svāhopākhyānavarṇanam
nārada uvāca
nārāyaṇa mahābhāga nārāyaṇa mahāprabho |
rūpeṇaiva guṇenaiva yaśasā tejasā tviṣā
||1||नारायण महाभाग नारायण महाप्रभो ।
रूपेणैव गुणेनैव यशसा तेजसा त्विषा
tvameva jñānināṃ śreṣṭhaḥ siddhānāṃ yogināṃ mune |
tapasvināṃ munīnāṃ ca paro vedavidāṃvara
||2||त्वमेव ज्ञानिनां श्रेष्ठः सिद्धानां योगिनां मुने ।
तपस्विनां मुनीनां च परो वेदविदांवर
mahālakṣmyā upākhyānaṃ vijñātaṃ mahadadbhutam |
anyatkiñcidupākhyānaṃ nigūḍhaṃ vada sāmpratam
||3||महालक्ष्म्या उपाख्यानं विज्ञातं महदद्भुतम् ।
अन्यत्किञ्चिदुपाख्यानं निगूढं वद साम्प्रतम्
atīva gopanīyaṃ yadupayuktaṃ ca sarvataḥ |
aprakāśyaṃ purāṇeṣu vedoktaṃ dharmasaṃyutam
||4||अतीव गोपनीयं यदुपयुक्तं च सर्वतः ।
अप्रकाश्यं पुराणेषु वेदोक्तं धर्मसंयुतम्
śrīnārāyaṇa uvāca
nānāprakāramākhyānamaprakāśyaṃ purāṇataḥ |
śrutaṃ katividhaṃ gūḍhamāste brahman sudurlabham
||5||नानाप्रकारमाख्यानमप्रकाश्यं पुराणतः ।
श्रुतं कतिविधं गूढमास्ते ब्रह्मन् सुदुर्लभम्
teṣu yatsārabhūtaṃ ca śrotuṃ kiṃ vā tvamicchasi |
tanme brūhi mahābhāga paścādvakṣyāmi tatpunaḥ
||6||तेषु यत्सारभूतं च श्रोतुं किं वा त्वमिच्छसि ।
तन्मे ब्रूहि महाभाग पश्चाद्वक्ष्यामि तत्पुनः
nārada uvāca
svāhā devī havirdāne praśastā sarvakarmasu |
pitṛdāne svadhā śastā dakṣiṇā sarvato varā
||7||स्वाहा देवी हविर्दाने प्रशस्ता सर्वकर्मसु ।
पितृदाने स्वधा शस्ता दक्षिणा सर्वतो वरा
etāsāṃ caritaṃ janmaphalaṃ prādhānyameva ca |
śrotumicchāmi tvadvaktrādvada vedavidāṃvara
||8||एतासां चरितं जन्मफलं प्राधान्यमेव च ।
श्रोतुमिच्छामि त्वद्वक्त्राद्वद वेदविदांवर
sūta uvāca
nāradasya vacaḥ śrutvā prahasya munisattamaḥ |
kathāṃ kathitumārebhe purāṇoktāṃ purātanīm
||9||नारदस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिसत्तमः ।
कथां कथितुमारेभे पुराणोक्तां पुरातनीम्
śrīnārāyaṇa uvāca
sṛṣṭeḥ prathamato devāḥ svāhārārthaṃ yayuḥ purā |
brahmalokaṃ brahmasabhāmājagmuḥ sumanoharām
||10||सृष्टेः प्रथमतो देवाः स्वाहारार्थं ययुः पुरा ।
ब्रह्मलोकं ब्रह्मसभामाजग्मुः सुमनोहराम्
gatvā nivedanaṃ cakrurāhārahetukaṃ mune |
brahmā śrutvā pratijñāya niṣeve śrīhariṃ param
||11||गत्वा निवेदनं चक्रुराहारहेतुकं मुने ।
ब्रह्मा श्रुत्वा प्रतिज्ञाय निषेवे श्रीहरिं परम्
nārada uvāca
yajñarūpo hi bhagavān kalayā ca babhūva ha |
yajñe yadyaddhavirdānaṃ dattaṃ tebhyaśca brāhmaṇaiḥ
||12||यज्ञरूपो हि भगवान् कलया च बभूव ह ।
यज्ञे यद्यद्धविर्दानं दत्तं तेभ्यश्च ब्राह्मणैः
śrīnārāyaṇa uvāca
havirdadati viprāśca bhaktyā ca kṣatriyādayaḥ |
surā naiva prāpnuvanti taddānaṃ munipuṅgava
||13||हविर्ददति विप्राश्च भक्त्या च क्षत्रियादयः ।
सुरा नैव प्राप्नुवन्ति तद्दानं मुनिपुङ्गव
devā viṣaṇṇāste sarve tatsabhāṃ ca yayuḥ punaḥ |
gatvā nivedanaṃ cakrurāhārābhāvahetukam
||14||देवा विषण्णास्ते सर्वे तत्सभां च ययुः पुनः ।
गत्वा निवेदनं चक्रुराहाराभावहेतुकम्
brahmā śrutvā tu dhyānena śrīkṛṣṇaṃ śaraṇaṃ yayau |
pūjāñcakāra prakṛtedhyānenaiva tadājñayā
||15||ब्रह्मा श्रुत्वा तु ध्यानेन श्रीकृष्णं शरणं ययौ ।
पूजाञ्चकार प्रकृतेध्यानेनैव तदाज्ञया
prakṛteḥ kalayā caiva sarvaśaktisvarūpiṇī |
atīva sundarī śyāmā ramaṇīyā manoharā
||16||प्रकृतेः कलया चैव सर्वशक्तिस्वरूपिणी ।
अतीव सुन्दरी श्यामा रमणीया मनोहरा
īṣaddhāsyaprasannāsyā bhaktānugrahakātarā |
uvāceti vidheragre padmayone varaṃ vṛṇu
||17||ईषद्धास्यप्रसन्नास्या भक्तानुग्रहकातरा ।
उवाचेति विधेरग्रे पद्मयोने वरं वृणु
vidhistadvacanaṃ śrutvā sambhramātsamuvāca tām |
prajāpatiruvāca |
tvamagnerdāhikā śaktirbhava yātīva sundarī
||18||विधिस्तद्वचनं श्रुत्वा सम्भ्रमात्समुवाच ताम् ।
प्रजापतिरुवाच ।
त्वमग्नेर्दाहिका शक्तिर्भव यातीव सुन्दरी
dagdhuṃ na śaktaḥ prakṛtīrhutāśaśca tvayā vinā |
tvannāmoccārya mantrānte yo dāsyati havirnaraḥ
||19||दग्धुं न शक्तः प्रकृतीर्हुताशश्च त्वया विना ।
त्वन्नामोच्चार्य मन्त्रान्ते यो दास्यति हविर्नरः
surebhyastatprāpnuvanti surāḥ sānandapūrvakam |
agneḥ sampatsvarūpā ca śrīrūpā sā gṛheśvarī
||20||सुरेभ्यस्तत्प्राप्नुवन्ति सुराः सानन्दपूर्वकम् ।
अग्नेः सम्पत्स्वरूपा च श्रीरूपा सा गृहेश्वरी
devānāṃ pūjitā śaśvannarādīnāṃ bhavāmbike |
brahmaṇaśca vacaḥ śrutvā sā viṣaṇṇā babhūva ha
||21||देवानां पूजिता शश्वन्नरादीनां भवाम्बिके ।
ब्रह्मणश्च वचः श्रुत्वा सा विषण्णा बभूव ह
tamuvāca tato devī svābhiprāyaṃ svayambhuvam |
svāhovāca |
ahaṃ kṛṣṇaṃ bhajiṣyāmi tapasā sucireṇa ca
||22||तमुवाच ततो देवी स्वाभिप्रायं स्वयम्भुवम् ।
स्वाहोवाच ।
अहं कृष्णं भजिष्यामि तपसा सुचिरेण च
brahmaṃstadanyaṃ yatkiñcitsvapnavad bhramameva ca |
vidhātā jagatastvaṃ ca śambhurmṛtyuñjayo vibhuḥ
||23||ब्रह्मंस्तदन्यं यत्किञ्चित्स्वप्नवद् भ्रममेव च ।
विधाता जगतस्त्वं च शम्भुर्मृत्युञ्जयो विभुः
bibharti śeṣo viśvaṃ ca dharmaḥ sākṣī ca dharmiṇām |
sarvādyapūjyo devānāṃ gaṇeṣu ca gaṇeśvaraḥ
||24||बिभर्ति शेषो विश्वं च धर्मः साक्षी च धर्मिणाम् ।
सर्वाद्यपूज्यो देवानां गणेषु च गणेश्वरः
prakṛtiḥ sarvasampūjyā yatprasādātpurābhavat |
ṛṣayo munayaścaiva pūjitā yanniṣevayā
||25||प्रकृतिः सर्वसम्पूज्या यत्प्रसादात्पुराभवत् ।
ऋषयो मुनयश्चैव पूजिता यन्निषेवया
tatpādapadmaṃ niyataṃ bhāvena cintayāmyaham |
padmāsyā pādyamityuktvā padmanābhānusārataḥ
||26||तत्पादपद्मं नियतं भावेन चिन्तयाम्यहम् ।
पद्मास्या पाद्यमित्युक्त्वा पद्मनाभानुसारतः
jagāma tapase devī dhyātvā kṛṣṇaṃ nirāmayam |
tapastepe varṣalakṣamekapādena padmajā
||27||जगाम तपसे देवी ध्यात्वा कृष्णं निरामयम् ।
तपस्तेपे वर्षलक्षमेकपादेन पद्मजा
tadā dadarśa śrīkṛṣṇaṃ nirguṇaṃ prakṛteḥ param |
atīva kamanīyaṃ ca rūpaṃ dṛṣṭvā ca rūpiṇī
||28||तदा ददर्श श्रीकृष्णं निर्गुणं प्रकृतेः परम् ।
अतीव कमनीयं च रूपं दृष्ट्वा च रूपिणी
mūrcchāṃ samprāpa kālena kāmeśasya ca kāmukī |
vijñāya tadabhiprāyaṃ sarvajñastāmuvāca ha
||29||मूर्च्छां सम्प्राप कालेन कामेशस्य च कामुकी ।
विज्ञाय तदभिप्रायं सर्वज्ञस्तामुवाच ह
samutthāpya ca tāṃ kroḍe kṣīṇāṅgīṃ tapasā ciram |
śrībhagavānuvāca |
vārāhe vai tvamaṃśena mama patnī bhaviṣyasi
||30||समुत्थाप्य च तां क्रोडे क्षीणाङ्गीं तपसा चिरम् ।
श्रीभगवानुवाच ।
वाराहे वै त्वमंशेन मम पत्नी भविष्यसि
nāmnā nāgnajitī kanyā kānte nagnajitasya ca |
adhunāgnerdāhikā tvaṃ bhava patnī ca bhāminī
||31||नाम्ना नाग्नजिती कन्या कान्ते नग्नजितस्य च ।
अधुनाग्नेर्दाहिका त्वं भव पत्नी च भामिनी
mantrāṅgarūpā pūjyā ca matprasādād bhaviṣyasi |
vahnistvāṃ bhaktibhāvena sampūjya ca gṛheśvarīm
||32||मन्त्राङ्गरूपा पूज्या च मत्प्रसादाद् भविष्यसि ।
वह्निस्त्वां भक्तिभावेन सम्पूज्य च गृहेश्वरीम्
ramiṣyati tvayā sārdhaṃ rāmayā ramaṇīyayā |
ityuktvāntardadhe devo devīṃ sambhāṣya nārada
||33||रमिष्यति त्वया सार्धं रामया रमणीयया ।
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो देवीं सम्भाष्य नारद
tatrājagāma santrasto vahnirbrahmanideśataḥ |
sāmavedoktadhyānena dhyātvā tāṃ jagadambikām
||34||तत्राजगाम सन्त्रस्तो वह्निर्ब्रह्मनिदेशतः ।
सामवेदोक्तध्यानेन ध्यात्वा तां जगदम्बिकाम्
sampūjya parituṣṭāva pāṇiṃ jagrāha mantrataḥ |
tadā divyaṃ varṣaśataṃ sa reme rāmayā saha
||35||सम्पूज्य परितुष्टाव पाणिं जग्राह मन्त्रतः ।
तदा दिव्यं वर्षशतं स रेमे रामया सह
atīva nirjane deśe sambhogasukhade sadā |
babhūva garbhastasyāṃ ca hutāśasya ca tejasā
||36||अतीव निर्जने देशे सम्भोगसुखदे सदा ।
बभूव गर्भस्तस्यां च हुताशस्य च तेजसा
taṃ dadhāra ca sā devī divyaṃ dvādaśavatsaram |
tataḥ suṣāva putrāṃśca ramaṇīyānmanoharān
||37||तं दधार च सा देवी दिव्यं द्वादशवत्सरम् ।
ततः सुषाव पुत्रांश्च रमणीयान्मनोहरान्
dakṣiṇāgnigārhapatyāhavanīyān krameṇa ca |
ṛṣayo munayaścaiva brāhmaṇāḥ kṣatriyādayaḥ
||38||दक्षिणाग्निगार्हपत्याहवनीयान् क्रमेण च ।
ऋषयो मुनयश्चैव ब्राह्मणाः क्षत्रियादयः
svāhāntaṃ mantramuccārya havirdānaṃ ca cakrire |
svāhāyuktaṃ ca mantraṃ ca yo gṛhṇāti praśastakam
||39||स्वाहान्तं मन्त्रमुच्चार्य हविर्दानं च चक्रिरे ।
स्वाहायुक्तं च मन्त्रं च यो गृह्णाति प्रशस्तकम्
sarvasiddhirbhavettasya mantragrahaṇamātrataḥ |
viṣahīno yathā sarpo vedahīno yathā dvijaḥ
||40||सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य मन्त्रग्रहणमात्रतः ।
विषहीनो यथा सर्पो वेदहीनो यथा द्विजः
patisevāvihīnā strī vidyāhīno yathā pumān |
phalaśākhāvihīnaśca yathā vṛkṣo hi ninditaḥ
||41||पतिसेवाविहीना स्त्री विद्याहीनो यथा पुमान् ।
फलशाखाविहीनश्च यथा वृक्षो हि निन्दितः
svāhāhīnastathā mantro na hutaḥ phaladāyakaḥ |
parituṣṭā dvijāḥ sarve devāḥ samprāpurāhutīḥ
||42||स्वाहाहीनस्तथा मन्त्रो न हुतः फलदायकः ।
परितुष्टा द्विजाः सर्वे देवाः सम्प्रापुराहुतीः
svāhāntenaiva mantreṇa saphalaṃ sarvameva ca |
ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ svāhopākhyānamuttamam
||43||स्वाहान्तेनैव मन्त्रेण सफलं सर्वमेव च ।
इत्येवं कथितं सर्वं स्वाहोपाख्यानमुत्तमम्
sukhadaṃ mokṣadaṃ sāraṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi |
nārada uvāca |
svāhāpūjāvidhānaṃ ca dhyānaṃ stotraṃ munīśvara
||44||सुखदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।
नारद उवाच ।
स्वाहापूजाविधानं च ध्यानं स्तोत्रं मुनीश्वर
sampūjya vahnistuṣṭāva yena tadvada me prabho |
śrīnārāyaṇa uvāca |
dhyānaṃ ca sāmavedoktaṃ stotrapūjāvidhānakam
||45||सम्पूज्य वह्निस्तुष्टाव येन तद्वद मे प्रभो ।
श्रीनारायण उवाच ।
ध्यानं च सामवेदोक्तं स्तोत्रपूजाविधानकम्
vadāmi śrūyatāṃ brahman sāvadhāno munīśvara |
sarvayajñārambhakāle śālagrāme ghaṭe'thavā
||46||वदामि श्रूयतां ब्रह्मन् सावधानो मुनीश्वर ।
सर्वयज्ञारम्भकाले शालग्रामे घटेऽथवा
svāhāṃ sampūjya yatnena yajñaṃ kuryātkalāptaye |
svāhāṃ mantrāṅgayuktāṃ ca mantrasiddhisvarūpiṇīm
||47||स्वाहां सम्पूज्य यत्नेन यज्ञं कुर्यात्कलाप्तये ।
स्वाहां मन्त्राङ्गयुक्तां च मन्त्रसिद्धिस्वरूपिणीम्
siddhāṃ ca siddhidāṃ nṝṇāṃ karmaṇāṃ phaladāṃ śubhām |
iti dhyātvā ca mūlena dattvā pādyādikaṃ naraḥ
||48||सिद्धां च सिद्धिदां नॄणां कर्मणां फलदां शुभाम् ।
इति ध्यात्वा च मूलेन दत्त्वा पाद्यादिकं नरः
sarvasiddhiṃ labhetstutvā mūlamantraṃ mune śṛṇu |
oṃ hrīṃ śrīṃ vahnijāyāyai devyai svāhetyanena ca
||49||सर्वसिद्धिं लभेत्स्तुत्वा मूलमन्त्रं मुने शृणु ।
ॐ ह्रीं श्रीं वह्निजायायै देव्यै स्वाहेत्यनेन च
yaḥ pūjayecca tāṃ bhaktyā sarveṣṭaṃ sambhaved dhruvam |
vahniruvāca |
svāhā vahnipriyā vahnijāyā santoṣakāriṇī
||50||यः पूजयेच्च तां भक्त्या सर्वेष्टं सम्भवेद् ध्रुवम् ।
वह्निरुवाच ।
स्वाहा वह्निप्रिया वह्निजाया सन्तोषकारिणी
śaktiḥ kriyā kāladātrī paripākakarī dhruvā |
gatiḥ sadā narāṇāṃ ca dāhikā dahanakṣamā
||51||शक्तिः क्रिया कालदात्री परिपाककरी ध्रुवा ।
गतिः सदा नराणां च दाहिका दहनक्षमा
saṃsārasārarūpā ca ghorasaṃsāratāriṇī |
devajīvanarūpā ca devapoṣaṇakāriṇī
||52||संसारसाररूपा च घोरसंसारतारिणी ।
देवजीवनरूपा च देवपोषणकारिणी
ṣoḍaśaitāni nāmāni yaḥ paṭhedbhaktisaṃyutaḥ |
sarvasiddhirbhavettasya iha loke paratra ca
||53||षोडशैतानि नामानि यः पठेद्भक्तिसंयुतः ।
सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य इह लोके परत्र च
nāṅgahīnaṃ bhavettasya sarvaṃ karma suśobhanam |
aputro labhate putraṃ bhāryāhīno labhetpriyām
||54||नाङ्गहीनं भवेत्तस्य सर्वं कर्म सुशोभनम् ।
अपुत्रो लभते पुत्रं भार्याहीनो लभेत्प्रियाम्
rambhopamāṃ svakāntāṃ ca samprāpya sukhamāpnuyāt
||55||रम्भोपमां स्वकान्तां च सम्प्राप्य सुखमाप्नुयात्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvāde svāhopākhyānavarṇanaṃ nāma tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 43 ||