lakṣmyutpattivarṇanam
nārada uvāca
nārāyaṇapriyā sā ca parā vaikuṇṭhavāsinī |
vaikuṇṭhādhiṣṭhātṛdevī mahālakṣmīḥ sanātanī
||1||नारायणप्रिया सा च परा वैकुण्ठवासिनी ।
वैकुण्ठाधिष्ठातृदेवी महालक्ष्मीः सनातनी
kathaṃ babhūva sā devī pṛthivyāṃ sindhukanyakā |
purā kena stutā''dau sā tanme vyākhyātumarhasi
||2||कथं बभूव सा देवी पृथिव्यां सिन्धुकन्यका ।
पुरा केन स्तुताऽऽदौ सा तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
śrīnārāyaṇa uvāca
purā durvāsasaḥ śāpād bhraṣṭaśrīśca purandaraḥ |
babhūva devasaṅghaśca martyaloke hi nārada
||3||पुरा दुर्वाससः शापाद् भ्रष्टश्रीश्च पुरन्दरः ।
बभूव देवसङ्घश्च मर्त्यलोके हि नारद
lakṣmīḥ svargādikaṃ tyaktvā ruṣṭā paramaduḥkhitā |
gatvā līnā tu vaikuṇṭhe mahālakṣmīśca nārada
||4||लक्ष्मीः स्वर्गादिकं त्यक्त्वा रुष्टा परमदुःखिता ।
गत्वा लीना तु वैकुण्ठे महालक्ष्मीश्च नारद
tadā śokādyayuḥ sarve duḥkhitā brahmaṇaḥ sabhām |
brahmāṇaṃ ca puraskṛtya yayurvaikuṇṭhameva ca
||5||तदा शोकाद्ययुः सर्वे दुःखिता ब्रह्मणः सभाम् ।
ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य ययुर्वैकुण्ठमेव च
vaikuṇṭhe śaraṇāpannā devā nārāyaṇe pare |
atīva dainyayuktāśca śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukāḥ
||6||वैकुण्ठे शरणापन्ना देवा नारायणे परे ।
अतीव दैन्ययुक्ताश्च शुष्ककण्ठोष्ठतालुकाः
tadā lakṣmīśca kalayā purāṇapuruṣājñayā |
babhūva sindhukanyā sā sarvasampatsvarūpiṇī
||7||तदा लक्ष्मीश्च कलया पुराणपुरुषाज्ञया ।
बभूव सिन्धुकन्या सा सर्वसम्पत्स्वरूपिणी
tathā mathitvā kṣīrodaṃ devā daityagaṇaiḥ saha |
samprāptāśca mahālakṣmīṃ viṣṇustāṃ ca dadarśa ha
||8||तथा मथित्वा क्षीरोदं देवा दैत्यगणैः सह ।
सम्प्राप्ताश्च महालक्ष्मीं विष्णुस्तां च ददर्श ह
surādibhyo varaṃ dattvā vanamālāṃ ca viṣṇave |
dadau prasannavadanā tuṣṭā kṣīrodaśāyine
||9||सुरादिभ्यो वरं दत्त्वा वनमालां च विष्णवे ।
ददौ प्रसन्नवदना तुष्टा क्षीरोदशायिने
devāścāpyasuragrastaṃ rājyaṃ prāpuśca nārada |
tāṃ sampūjya ca sambhūya sarvatra ca nirāpadaḥ
||10||देवाश्चाप्यसुरग्रस्तं राज्यं प्रापुश्च नारद ।
तां सम्पूज्य च सम्भूय सर्वत्र च निरापदः
nārada uvāca
kathaṃ śaśāpa durvāsā muniśreṣṭhaḥ kadācana |
kena doṣeṇa vā brahman brahmiṣṭhastattvavitpurā
||11||कथं शशाप दुर्वासा मुनिश्रेष्ठः कदाचन ।
केन दोषेण वा ब्रह्मन् ब्रह्मिष्ठस्तत्त्ववित्पुरा
mamanthuḥ kenarūpeṇa jaladhiṃ te surādayaḥ |
kena stotreṇa vā devī śakraṃ sākṣādbabhūva sā
||12||ममन्थुः केनरूपेण जलधिं ते सुरादयः ।
केन स्तोत्रेण वा देवी शक्रं साक्षाद्बभूव सा
ko vā tayośca saṃvādo babhūva tadvada prabho |
śrīnārāyaṇa uvāca |
madhupānapramattaśca trailokyādhipatiḥ purā
||13||को वा तयोश्च संवादो बभूव तद्वद प्रभो ।
श्रीनारायण उवाच ।
मधुपानप्रमत्तश्च त्रैलोक्याधिपतिः पुरा
krīḍāṃ cakāra rahasi rambhayā saha kāmukaḥ |
kṛtvā krīḍāṃ tayā sārdhaṃ kāmukyā hṛtamānasaḥ
||14||क्रीडां चकार रहसि रम्भया सह कामुकः ।
कृत्वा क्रीडां तया सार्धं कामुक्या हृतमानसः
tasthau tatra mahāraṇye kāmonmathitamānasaḥ |
kailāsaśikhare yāntaṃ vaikuṇṭhādṛṣisattamam
||15||तस्थौ तत्र महारण्ये कामोन्मथितमानसः ।
कैलासशिखरे यान्तं वैकुण्ठादृषिसत्तमम्
durvāsasaṃ dadarśendro jvalantaṃ brahmatejasā |
grīṣmamadhyāhnamārtaṇḍasahasraprabhamīśvaram
||16||दुर्वाससं ददर्शेन्द्रो ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ।
ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डसहस्रप्रभमीश्वरम्
prataptakāñcanākāraṃ jaṭābhāramahojjvalam |
śuklayajñopavītaṃ ca cīradaṇḍau kamaṇḍalum
||17||प्रतप्तकाञ्चनाकारं जटाभारमहोज्ज्वलम् ।
शुक्लयज्ञोपवीतं च चीरदण्डौ कमण्डलुम्
mahojjvalaṃ ca tilakaṃ bibhrantaṃ cendusannibham |
samanvitaṃ śiṣyalakṣairvedavedāṅgapāragaiḥ
||18||महोज्ज्वलं च तिलकं बिभ्रन्तं चेन्दुसन्निभम् ।
समन्वितं शिष्यलक्षैर्वेदवेदाङ्गपारगैः
dṛṣṭvā nanāma śirasā sampramattaḥ purandaraḥ |
śiṣyavargaṃ tadā bhaktyā tuṣṭāva ca mudānvitam
||19||दृष्ट्वा ननाम शिरसा सम्प्रमत्तः पुरन्दरः ।
शिष्यवर्गं तदा भक्त्या तुष्टाव च मुदान्वितम्
muninā ca saśiṣyeṇa dattāstasmai śubhāśiṣaḥ |
viṣṇudattaṃ pārijātapuṣpaṃ ca sumanoharam
||20||मुनिना च सशिष्येण दत्तास्तस्मै शुभाशिषः ।
विष्णुदत्तं पारिजातपुष्पं च सुमनोहरम्
tajjarārogamṛtyughnaṃ śokajaṃ mokṣakārakam |
śakraḥ puṣpaṃ gahītvā ca pramatto rājyasampadā
||21||तज्जरारोगमृत्युघ्नं शोकजं मोक्षकारकम् ।
शक्रः पुष्पं गहीत्वा च प्रमत्तो राज्यसम्पदा
puṣpaṃ sa nyastayāmāsa tadaiva karimastake |
hastī tatsparśamātreṇa rūpeṇa ca guṇena ca
||22||पुष्पं स न्यस्तयामास तदैव करिमस्तके ।
हस्ती तत्स्पर्शमात्रेण रूपेण च गुणेन च
tejasā vayasākasmādviṣṇutulyo babhūva ha |
tyaktvā śakraṃ gajendraśca jagāma ghorakānanam
||23||तेजसा वयसाकस्माद्विष्णुतुल्यो बभूव ह ।
त्यक्त्वा शक्रं गजेन्द्रश्च जगाम घोरकाननम्
na śaśāka mahendrastaṃ rakṣituṃ tejasā mune |
tatpuṇyaṃ tyaktavantaṃ ca dṛṣṭvā śakraṃ munīśvaraḥ
||24||न शशाक महेन्द्रस्तं रक्षितुं तेजसा मुने ।
तत्पुण्यं त्यक्तवन्तं च दृष्ट्वा शक्रं मुनीश्वरः
tamuvāca mahāruṣṭaḥ śaśāpa ca ruṣānvitaḥ |
muniruvāca |
are śriyā pramattastvaṃ kathaṃ māmavamanyase
||25||तमुवाच महारुष्टः शशाप च रुषान्वितः ।
मुनिरुवाच ।
अरे श्रिया प्रमत्तस्त्वं कथं मामवमन्यसे
maddattapuṣpaṃ dattaṃ ca garveṇa karimastake |
viṣṇorniveditaṃ caiva naivedyaṃ vā phalaṃ jalam
||26||मद्दत्तपुष्पं दत्तं च गर्वेण करिमस्तके ।
विष्णोर्निवेदितं चैव नैवेद्यं वा फलं जलम्
prāptimātreṇa bhoktavyaṃ tyāgena brahmahā bhavet |
bhraṣṭaśrīrbhraṣṭabuddhiśca purabhraṣṭo bhavettu saḥ
||27||प्राप्तिमात्रेण भोक्तव्यं त्यागेन ब्रह्महा भवेत् ।
भ्रष्टश्रीर्भ्रष्टबुद्धिश्च पुरभ्रष्टो भवेत्तु सः
yastyajedviṣṇunaivedyaṃ bhāgyenopasthitaṃ śubham |
prāptimātreṇa yo bhuṅkte bhakto viṣṇuniveditam
||28||यस्त्यजेद्विष्णुनैवेद्यं भाग्येनोपस्थितं शुभम् ।
प्राप्तिमात्रेण यो भुङ्क्ते भक्तो विष्णुनिवेदितम्
puṃsāṃ śataṃ samuddhṛtya jīvanmuktaḥ svayaṃ bhavet |
naivedyaṃ bhojanaṃ kṛtvā nityaṃ yaḥ praṇameddharim
||29||पुंसां शतं समुद्धृत्य जीवन्मुक्तः स्वयं भवेत् ।
नैवेद्यं भोजनं कृत्वा नित्यं यः प्रणमेद्धरिम्
pūjayetstauti vā bhaktyā sa viṣṇusadṛśo bhavet |
tatsparśavāyunā sadyastīrthaughaśca viśudhyati
||30||पूजयेत्स्तौति वा भक्त्या स विष्णुसदृशो भवेत् ।
तत्स्पर्शवायुना सद्यस्तीर्थौघश्च विशुध्यति
tatpādarajasā mūḍha sadyaḥ pūtā vasundharā |
puṃścalyannamavīrānnaṃ śūdraśrāddhāntameva ca
||31||तत्पादरजसा मूढ सद्यः पूता वसुन्धरा ।
पुंश्चल्यन्नमवीरान्नं शूद्रश्राद्धान्तमेव च
yaddhareranivedyaṃ ca vṛthā māṃsasya bhakṣaṇam |
śivaliṅgapradānaṃ ca yaddattaṃ śūdrayājinā
||32||यद्धरेरनिवेद्यं च वृथा मांसस्य भक्षणम् ।
शिवलिङ्गप्रदानं च यद्दत्तं शूद्रयाजिना
cikitsakadvijānnaṃ ca devalānnaṃ tathaiva ca |
kanyāvikrayiṇāmannaṃ yadannaṃ yonijīvinām
||33||चिकित्सकद्विजान्नं च देवलान्नं तथैव च ।
कन्याविक्रयिणामन्नं यदन्नं योनिजीविनाम्
ucchiṣṭānnaṃ paryuṣitaṃ sarvabhakṣāvaśeṣitam |
śūdrāpatidvijānāṃ ca bhūṣavāhadvijānnakam
||34||उच्छिष्टान्नं पर्युषितं सर्वभक्षावशेषितम् ।
शूद्रापतिद्विजानां च भूषवाहद्विजान्नकम्
adīkṣitadvijānāṃ ca yadannaṃ śavadāhinām |
agamyāgāmināṃ caiva dvijānāmannameva ca
||35||अदीक्षितद्विजानां च यदन्नं शवदाहिनाम् ।
अगम्यागामिनां चैव द्विजानामन्नमेव च
mitradruhāṃ kṛtajjānāmannaṃ viśvāsaghātinām |
mithyāsākṣyapradānnaṃ ca brāhmaṇānnaṃ tathaiva ca
||36||मित्रद्रुहां कृतज्जानामन्नं विश्वासघातिनाम् ।
मिथ्यासाक्ष्यप्रदान्नं च ब्राह्मणान्नं तथैव च
ete sarve viśudhyanti viṣṇonaivedyabhakṣaṇāt |
śvapacaścedviṣṇusevī vaṃśānāṃ koṭimuddharet
||37||एते सर्वे विशुध्यन्ति विष्णोनैवेद्यभक्षणात् ।
श्वपचश्चेद्विष्णुसेवी वंशानां कोटिमुद्धरेत्
harerabhakto manujaḥ svaṃ ca rakṣitumakṣamaḥ |
ajñānādyadi gṛhṇāti viṣṇornirmālyameva ca
||38||हरेरभक्तो मनुजः स्वं च रक्षितुमक्षमः ।
अज्ञानाद्यदि गृह्णाति विष्णोर्निर्माल्यमेव च
saptajanmārjitātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ |
jñātvā bhaktyā ca gṛhṇāti viṣṇonaivedyameva ca
||39||सप्तजन्मार्जितात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।
ज्ञात्वा भक्त्या च गृह्णाति विष्णोनैवेद्यमेव च
koṭijanmārjitātpāpānmucyate niścitaṃ hare |
yasmātsaṃsthāpitaṃ puṣpaṃ garveṇa karimastake
||40||कोटिजन्मार्जितात्पापान्मुच्यते निश्चितं हरे ।
यस्मात्संस्थापितं पुष्पं गर्वेण करिमस्तके
tasmādyuṣmānparityajya yātu lakṣmīrhareḥ padam |
nārāyaṇasya bhakto'haṃ na bibhemi surādvidheḥ
||41||तस्माद्युष्मान्परित्यज्य यातु लक्ष्मीर्हरेः पदम् ।
नारायणस्य भक्तोऽहं न बिभेमि सुराद्विधेः
kālānmṛtyorjarātaśca kānanyān gaṇayāmi ca |
kiṃ kariṣyati te tātaḥ kaśyapaśca prajāpatiḥ
||42||कालान्मृत्योर्जरातश्च कानन्यान् गणयामि च ।
किं करिष्यति ते तातः कश्यपश्च प्रजापतिः
bṛhaspatirguruścaiva niḥśaṅkasya ca me hare |
idaṃ puṣpaṃ yasya mūrdhni tasyaiva pūjanaṃ param
||43||बृहस्पतिर्गुरुश्चैव निःशङ्कस्य च मे हरे ।
इदं पुष्पं यस्य मूर्ध्नि तस्यैव पूजनं परम्
iti śrutvā mahendraśca dhṛtvā sa caraṇaṃ muneḥ |
uccai ruroda śokārtastamuvāca bhayākulaḥ
||44||इति श्रुत्वा महेन्द्रश्च धृत्वा स चरणं मुनेः ।
उच्चै रुरोद शोकार्तस्तमुवाच भयाकुलः
mahendra uvāca
dattaḥ samucitaḥ śāpo mahyaṃ māyāpahaḥ prabho |
hṛtāṃ na yāce sampattiṃ kiñcijjñānaṃ ca dehi me
||45||दत्तः समुचितः शापो मह्यं मायापहः प्रभो ।
हृतां न याचे सम्पत्तिं किञ्चिज्ज्ञानं च देहि मे
aiśvaryaṃ vipadāṃ bījaṃ jñānapracchannakāraṇam |
muktimārgakuṭhāraśca bhakteśca vyavadhāyakam
||46||ऐश्वर्यं विपदां बीजं ज्ञानप्रच्छन्नकारणम् ।
मुक्तिमार्गकुठारश्च भक्तेश्च व्यवधायकम्
muniruvāca
janmamṛtyujarāśokarogabījāṅkuraṃ param |
sampattitimirāndhaśca muktimārgaṃ na paśyati
||47||जन्ममृत्युजराशोकरोगबीजाङ्कुरं परम् ।
सम्पत्तितिमिरान्धश्च मुक्तिमार्गं न पश्यति
sampanmatto vimūḍhaśca surāmattaḥ sa eva ca |
bāndhavairveṣṭitaḥ so'pi bandhutvenaiva he hare
||48||सम्पन्मत्तो विमूढश्च सुरामत्तः स एव च ।
बान्धवैर्वेष्टितः सोऽपि बन्धुत्वेनैव हे हरे
sampattimadamattaśca viṣayāndhaśca vihvalaḥ |
mahākāmī rājasikaḥ sattvamārgaṃ na paśyati
||49||सम्पत्तिमदमत्तश्च विषयान्धश्च विह्वलः ।
महाकामी राजसिकः सत्त्वमार्गं न पश्यति
dvividho viṣayāndhaśca rājasastāmasaḥ smṛtaḥ |
aśāstrajñastāmasaśca śāstrajño rājasaḥ smṛtaḥ
||50||द्विविधो विषयान्धश्च राजसस्तामसः स्मृतः ।
अशास्त्रज्ञस्तामसश्च शास्त्रज्ञो राजसः स्मृतः
śāstraṃ ca dvividhaṃ mārgaṃ darśayetsurapuṅgava |
pravṛttibījamekaṃ ca nivṛtteḥ kāraṇaṃ param
||51||शास्त्रं च द्विविधं मार्गं दर्शयेत्सुरपुङ्गव ।
प्रवृत्तिबीजमेकं च निवृत्तेः कारणं परम्
caranti jīvinaścādau pravṛtterduḥkhavartmani |
svacchandaṃ ca prasannaṃ ca nirvirodhaṃ ca santatam
||52||चरन्ति जीविनश्चादौ प्रवृत्तेर्दुःखवर्त्मनि ।
स्वच्छन्दं च प्रसन्नं च निर्विरोधं च सन्ततम्
āyāti madhuno lobhātkleśena sukhamānitaḥ |
pariṇāme nāśabīje janmamṛtyujarākare
||53||आयाति मधुनो लोभात्क्लेशेन सुखमानितः ।
परिणामे नाशबीजे जन्ममृत्युजराकरे
anekajanmaparyantaṃ kṛtvā ca bhramaṇaṃ mudā |
svakarmavihitāyāṃ ca nānāyonyāṃ krameṇa ca
||54||अनेकजन्मपर्यन्तं कृत्वा च भ्रमणं मुदा ।
स्वकर्मविहितायां च नानायोन्यां क्रमेण च
tataśceśānugahāgracca satsaṅgaṃ labhate ca saḥ |
sahasreṣu śateṣveko bhavābdhipārakāraṇam
||55||ततश्चेशानुगहाग्रच्च सत्सङ्गं लभते च सः ।
सहस्रेषु शतेष्वेको भवाब्धिपारकारणम्
sādhustattvapradīpena muktimārgaṃ pradarśayet |
tadā karoti yatnaṃ ca jīvo bandhanakhaṇḍane
||56||साधुस्तत्त्वप्रदीपेन मुक्तिमार्गं प्रदर्शयेत् ।
तदा करोति यत्नं च जीवो बन्धनखण्डने
anekajanmayogena tapasānaśanena ca |
tadā labhenmuktimārgaṃ nirvighnaṃ sukhadaṃ param
||57||अनेकजन्मयोगेन तपसानशनेन च ।
तदा लभेन्मुक्तिमार्गं निर्विघ्नं सुखदं परम्
idaṃ śrutaṃ gurorvakyādyat pṛcchasi purandara |
munestadvacanaṃ śrutvā vītarāgo babhūva saḥ
||58||इदं श्रुतं गुरोर्वक्याद्यत् पृच्छसि पुरन्दर ।
मुनेस्तद्वचनं श्रुत्वा वीतरागो बभूव सः
vairāgyaṃ vardhayāmāsa tasya brahman dine dine |
muneḥ sthānād gṛhaṃ gatvā sa dadarśāmarāvatīm
||59||वैराग्यं वर्धयामास तस्य ब्रह्मन् दिने दिने ।
मुनेः स्थानाद् गृहं गत्वा स ददर्शामरावतीम्
daityairasurasaṅghaiśca samākīrṇāṃ bhayākulām |
viṣamopaplavāṃ putrabandhuhīnāṃ ca kutracit
||60||दैत्यैरसुरसङ्घैश्च समाकीर्णां भयाकुलाम् ।
विषमोपप्लवां पुत्रबन्धुहीनां च कुत्रचित्
pitṛmātṛkalatrādivihīnāmaticañcalām |
śatrugrastāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā jagāma vākpatiṃ prati
||61||पितृमातृकलत्रादिविहीनामतिचञ्चलाम् ।
शत्रुग्रस्तां च तां दृष्ट्वा जगाम वाक्पतिं प्रति
śakro mandākinītīre dadarśa gurumīśvaram |
dhyāyamānaṃ paraṃ brahma gaṅgātoye sthitaṃ param
||62||शक्रो मन्दाकिनीतीरे ददर्श गुरुमीश्वरम् ।
ध्यायमानं परं ब्रह्म गङ्गातोये स्थितं परम्
sūryābhisammukhaṃ pūrvamukhaṃ ca viśvatomukham |
sāśrunetraṃ pulakinaṃ paramānandasaṃyutam
||63||सूर्याभिसम्मुखं पूर्वमुखं च विश्वतोमुखम् ।
साश्रुनेत्रं पुलकिनं परमानन्दसंयुतम्
variṣṭhaṃ ca gariṣṭhaṃ ca dharmiṣṭhaṃ śreṣṭhasevitam |
preṣṭhaṃ ca bandhuvargāṇāmatiśreṣṭhaṃ ca jñāninām
||64||वरिष्ठं च गरिष्ठं च धर्मिष्ठं श्रेष्ठसेवितम् ।
प्रेष्ठं च बन्धुवर्गाणामतिश्रेष्ठं च ज्ञानिनाम्
jyeṣṭhaṃ ca bhrātṛvargāṇāmaniṣṭaṃ suravairiṇām |
dṛṣṭvā guruṃ japantaṃ ca tatra tasthau sureśvaraḥ
||65||ज्येष्ठं च भ्रातृवर्गाणामनिष्टं सुरवैरिणाम् ।
दृष्ट्वा गुरुं जपन्तं च तत्र तस्थौ सुरेश्वरः
praharānte guruṃ dṛṣṭvā cotthitaṃ praṇanāma saḥ |
praṇamya caraṇāmbhoje rurodoccairmuhurmuhuḥ
||66||प्रहरान्ते गुरुं दृष्ट्वा चोत्थितं प्रणनाम सः ।
प्रणम्य चरणाम्भोजे रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः
vṛttāntaṃ kathayāmāsa brahmaśāpādikaṃ tathā |
punarvaropalabdhiṃ ca jñānaprāptiṃ sudurlabhām
||67||वृत्तान्तं कथयामास ब्रह्मशापादिकं तथा ।
पुनर्वरोपलब्धिं च ज्ञानप्राप्तिं सुदुर्लभाम्
vairigrastāṃ ca svapurīṃ krameṇaiva sureśvaraḥ |
śiṣyasya vacanaṃ śrutvā subuddhirvadatāṃ varaḥ
||68||वैरिग्रस्तां च स्वपुरीं क्रमेणैव सुरेश्वरः ।
शिष्यस्य वचनं श्रुत्वा सुबुद्धिर्वदतां वरः
bṛhaspatiruvācedaṃ kopasaṃraktalocanaḥ |
gururuvāca |
śrutaṃ sarvaṃ suraśreṣṭha mā rodīrvacanaṃ śṛṇu
||69||बृहस्पतिरुवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः ।
गुरुरुवाच ।
श्रुतं सर्वं सुरश्रेष्ठ मा रोदीर्वचनं शृणु
na kātaro hi nītijño vipattau ca kadācana |
sampattirvā vipattirvā naśvarā śramarūpiṇī
||70||न कातरो हि नीतिज्ञो विपत्तौ च कदाचन ।
सम्पत्तिर्वा विपत्तिर्वा नश्वरा श्रमरूपिणी
pūrvasya karmāyattā ca svayaṃ kartā tayorapi |
sarveṣāṃ ca bhavatyeva śaśvajjanmani janmani
||71||पूर्वस्य कर्मायत्ता च स्वयं कर्ता तयोरपि ।
सर्वेषां च भवत्येव शश्वज्जन्मनि जन्मनि
cakranemikrameṇaiva tatra kā paridevanā |
uktaṃ hi svakṛtaṃ karma bhujyate'khilabhārate
||72||चक्रनेमिक्रमेणैव तत्र का परिदेवना ।
उक्तं हि स्वकृतं कर्म भुज्यतेऽखिलभारते
śubhāśubhaṃ ca yatkiñcitsvakarmaphalabhuk pumān |
nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi
||73||शुभाशुभं च यत्किञ्चित्स्वकर्मफलभुक् पुमान् ।
नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि
avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham |
ityevamuktaṃ vede ca kṛṣṇena paramātmanā
||74||अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।
इत्येवमुक्तं वेदे च कृष्णेन परमात्मना
sāmavedoktaśākhāyāṃ sambodhya kamalodbhavam |
janmabhogāvaśeṣe ca sarveṣāṃ kṛtakarmaṇām
||75||सामवेदोक्तशाखायां सम्बोध्य कमलोद्भवम् ।
जन्मभोगावशेषे च सर्वेषां कृतकर्मणाम्
anurūpaṃ hi teṣāṃ ca bhārate'nyatra caiva hi |
karmaṇā brahmaśāpaṃ ca karmaṇā ca śubhāśiṣam
||76||अनुरूपं हि तेषां च भारतेऽन्यत्र चैव हि ।
कर्मणा ब्रह्मशापं च कर्मणा च शुभाशिषम्
karmaṇā ca mahālakṣmīṃ labheddainyaṃ ca karmaṇā |
koṭijanmārjitaṃ karma jīvināmanugacchati
||77||कर्मणा च महालक्ष्मीं लभेद्दैन्यं च कर्मणा ।
कोटिजन्मार्जितं कर्म जीविनामनुगच्छति
na hi tyajedvinā bhogaṃ tacchāyeva purandara |
kālabhede deśabhede pātrabhede ca karmaṇām
||78||न हि त्यजेद्विना भोगं तच्छायेव पुरन्दर ।
कालभेदे देशभेदे पात्रभेदे च कर्मणाम्
nyūnatādhikabhāvo'pi bhavedeva hi karmaṇā |
vastudānena vastūnāṃ samaṃ puṇyaṃ dine dine
||79||न्यूनताधिकभावोऽपि भवेदेव हि कर्मणा ।
वस्तुदानेन वस्तूनां समं पुण्यं दिने दिने
dinabhede koṭiguṇamasaṃkhyaṃ vā tato'dhikam |
same deśe ca vastūnāṃ dāne puṇyaṃ samaṃ sura
||80||दिनभेदे कोटिगुणमसंख्यं वा ततोऽधिकम् ।
समे देशे च वस्तूनां दाने पुण्यं समं सुर
deśabhede koṭiguṇamasaṃkhyaṃ vā tato'dhikam |
same pātre samaṃ puṇyaṃ vastūnāṃ kartureva ca
||81||देशभेदे कोटिगुणमसंख्यं वा ततोऽधिकम् ।
समे पात्रे समं पुण्यं वस्तूनां कर्तुरेव च
pātrabhede śataguṇamasaṃkhyaṃ vā tato'dhikam |
yathā phalanti sasyāni nyūnānyapyadhikāni ca
||82||पात्रभेदे शतगुणमसंख्यं वा ततोऽधिकम् ।
यथा फलन्ति सस्यानि न्यूनान्यप्यधिकानि च
karṣakāṇāṃ kṣetrabhede pātrabhede phalaṃ tathā |
sāmānyadivase vipradānaṃ samaphalaṃ bhavet
||83||कर्षकाणां क्षेत्रभेदे पात्रभेदे फलं तथा ।
सामान्यदिवसे विप्रदानं समफलं भवेत्
amāyāṃ ravisaṃkrāntyāṃ phalaṃ śataguṇaṃ bhavet |
cāturmāsyāṃ paurṇamāsyāmanantaṃ phalameva ca
||84||अमायां रविसंक्रान्त्यां फलं शतगुणं भवेत् ।
चातुर्मास्यां पौर्णमास्यामनन्तं फलमेव च
grahaṇe śaśinaḥ koṭiguṇaṃ ca phalameva ca |
sūryasya grahaṇe vāpi tato daśaguṇaṃ bhavet
||85||ग्रहणे शशिनः कोटिगुणं च फलमेव च ।
सूर्यस्य ग्रहणे वापि ततो दशगुणं भवेत्
akṣayāyāmakṣayaṃ tadasaṃkhyaṃ phalamucyate |
evamanyatra puṇyāhe phalādhikyaṃ bhavediti
||86||अक्षयायामक्षयं तदसंख्यं फलमुच्यते ।
एवमन्यत्र पुण्याहे फलाधिक्यं भवेदिति
yathā dāne tathā snāne jape'nyapuṇyakarmasu |
evaṃ sarvatra boddhavyaṃ narāṇāṃ karmaṇāṃ phalam
||87||यथा दाने तथा स्नाने जपेऽन्यपुण्यकर्मसु ।
एवं सर्वत्र बोद्धव्यं नराणां कर्मणां फलम्
yathā daṇḍena cakreṇa śarāveṇa bhrameṇa ca |
kumbhaṃ nirmāti nirmātā kumbhakāro mṛdā bhuvi
||88||यथा दण्डेन चक्रेण शरावेण भ्रमेण च ।
कुम्भं निर्माति निर्माता कुम्भकारो मृदा भुवि
tathaiva karmasūtreṇa phalaṃ dhātā dadāti ca |
yasyājñayā sṛṣṭamidaṃ taṃ ca nārāyaṇaṃ bhaja
||89||तथैव कर्मसूत्रेण फलं धाता ददाति च ।
यस्याज्ञया सृष्टमिदं तं च नारायणं भज
sa vidhātā vidhātuśca pātuḥ pātā jagattraye |
sraṣṭuḥ sraṣṭā ca saṃhartuḥ saṃhartā kālakālakaḥ
||90||स विधाता विधातुश्च पातुः पाता जगत्त्रये ।
स्रष्टुः स्रष्टा च संहर्तुः संहर्ता कालकालकः
mahāvipattau saṃsāre yaḥ smarenmadhusūdanam |
vipattau tasya sampattirbhavedityāha śaṅkaraḥ
||91||महाविपत्तौ संसारे यः स्मरेन्मधुसूदनम् ।
विपत्तौ तस्य सम्पत्तिर्भवेदित्याह शङ्करः
ityevamuktvā tattvajñaḥ samāliṅgya sureśvaram |
dattvā śubhāśiṣaṃ ceṣṭaṃ bodhayāmāsa nārada
||92||इत्येवमुक्त्वा तत्त्वज्ञः समालिङ्ग्य सुरेश्वरम् ।
दत्त्वा शुभाशिषं चेष्टं बोधयामास नारद
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe lakṣmyutpattivarṇanaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ || 40 ||