणसंयुक्ता नागभूषणभूषिता ।
नागेन्द्रवन्दिता सिद्धा योगिनी नगशायिनी
viṣṇurūpā viṣṇubhaktā viṣṇupūjāparāyaṇā |
tapaḥsvarūpā tapasāṃ phaladātrī tapasvinī
||74||विष्णुरूपा विष्णुभक्ता विष्णुपूजापरायणा ।
तपःस्वरूपा तपसां फलदात्री तपस्विनी
divyaṃ trilakṣavarṣaṃ ca tapastaptvā ca yā hareḥ |
tapasvinīṣu pūjyā ca tapasviṣu ca bhārate
||75||दिव्यं त्रिलक्षवर्षं च तपस्तप्त्वा च या हरेः ।
तपस्विनीषु पूज्या च तपस्विषु च भारते
sarvamantrādhidevī ca jvalantī brahmatejasā |
brahmasvarūpā paramā brahmabhāvanatatparā
||76||सर्वमन्त्राधिदेवी च ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा ।
ब्रह्मस्वरूपा परमा ब्रह्मभावनतत्परा
jaratkārumuneḥ patnī kṛṣṇāṃśasya pativratā |
āstīkasya munermātā pravarasya tapasvinām
||77||जरत्कारुमुनेः पत्नी कृष्णांशस्य पतिव्रता ।
आस्तीकस्य मुनेर्माता प्रवरस्य तपस्विनाम्
pradhānāṃśasvarūpā yā devasenā ca nārada |
mātṛkāsu pūjyatamā sā ṣaṣṭhī ca prakīrtitā
||78||प्रधानांशस्वरूपा या देवसेना च नारद ।
मातृकासु पूज्यतमा सा षष्ठी च प्रकीर्तिता
putrapautrādidātrī ca dhātrī trijagatāṃ satī |
ṣaṣṭhāṃśarūpā prakṛtestena ṣaṣṭhī prakīrtitā
||79||पुत्रपौत्रादिदात्री च धात्री त्रिजगतां सती ।
षष्ठांशरूपा प्रकृतेस्तेन षष्ठी प्रकीर्तिता
sthāne śiśūnāṃ paramā vṛddharūpā ca yoginī |
pūjā dvādaśamāseṣu yasyā viśveṣu santatam
||80||स्थाने शिशूनां परमा वृद्धरूपा च योगिनी ।
पूजा द्वादशमासेषु यस्या विश्वेषु सन्ततम्
pūjā ca sūtikāgāre purā ṣaṣṭhadine śiśoḥ |
ekaviṃśatime caiva pūjā kalyāṇahetukī
||81||पूजा च सूतिकागारे पुरा षष्ठदिने शिशोः ।
एकविंशतिमे चैव पूजा कल्याणहेतुकी
munibhirnamitā caiṣā nityakāmāpyataḥ parā |
mātṛkā ca dayārūpā śaśvadrakṣaṇakāriṇī
||82||मुनिभिर्नमिता चैषा नित्यकामाप्यतः परा ।
मातृका च दयारूपा शश्वद्रक्षणकारिणी
jale sthale cāntarikṣe śiśūnāṃ sadmagocare |
pradhānāṃśasvarūpā ca devīmaṅgalacaṇḍikā
||83||जले स्थले चान्तरिक्षे शिशूनां सद्मगोचरे ।
प्रधानांशस्वरूपा च देवीमङ्गलचण्डिका
prakṛtermukhasambhūtā sarvamaṅgaladā sadā |
sṛṣṭau maṅgalarūpā ca saṃhāre koparūpiṇī
||84||प्रकृतेर्मुखसम्भूता सर्वमङ्गलदा सदा ।
सृष्टौ मङ्गलरूपा च संहारे कोपरूपिणी
tena maṅgalacaṇḍī sā paṇḍitaiḥ parikīrtitā |
pratimaṅgalavāreṣu prativiśveṣu pūjitā
||85||तेन मङ्गलचण्डी सा पण्डितैः परिकीर्तिता ।
प्रतिमङ्गलवारेषु प्रतिविश्वेषु पूजिता
putrapautradhanaiśvaryayaśomaṅgaladāyinī |
parituṣṭā sarvavāñchāpradātrī sarvayoṣitām
||86||पुत्रपौत्रधनैश्वर्ययशोमङ्गलदायिनी ।
परितुष्टा सर्ववाञ्छाप्रदात्री सर्वयोषिताम्
ruṣṭā kṣaṇena saṃhartuṃ śaktā viśvaṃ maheśvarī |
pradhānāṃśasvarūpā sā kālī kamalalocanā
||87||रुष्टा क्षणेन संहर्तुं शक्ता विश्वं महेश्वरी ।
प्रधानांशस्वरूपा सा काली कमललोचना
durgālalāṭasambhūtā raṇe śumbhaniśumbhayoḥ |
durgārdhāṃśasvarūpā sā guṇena tejasā samā
||88||दुर्गाललाटसम्भूता रणे शुम्भनिशुम्भयोः ।
दुर्गार्धांशस्वरूपा सा गुणेन तेजसा समा
koṭisūryasamājuṣṭapuṣṭajājvalavigrahā |
pradhānā sarvaśaktīnāṃ balā balavatī parā
||89||कोटिसूर्यसमाजुष्टपुष्टजाज्वलविग्रहा ।
प्रधाना सर्वशक्तीनां बला बलवती परा
sarvasiddhipradā devī paramā yogarūpiṇī |
kṛṣṇabhaktā kṛṣṇatulyā tejasā vikramairguṇaiḥ
||90||सर्वसिद्धिप्रदा देवी परमा योगरूपिणी ।
कृष्णभक्ता कृष्णतुल्या तेजसा विक्रमैर्गुणैः
kṛṣṇabhāvanayā śaśvatkṛṣṇavarṇā sanātanī |
saṃhartuṃ sarvabrahmāṇḍaṃ śaktā niḥśvāsamātrataḥ
||91||कृष्णभावनया शश्वत्कृष्णवर्णा सनातनी ।
संहर्तुं सर्वब्रह्माण्डं शक्ता निःश्वासमात्रतः
raṇaṃ daityaiḥ samaṃ tasyāḥ krīḍayā lokaśikṣayā |
dharmārthakāmamokṣāṃśca dātuṃ śaktā ca pūjitā
||92||रणं दैत्यैः समं तस्याः क्रीडया लोकशिक्षया ।
धर्मार्थकाममोक्षांश्च दातुं शक्ता च पूजिता
brahmādibhiḥ stūyamānā munibhirmanubhirnaraiḥ |
pradhānāṃśasvarūpā sā prakṛteśca vasundharā
||93||ब्रह्मादिभिः स्तूयमाना मुनिभिर्मनुभिर्नरैः ।
प्रधानांशस्वरूपा सा प्रकृतेश्च वसुन्धरा
ādhārarūpā sarveṣāṃ sarvasasyā prakīrtitā |
ratnākarā ratnagarbhā sarvaratnākarāśrayā
||94||आधाररूपा सर्वेषां सर्वसस्या प्रकीर्तिता ।
रत्नाकरा रत्नगर्भा सर्वरत्नाकराश्रया
prajābhiśca prajeśaiśca pūjitā vanditā sadā |
sarvopajīvyarūpā ca sarvasampadvidhāyinī
||95||प्रजाभिश्च प्रजेशैश्च पूजिता वन्दिता सदा ।
सर्वोपजीव्यरूपा च सर्वसम्पद्विधायिनी
yayā vinā jagatsarvaṃ nirādhāraṃ carācaram |
prakṛteśca kalā yā yāstā nibodha munīśvara
||96||यया विना जगत्सर्वं निराधारं चराचरम् ।
प्रकृतेश्च कला या यास्ता निबोध मुनीश्वर
yasya yasya ca yā patnī tatsarvaṃ varṇayāmi te |
svāhādevī vahnipatnī prativiśveṣu pūjitā
||97||यस्य यस्य च या पत्नी तत्सर्वं वर्णयामि ते ।
स्वाहादेवी वह्निपत्नी प्रतिविश्वेषु पूजिता
yayā vinā havirdānaṃ na grahītuṃ surāḥ kṣamāḥ |
dakṣiṇā yajñapatnī ca dīkṣā sarvatra pūjitā
||98||यया विना हविर्दानं न ग्रहीतुं सुराः क्षमाः ।
दक्षिणा यज्ञपत्नी च दीक्षा सर्वत्र पूजिता
yayā vinā hi viśveṣu sarvakarma hi niṣphalam |
svadhā pitṝṇāṃ patnī ca munibhirmanubhirnaraiḥ
||99||यया विना हि विश्वेषु सर्वकर्म हि निष्फलम् ।
स्वधा पितॄणां पत्नी च मुनिभिर्मनुभिर्नरैः
pūjitā pitṛdānaṃ hi niṣkalaṃ ca yayā vinā |
svastidevī vāyupatnī prativiśveṣu pūjitā
||100||पूजिता पितृदानं हि निष्कलं च यया विना ।
स्वस्तिदेवी वायुपत्नी प्रतिविश्वेषु पूजिता
ādānaṃ ca pradānaṃ ca niṣphalaṃ ca yayā vinā |
puṣṭirgaṇapateḥ patnī pūjitā jagatītale
||101||आदानं च प्रदानं च निष्फलं च यया विना ।
पुष्टिर्गणपतेः पत्नी पूजिता जगतीतले
yayā vinā parikṣīṇāḥ pumāṃso yoṣito'pi ca |
anantapatnī tuṣṭiśca pūjitā vanditā bhavet
||102||यया विना परिक्षीणाः पुमांसो योषितोऽपि च ।
अनन्तपत्नी तुष्टिश्च पूजिता वन्दिता भवेत्
yayā vinā na santuṣṭāḥ sarvalokāśca sarvataḥ |
īśānapatnī sampattiḥ pūjitā ca surairnaraiḥ
||103||यया विना न सन्तुष्टाः सर्वलोकाश्च सर्वतः ।
ईशानपत्नी सम्पत्तिः पूजिता च सुरैर्नरैः
sarve lokā daridrāśca viśveṣu ca yayā vinā |
dhṛtiḥ kapilapatnī ca sarvaiḥ sarvatra pūjitā
||104||सर्वे लोका दरिद्राश्च विश्वेषु च यया विना ।
धृतिः कपिलपत्नी च सर्वैः सर्वत्र पूजिता
sarve lokā adhairyāśca jagatsu ca yayā vinā |
satyapatnī satī muktaiḥ pūjitā ca jagatpriyā
||105||सर्वे लोका अधैर्याश्च जगत्सु च यया विना ।
सत्यपत्नी सती मुक्तैः पूजिता च जगत्प्रिया
yayā vinā bhavelloko bandhutārahitaḥ sadā |
mohapatnī dayā sādhvī pūjitā ca jagatpriyā
||106||यया विना भवेल्लोको बन्धुतारहितः सदा ।
मोहपत्नी दया साध्वी पूजिता च जगत्प्रिया
sarve lokāśca sarvatra niṣphalāśca yayā vinā |
puṇyapatnī pratiṣṭhā sā pūjitā puṇyadā sadā
||107||सर्वे लोकाश्च सर्वत्र निष्फलाश्च यया विना ।
पुण्यपत्नी प्रतिष्ठा सा पूजिता पुण्यदा सदा
yayā vinā jagatsarvaṃ jīvanmṛtasamaṃ mune |
sukarmapatnī saṃsiddhā kīrtirdhanyaiśca pūjitā
||108||यया विना जगत्सर्वं जीवन्मृतसमं मुने ।
सुकर्मपत्नी संसिद्धा कीर्तिर्धन्यैश्च पूजिता
yayā vinā jagatsarvaṃ yaśohīnaṃ mṛtaṃ yathā |
kriyā tūdyogapatnī ca pūjitā sarvasammatā
||109||यया विना जगत्सर्वं यशोहीनं मृतं यथा ।
क्रिया तूद्योगपत्नी च पूजिता सर्वसम्मता
yayā vinā jagatsarvaṃ vidhihīnaṃ ca nārada |
adharmapatnī mithyā sā sarvadhūrtaiśca pūjitā
||110||यया विना जगत्सर्वं विधिहीनं च नारद ।
अधर्मपत्नी मिथ्या सा सर्वधूर्तैश्च पूजिता
yayā vinā jagatsarvamucchinnaṃ vidhinirmitam |
satye adarśanā yā ca tretāyāṃ sūkṣmarūpiṇī
||111||यया विना जगत्सर्वमुच्छिन्नं विधिनिर्मितम् ।
सत्ये अदर्शना या च त्रेतायां सूक्ष्मरूपिणी
ardhāvayavarūpā ca dvāpare caiva saṃvṛtā |
kalau mahāpragalbhā ca sarvatra vyāpikā balāt
||112||अर्धावयवरूपा च द्वापरे चैव संवृता ।
कलौ महाप्रगल्भा च सर्वत्र व्यापिका बलात्
kapaṭena samaṃ bhrātrā bhramate ca gṛhe gṛhe |
śāntirlajjā ca bhārye dve suśīlasya ca pūjite
||113||कपटेन समं भ्रात्रा भ्रमते च गृहे गृहे ।
शान्तिर्लज्जा च भार्ये द्वे सुशीलस्य च पूजिते
yābhyāṃ vinā jagatsarvamunmattamiva nārada |
jñānasya tisro bhāryāśca buddhirmedhādhṛtistathā
||114||याभ्यां विना जगत्सर्वमुन्मत्तमिव नारद ।
ज्ञानस्य तिस्रो भार्याश्च बुद्धिर्मेधाधृतिस्तथा
yābhirvinā jagatsarvaṃ mūḍhaṃ mattasamaṃ sadā |
mūrtiśca dharmapatnī sā kāntirūpā manoharā
||115||याभिर्विना जगत्सर्वं मूढं मत्तसमं सदा ।
मूर्तिश्च धर्मपत्नी सा कान्तिरूपा मनोहरा
paramātmā ca viśvaugho nirādhāro yayā vinā |
sarvatra śobhārūpā ca lakṣmīrmūrtimatī satī
||116||परमात्मा च विश्वौघो निराधारो यया विना ।
सर्वत्र शोभारूपा च लक्ष्मीर्मूर्तिमती सती
śrīrūpā mūrtirūpā ca mānyā dhanyātipūjitā |
kālāgnī rudrapatnī ca nidrā sā siddhayoginī
||117||श्रीरूपा मूर्तिरूपा च मान्या धन्यातिपूजिता ।
कालाग्नी रुद्रपत्नी च निद्रा सा सिद्धयोगिनी
sarve lokāḥ samācchannā yayā yogena rātriṣu |
kālasya tisro bhāryāśca saṃdhyā rātrirdināni ca
||118||सर्वे लोकाः समाच्छन्ना यया योगेन रात्रिषु ।
कालस्य तिस्रो भार्याश्च संध्या रात्रिर्दिनानि च
yābhirvinā vidhātā ca saṃkhyāṃ kartuṃ na śakyate |
kṣutpipāse lobhabhārye dhanye mānye ca pūjite
||119||याभिर्विना विधाता च संख्यां कर्तुं न शक्यते ।
क्षुत्पिपासे लोभभार्ये धन्ये मान्ये च पूजिते
yābhyāṃ vyāptaṃ jagatsarvaṃ nityaṃ cintāturaṃ bhavet |
prabhā ca dāhikā caiva dve bhārye tejasastathā
||120||याभ्यां व्याप्तं जगत्सर्वं नित्यं चिन्तातुरं भवेत् ।
प्रभा च दाहिका चैव द्वे भार्ये तेजसस्तथा
yābhyāṃ vinā jagatsraṣṭā vidhātuṃ ca na hīśvaraḥ |
kālakanye mṛtyujare prajvārasya priyāpriye
||121||याभ्यां विना जगत्स्रष्टा विधातुं च न हीश्वरः ।
कालकन्ये मृत्युजरे प्रज्वारस्य प्रियाप्रिये
yābhyāṃ jagatsamucchinnaṃ vidhātrā nirmitaṃ vidhau |
nidrākanyā ca tandrā sā prītiranyā sukhapriye
||122||याभ्यां जगत्समुच्छिन्नं विधात्रा निर्मितं विधौ ।
निद्राकन्या च तन्द्रा सा प्रीतिरन्या सुखप्रिये
yābhyāṃ vyāptaṃ jagatsarvaṃ vidhiputra vidhervidhau |
vairāgyasya ca dve bhārye śraddhā bhaktiśca pūjite
||123||याभ्यां व्याप्तं जगत्सर्वं विधिपुत्र विधेर्विधौ ।
वैराग्यस्य च द्वे भार्ये श्रद्धा भक्तिश्च पूजिते
yābhyāṃ śaśvajjagatsarvaṃ yajjīvanmuktimanmune |
aditirdevamātā ca surabhī ca gavāṃ prasūḥ
||124||याभ्यां शश्वज्जगत्सर्वं यज्जीवन्मुक्तिमन्मुने ।
अदितिर्देवमाता च सुरभी च गवां प्रसूः
ditiśca daityajananī kadrūśca vinatā danuḥ |
upayuktāḥ sṛṣṭividhāvetāstu kīrtitāḥ kalāḥ
||125||दितिश्च दैत्यजननी कद्रूश्च विनता दनुः ।
उपयुक्ताः सृष्टिविधावेतास्तु कीर्तिताः कलाः
kalā anyāḥ santi bahvyastāsu kāścinnibodha me |
rohiṇī candrapatnī ca saṃjñā sūryasya kāminī
||126||कला अन्याः सन्ति बह्व्यस्तासु काश्चिन्निबोध मे ।
रोहिणी चन्द्रपत्नी च संज्ञा सूर्यस्य कामिनी
śatarūpā manorbhāryā śacīndrasya ca gehinī |
tārā bṛhaspaterbhāryā vasiṣṭhasyāpyarundhatī
||127||शतरूपा मनोर्भार्या शचीन्द्रस्य च गेहिनी ।
तारा बृहस्पतेर्भार्या वसिष्ठस्याप्यरुन्धती
ahalyā gautamastrī sāpyanasūyātrikāminī |
devahūtiḥ kardamasya prasūtirdakṣakāminī
||128||अहल्या गौतमस्त्री साप्यनसूयात्रिकामिनी ।
देवहूतिः कर्दमस्य प्रसूतिर्दक्षकामिनी
pitṝṇāṃ mānasī kanyā menakā sāmbikāprasūḥ |
lopāmudrā tathā kuntī kuberakāminī tathā
||129||पितॄणां मानसी कन्या मेनका साम्बिकाप्रसूः ।
लोपामुद्रा तथा कुन्ती कुबेरकामिनी तथा
varuṇānī prasiddhā ca balervindhyāvalistathā |
kāntā ca damayantī ca yaśodā devakī tathā
||130||वरुणानी प्रसिद्धा च बलेर्विन्ध्यावलिस्तथा ।
कान्ता च दमयन्ती च यशोदा देवकी तथा
gāndhārī draupadī śaivyā sā ca satyavatī priyā |
vṛṣabhānupriyā sādhvī rādhāmātā kulodvahā
||131||गान्धारी द्रौपदी शैव्या सा च सत्यवती प्रिया ।
वृषभानुप्रिया साध्वी राधामाता कुलोद्वहा
mandodarī ca kausalyā subhadrā kauravī tathā |
revatī satyabhāmā ca kālindī lakṣmaṇā tathā
||132||मन्दोदरी च कौसल्या सुभद्रा कौरवी तथा ।
रेवती सत्यभामा च कालिन्दी लक्ष्मणा तथा
jāmbavatī nāgnajitirmitravindā tathāparā |
lakṣmaṇā rukmiṇī sītā svayaṃ lakṣmīḥ prakīrtitā
||133||जाम्बवती नाग्नजितिर्मित्रविन्दा तथापरा ।
लक्ष्मणा रुक्मिणी सीता स्वयं लक्ष्मीः प्रकीर्तिता
kālī yojanagandhā ca vyāsamātā mahāsatī |
bāṇaputrī tathoṣā ca citralekhā ca tatsakhī
||134||काली योजनगन्धा च व्यासमाता महासती ।
बाणपुत्री तथोषा च चित्रलेखा च तत्सखी
prabhāvatī bhānumatī tathā māyāvatī satī |
reṇukā ca bhṛgormātā rāmamātā ca rohiṇī
||135||प्रभावती भानुमती तथा मायावती सती ।
रेणुका च भृगोर्माता राममाता च रोहिणी
ekanandā ca durgā sā śrīkṛṣṇabhaginī satī |
bahvyaḥ satyaḥ kalāścaiva prakṛtereva bhārate
||136||एकनन्दा च दुर्गा सा श्रीकृष्णभगिनी सती ।
बह्व्यः सत्यः कलाश्चैव प्रकृतेरेव भारते
yā yāśca grāmadevyaḥ syustāḥ sarvāḥ prakṛteḥ kalāḥ |
kalāṃśāṃśasamudbhūtāḥ prativiśveṣu yoṣitaḥ
||137||या याश्च ग्रामदेव्यः स्युस्ताः सर्वाः प्रकृतेः कलाः ।
कलांशांशसमुद्भूताः प्रतिविश्वेषु योषितः
yoṣitāmavamānena prakṛteśca parābhavaḥ |
brāhmaṇī pūjitā yena patiputravatī satī
||138||योषितामवमानेन प्रकृतेश्च पराभवः ।
ब्राह्मणी पूजिता येन पतिपुत्रवती सती
prakṛtiḥ pūjitā tena vastrālaṅkāracandanaiḥ |
kumārī cāṣṭavarṣīyā vastrālaṅkāracandanaiḥ
||139||प्रकृतिः पूजिता तेन वस्त्रालङ्कारचन्दनैः ।
कुमारी चाष्टवर्षीया वस्त्रालङ्कारचन्दनैः
pūjitā yena viprasya prakṛtistena pūjitā |
sarvāḥ prakṛtisambhūtā uttamādhamamadhyamāḥ
||140||पूजिता येन विप्रस्य प्रकृतिस्तेन पूजिता ।
सर्वाः प्रकृतिसम्भूता उत्तमाधममध्यमाः
sattvāṃśāścottamā jñeyāḥ suśīlāśca pativratāḥ |
madhyamā rajasaścāṃśāstāśca bhogyāḥ prakīrtitāḥ
||141||सत्त्वांशाश्चोत्तमा ज्ञेयाः सुशीलाश्च पतिव्रताः ।
मध्यमा रजसश्चांशास्ताश्च भोग्याः प्रकीर्तिताः
sukhasambhogavaśyāśca svakārye tatparāḥ sadā |
adhamāstamasaścāṃśā ajñātakulasambhavāḥ
||142||सुखसम्भोगवश्याश्च स्वकार्ये तत्पराः सदा ।
अधमास्तमसश्चांशा अज्ञातकुलसम्भवाः
durmukhāḥ kulahā dhūrtāḥ svatantrāḥ kalahapriyāḥ |
pṛthivyāṃ kulaṭā yāśca svarge cāpsarasāṃ gaṇāḥ
||143||दुर्मुखाः कुलहा धूर्ताः स्वतन्त्राः कलहप्रियाः ।
पृथिव्यां कुलटा याश्च स्वर्गे चाप्सरसां गणाः
prakṛtestamasaścāṃśāḥ puṃścalyaḥ parikīrtitāḥ |
evaṃ nigaditaṃ sarvaṃ prakṛte rūpavarṇanam
||144||प्रकृतेस्तमसश्चांशाः पुंश्चल्यः परिकीर्तिताः ।
एवं निगदितं सर्वं प्रकृते रूपवर्णनम्
tāḥ sarvāḥ pūjitāḥ pṛthvyāṃ puṇyakṣetre ca bhārate |
pūjitā surathenādau durgā durgārtināśinī
||145||ताः सर्वाः पूजिताः पृथ्व्यां पुण्यक्षेत्रे च भारते ।
पूजिता सुरथेनादौ दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी
tataḥ śrīrāmacandreṇa rāvaṇasya vadhārthinā |
tatpaścājjagatāṃ mātā triṣu lokeṣu pūjitā
||146||ततः श्रीरामचन्द्रेण रावणस्य वधार्थिना ।
तत्पश्चाज्जगतां माता त्रिषु लोकेषु पूजिता
jātā''dau dakṣakanyā yā nihatya daityadānavān |
tato dehaṃ parityajya yajñe bhartuśca nindayā
||147||जाताऽऽदौ दक्षकन्या या निहत्य दैत्यदानवान् ।
ततो देहं परित्यज्य यज्ञे भर्तुश्च निन्दया
jajñe himavataḥ patnyāṃ lebhe paśupatiṃ patim |
gaṇeśaśca svayaṃ kṛṣṇaḥ skando viṣṇukalodbhavaḥ
||148||जज्ञे हिमवतः पत्न्यां लेभे पशुपतिं पतिम् ।
गणेशश्च स्वयं कृष्णः स्कन्दो विष्णुकलोद्भवः
babhūvatustau tanayau paścāttasyāśca nārada |
lakṣmīrmaṅgalabhūpena prathamaṃ paripūjitā
||149||बभूवतुस्तौ तनयौ पश्चात्तस्याश्च नारद ।
लक्ष्मीर्मङ्गलभूपेन प्रथमं परिपूजिता
triṣu lokeṣu tatpaścāddevatāmunimānavaiḥ |
sāvitrī cāśvapatinā prathamaṃ paripūjitā
||150||त्रिषु लोकेषु तत्पश्चाद्देवतामुनिमानवैः ।
सावित्री चाश्वपतिना प्रथमं परिपूजिता
tatpaścāttriṣu lokeṣu devatāmunipuṅgavaiḥ |
ādau sarasvatī devī brahmaṇā paripūjitā
||151||तत्पश्चात्त्रिषु लोकेषु देवतामुनिपुङ्गवैः ।
आदौ सरस्वती देवी ब्रह्मणा परिपूजिता
tatpaścāttriṣu lokeṣu devatāmunipuṅgavaiḥ |
prathamaṃ pūjitā rādhā goloke rāsamaṇḍale
||152||तत्पश्चात्त्रिषु लोकेषु देवतामुनिपुङ्गवैः ।
प्रथमं पूजिता राधा गोलोके रासमण्डले
paurṇamāsyāṃ kārtikasya kṛṣṇena paramātmanā |
gopikābhiśca gopaiśca bālikābhiśca bālakaiḥ
||153||पौर्णमास्यां कार्तिकस्य कृष्णेन परमात्मना ।
गोपिकाभिश्च गोपैश्च बालिकाभिश्च बालकैः
gavāṃ gaṇaiḥ surabhyā ca tatpaścādājñayā hareḥ |
tadā brahmādibhirdevairmunibhiḥ parayā mudā
||154||गवां गणैः सुरभ्या च तत्पश्चादाज्ञया हरेः ।
तदा ब्रह्मादिभिर्देवैर्मुनिभिः परया मुदा
puṣpadhūpādibhirbhaktyā pūjitā vanditā sadā |
pṛthivyāṃ prathamaṃ devī suyajñenaiva pūjitā
||155||पुष्पधूपादिभिर्भक्त्या पूजिता वन्दिता सदा ।
पृथिव्यां प्रथमं देवी सुयज्ञेनैव पूजिता
śaṅkareṇopadiṣṭena puṇyakṣetre ca bhārate |
triṣu lokeṣu tatpaścādājñayā paramātmanaḥ
||156||शङ्करेणोपदिष्टेन पुण्यक्षेत्रे च भारते ।
त्रिषु लोकेषु तत्पश्चादाज्ञया परमात्मनः
puṣpadhūpādibhirbhaktyā pūjitā munibhiḥ sadā |
kalā yā yāḥ samudbhūtā pūjitāstāśca bhārate
||157||पुष्पधूपादिभिर्भक्त्या पूजिता मुनिभिः सदा ।
कला या याः समुद्भूता पूजितास्ताश्च भारते
pūjitā grāmadevyaśca grāme ca nagare mune |
evaṃ te kathitaṃ sarvaṃ prakṛteścaritaṃ śubham
||158||पूजिता ग्रामदेव्यश्च ग्रामे च नगरे मुने ।
एवं ते कथितं सर्वं प्रकृतेश्चरितं शुभम्
yathāgamaṃ lakṣaṇaṃ ca kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
||159||यथागमं लक्षणं च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe prakṛticaritravarṇanaṃ nāma prathamodhyāyaḥ || 1 ||