nānākarmavipākaphalavarṇanam
yama uvāca
chinatti jīvaṃ khaḍgena dayāhīnaḥ sudāruṇaḥ |
naraghātī hanti naramarthalobhena bhārate
||1||छिनत्ति जीवं खड्गेन दयाहीनः सुदारुणः ।
नरघाती हन्ति नरमर्थलोभेन भारते
asipatre vasetso'pi yāvadindrāścaturdaśa |
teṣu yo brāhmaṇān hanti śatamanvantaraṃ vaset
||2||असिपत्रे वसेत्सोऽपि यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।
तेषु यो ब्राह्मणान् हन्ति शतमन्वन्तरं वसेत्
chinnāṅgaḥ saṃvaset so'pi khaḍgadhāreṇa santatam |
anāhāraḥ śabdamuccairyamadūtena tāḍitaḥ
||3||छिन्नाङ्गः संवसेत् सोऽपि खड्गधारेण सन्ततम् ।
अनाहारः शब्दमुच्चैर्यमदूतेन ताडितः
manthānaḥ śatajanmāni śatajanmāni sūkaraḥ |
kukkuṭaḥ sapta janmāni śṛgālaḥ saptajanmasu
||4||मन्थानः शतजन्मानि शतजन्मानि सूकरः ।
कुक्कुटः सप्त जन्मानि शृगालः सप्तजन्मसु
vyāghraśca sapta janmāni vṛkaścaiva trijanmasu |
saptajanmasu maṇḍūko yamadūtena tāḍitaḥ
||5||व्याघ्रश्च सप्त जन्मानि वृकश्चैव त्रिजन्मसु ।
सप्तजन्मसु मण्डूको यमदूतेन ताडितः
sa bhavedbhārate varṣe mahiṣaśca tataḥ śuciḥ |
grāmāṇāṃ nagarāṇāṃ vā dahanaṃ yaḥ karoti ca
||6||स भवेद्भारते वर्षे महिषश्च ततः शुचिः ।
ग्रामाणां नगराणां वा दहनं यः करोति च
kṣuradhāre vasetso'pi chinnāṅgastriyugaṃ sati |
tataḥ preto bhavetsadyo vahnivaktro bhramanmahīm
||7||क्षुरधारे वसेत्सोऽपि छिन्नाङ्गस्त्रियुगं सति ।
ततः प्रेतो भवेत्सद्यो वह्निवक्त्रो भ्रमन्महीम्
saptajanmāmedhyabhojī kapotaḥ saptajanmasu |
tato bhavenmahāśūlī mānavaḥ saptajanmani
||8||सप्तजन्मामेध्यभोजी कपोतः सप्तजन्मसु ।
ततो भवेन्महाशूली मानवः सप्तजन्मनि
saptajanma galatkuṣṭhī tataḥ śuddho bhavennaraḥ |
parakarṇe mukhaṃ dattvā paranindāṃ karoti yaḥ
||9||सप्तजन्म गलत्कुष्ठी ततः शुद्धो भवेन्नरः ।
परकर्णे मुखं दत्त्वा परनिन्दां करोति यः
paradoṣe mahāślāghī devabrāhmaṇanindakaḥ |
sūcīmukhe vasetso'pi sūcīviddho yugatrayam
||10||परदोषे महाश्लाघी देवब्राह्मणनिन्दकः ।
सूचीमुखे वसेत्सोऽपि सूचीविद्धो युगत्रयम्
tato bhaved vṛścikaśca sarpaśca saptajanmasu |
vajrakīṭaḥ saptajanma bhasmakīṭastataḥ param
||11||ततो भवेद् वृश्चिकश्च सर्पश्च सप्तजन्मसु ।
वज्रकीटः सप्तजन्म भस्मकीटस्ततः परम्
tato bhavenmānavaśca mahāvyādhistataḥ śuciḥ |
gṛhiṇāṃ hi gṛhaṃ bhittvā vastusteyaṃ karoti yaḥ
||12||ततो भवेन्मानवश्च महाव्याधिस्ततः शुचिः ।
गृहिणां हि गृहं भित्त्वा वस्तुस्तेयं करोति यः
gāśca chāgāṃśca meṣāṃśca yāti gokāmukhe ca saḥ |
tāḍito yamadūtena vasettatra yugatrayam
||13||गाश्च छागांश्च मेषांश्च याति गोकामुखे च सः ।
ताडितो यमदूतेन वसेत्तत्र युगत्रयम्
tato bhavetsaptajanma gojātirvyādhisaṃyutaḥ |
trijanmani meṣajātiśchāgajātistrijanmani
||14||ततो भवेत्सप्तजन्म गोजातिर्व्याधिसंयुतः ।
त्रिजन्मनि मेषजातिश्छागजातिस्त्रिजन्मनि
tato bhavenmānavaśca nityarogī daridrakaḥ |
bhāryāhīno bandhuhīnaḥ santāpī ca tataḥ śuciḥ
||15||ततो भवेन्मानवश्च नित्यरोगी दरिद्रकः ।
भार्याहीनो बन्धुहीनः सन्तापी च ततः शुचिः
sāmānyadravyacauraśca yāti nakramukhaṃ ca saḥ |
tāḍito yamadūtena vasettatrābdakatrayam
||16||सामान्यद्रव्यचौरश्च याति नक्रमुखं च सः ।
ताडितो यमदूतेन वसेत्तत्राब्दकत्रयम्
tato bhavetsaptajanma gopatirvyādhisaṃyutaḥ |
tato bhavenmānavaśca mahārogī tataḥ śuciḥ
||17||ततो भवेत्सप्तजन्म गोपतिर्व्याधिसंयुतः ।
ततो भवेन्मानवश्च महारोगी ततः शुचिः
hanti gāśca gajāṃścaiva turagāṃśca nagāṃstathā |
sa yāti gajadaṃśaṃ ca mahāpāpī yugatrayam
||18||हन्ति गाश्च गजांश्चैव तुरगांश्च नगांस्तथा ।
स याति गजदंशं च महापापी युगत्रयम्
tāḍito yamadūtena nāgadantena santatam |
sa bhavedgajajātiśca turagaśca trijanmani
||19||ताडितो यमदूतेन नागदन्तेन सन्ततम् ।
स भवेद्गजजातिश्च तुरगश्च त्रिजन्मनि
gojātirmlecchajātiśca tataḥ śuddho bhavennaraḥ |
jalaṃ pibantīṃ tṛṣitāṃ gāṃ vārayati yaḥ pumān
||20||गोजातिर्म्लेच्छजातिश्च ततः शुद्धो भवेन्नरः ।
जलं पिबन्तीं तृषितां गां वारयति यः पुमान्
narakaṃ gomukhākāraṃ kṛmitaptodakānvitam |
tatra tiṣṭhati santapto yāvanmanvantarāvadhi
||21||नरकं गोमुखाकारं कृमितप्तोदकान्वितम् ।
तत्र तिष्ठति सन्तप्तो यावन्मन्वन्तरावधि
tato naro'pi gohīno mahārogī daridrakaḥ |
saptajanmāntyajātiśca tataḥ śuddho bhavennaraḥ
||22||ततो नरोऽपि गोहीनो महारोगी दरिद्रकः ।
सप्तजन्मान्त्यजातिश्च ततः शुद्धो भवेन्नरः
gohatyāṃ brahmahatyāṃ ca karoti hyatideśikīm |
yo hi gacchatyagamyāṃ ca yaḥ strīhatyāṃ karoti ca
||23||गोहत्यां ब्रह्महत्यां च करोति ह्यतिदेशिकीम् ।
यो हि गच्छत्यगम्यां च यः स्त्रीहत्यां करोति च
bhikṣuhatyāṃ mahāpāpī bhrūṇahatyāṃ ca bhārate |
kumbhīpāke vasetso'pi yāvadindrāścaturdaśa
||24||भिक्षुहत्यां महापापी भ्रूणहत्यां च भारते ।
कुम्भीपाके वसेत्सोऽपि यावदिन्द्राश्चतुर्दश
tāḍito yamadūtena cūrṇyamānaśca santatam |
kṣaṇaṃ patati vahnau ca kṣaṇaṃ patati kaṇṭake
||25||ताडितो यमदूतेन चूर्ण्यमानश्च सन्ततम् ।
क्षणं पतति वह्नौ च क्षणं पतति कण्टके
kṣaṇaṃ patettaptataile tapto yena kṣaṇaṃ kṣaṇam |
kṣaṇaṃ ca taptalohe ca kṣaṇaṃ ca taptatāmrake
||26||क्षणं पतेत्तप्ततैले तप्तो येन क्षणं क्षणम् ।
क्षणं च तप्तलोहे च क्षणं च तप्तताम्रके
gṛdhro janmasahasrāṇi śatajanmāni sūkaraḥ |
kākaśca sapta janmāni sarpaśca saptajanmasu
||27||गृध्रो जन्मसहस्राणि शतजन्मानि सूकरः ।
काकश्च सप्त जन्मानि सर्पश्च सप्तजन्मसु
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ |
nānājanmasu sa vṛṣastataḥ kuṣṭhī daridrakaḥ
||28||षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः ।
नानाजन्मसु स वृषस्ततः कुष्ठी दरिद्रकः
sāvitryuvāca
viprahatyā ca gohatyā kiṃvidhā cātidaiśikī |
kā vā nṛṇāmagamyā ca ko vā saṃdhyāvihīnakaḥ
||29||विप्रहत्या च गोहत्या किंविधा चातिदैशिकी ।
का वा नृणामगम्या च को वा संध्याविहीनकः
adīkṣitaḥ pumānko vā ko vā tīrthapratigrahī |
dvijaḥ ko vā grāmayājī ko vā vipro'tha devalaḥ
||30||अदीक्षितः पुमान्को वा को वा तीर्थप्रतिग्रही ।
द्विजः को वा ग्रामयाजी को वा विप्रोऽथ देवलः
śūdrāṇāṃ sūpakāraśca pramatto vṛṣalīpatiḥ |
eteṣāṃ lakṣaṇaṃ sarvaṃ vada vedavidāṃ vara
||31||शूद्राणां सूपकारश्च प्रमत्तो वृषलीपतिः ।
एतेषां लक्षणं सर्वं वद वेदविदां वर
dharmarāja uvāca
śrīkṛṣṇe ca tadarcāyāmanyeṣāṃ prakṛtau sati |
śive ca śivaliṅge ca sūrye sūryamaṇau tathā
||32||श्रीकृष्णे च तदर्चायामन्येषां प्रकृतौ सति ।
शिवे च शिवलिङ्गे च सूर्ये सूर्यमणौ तथा
gaṇeśe vātha durgāyāmevaṃ sarvatra sundari |
yaḥ karoti bhedabuddhiṃ brahmahatyāṃ labhettu saḥ
||33||गणेशे वाथ दुर्गायामेवं सर्वत्र सुन्दरि ।
यः करोति भेदबुद्धिं ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः
svagurau sveṣṭadeve ca janmadātari mātari |
karoti bhedabuddhiṃ yo brahmahatyāṃ labhettu saḥ
||34||स्वगुरौ स्वेष्टदेवे च जन्मदातरि मातरि ।
करोति भेदबुद्धिं यो ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः
vaiṣṇaveṣu ca bhakteṣu brāhmaṇeṣvitareṣu ca |
karoti bhedabuddhiṃ yo brahmahatyāṃ labhettu saḥ
||35||वैष्णवेषु च भक्तेषु ब्राह्मणेष्वितरेषु च ।
करोति भेदबुद्धिं यो ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः
viprapādodake caiva śālagrāmodake tathā |
karoti bhedabuddhiṃ yo brahmahatyāṃ labhettu saḥ
||36||विप्रपादोदके चैव शालग्रामोदके तथा ।
करोति भेदबुद्धिं यो ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः
śivanaivedyake caiva harinaivedyake tathā |
karoti bhedabuddhiṃ yo brahmahatyāṃ labhettu saḥ
||37||शिवनैवेद्यके चैव हरिनैवेद्यके तथा ।
करोति भेदबुद्धिं यो ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः
sarveśvareśvare kṛṣṇe sarvakāraṇakāraṇe |
sarvādye sarvadevānāṃ sevye sarvāntarātmani
||38||सर्वेश्वरेश्वरे कृष्णे सर्वकारणकारणे ।
सर्वाद्ये सर्वदेवानां सेव्ये सर्वान्तरात्मनि
māyayānekarūpe vāpyeka eva hi nirguṇe |
karotīśena bhedaṃ yo brahmahatyāṃ labhettu saḥ
||39||माययानेकरूपे वाप्येक एव हि निर्गुणे ।
करोतीशेन भेदं यो ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः
śaktibhakte dveṣabuddhiṃ śaktiśāstre tathaiva ca |
dveṣaṃ yaḥ kurute martyo brahmahatyāṃ labhettu saḥ
||40||शक्तिभक्ते द्वेषबुद्धिं शक्तिशास्त्रे तथैव च ।
द्वेषं यः कुरुते मर्त्यो ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः
pitṛdevārcanaṃ yo vā tyajedvedanirūpitam |
yaḥ karoti niṣiddhaṃ ca brahmahatyāṃ labhettu saḥ
||41||पितृदेवार्चनं यो वा त्यजेद्वेदनिरूपितम् ।
यः करोति निषिद्धं च ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः
yo nindati hṛṣīkeśaṃ tanmantropāsakaṃ tathā |
pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca jñānānandaṃ sanātanam
||42||यो निन्दति हृषीकेशं तन्मन्त्रोपासकं तथा ।
पवित्राणां पवित्रं च ज्ञानानन्दं सनातनम्
pradhānaṃ vaiṣṇavānāṃ ca devānāṃ sevyamīśvaram |
ye nārcayanti nindanti brahmahatyāṃ labhanti te
||43||प्रधानं वैष्णवानां च देवानां सेव्यमीश्वरम् ।
ये नार्चयन्ति निन्दन्ति ब्रह्महत्यां लभन्ति ते
ye nindanti mahādevīṃ kāraṇabrahmarūpiṇīm |
sarvaśaktisvarūpāṃ ca prakṛtiṃ sarvamātaram
||44||ये निन्दन्ति महादेवीं कारणब्रह्मरूपिणीम् ।
सर्वशक्तिस्वरूपां च प्रकृतिं सर्वमातरम्
sarvadevasvarūpāṃ ca sarveṣāṃ vanditāṃ sadā |
sarvakāraṇarūpāṃ ca brahmahatyāṃ labhanti te
||45||सर्वदेवस्वरूपां च सर्वेषां वन्दितां सदा ।
सर्वकारणरूपां च ब्रह्महत्यां लभन्ति ते
kṛṣṇajanmāṣṭamīṃ rāmanavamīṃ ca supuṇyadām |
śivarātriṃ tathā caikādaśīṃ vāre ravestathā
||46||कृष्णजन्माष्टमीं रामनवमीं च सुपुण्यदाम् ।
शिवरात्रिं तथा चैकादशीं वारे रवेस्तथा
pañca parvāṇi puṇyāni ye na kurvanti mānavāḥ |
labhanti brahmahatyāṃ te cāṇḍālādhikapāpinaḥ
||47||पञ्च पर्वाणि पुण्यानि ये न कुर्वन्ति मानवाः ।
लभन्ति ब्रह्महत्यां ते चाण्डालाधिकपापिनः
ambuvācyāṃ bhūkhananaṃ jalaśaucādikaṃ ca ye |
kurvanti bhārate varṣe brahmahatyāṃ labhanti te
||48||अम्बुवाच्यां भूखननं जलशौचादिकं च ये ।
कुर्वन्ति भारते वर्षे ब्रह्महत्यां लभन्ति ते
guruñca mātaraṃ tātaṃ sādhvīṃ bhāryāṃ sutaṃ sutām |
anindyāṃ yo na puṣṇāti brahmahatyāṃ labhettu saḥ
||49||गुरुञ्च मातरं तातं साध्वीं भार्यां सुतं सुताम् ।
अनिन्द्यां यो न पुष्णाति ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः
vivāho yasya na bhavenna paśyati sutaṃ tu yaḥ |
haribhaktivihīno yo brahmahatyāṃ labhettu saḥ
||50||विवाहो यस्य न भवेन्न पश्यति सुतं तु यः ।
हरिभक्तिविहीनो यो ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः
hareranaivedyabhojī nityaṃ viṣṇuṃ na pūjayet |
puṇyaṃ pārthivaliṅgaṃ ca brahmahāsau prakīrtitaḥ
||51||हरेरनैवेद्यभोजी नित्यं विष्णुं न पूजयेत् ।
पुण्यं पार्थिवलिङ्गं च ब्रह्महासौ प्रकीर्तितः
goprahāraṃ prakurvantaṃ dṛṣṭvā yo na nivārayet |
yāti goviprayormadhye gohatyā tu labhettu saḥ
||52||गोप्रहारं प्रकुर्वन्तं दृष्ट्वा यो न निवारयेत् ।
याति गोविप्रयोर्मध्ये गोहत्या तु लभेत्तु सः
daṇḍairgostāḍayenmūḍho yo vipro vṛṣavāhanaḥ |
dine dine govadhaṃ ca labhate nātra saṃśayaḥ
||53||दण्डैर्गोस्ताडयेन्मूढो यो विप्रो वृषवाहनः ।
दिने दिने गोवधं च लभते नात्र संशयः
dadāti gobhya ucchiṣṭaṃ bhojayed vṛṣavāhakam |
bhunakti vṛṣavāhānnaṃ sa gohatyāṃ labhed dhruvam
||54||ददाति गोभ्य उच्छिष्टं भोजयेद् वृषवाहकम् ।
भुनक्ति वृषवाहान्नं स गोहत्यां लभेद् ध्रुवम्
vṛṣalīpatiṃ yājayedyo bhuṅkte'nnaṃ tasya yo naraḥ |
gohatyāśatakaṃ so'pi labhate nātra saṃśayaḥ
||55||वृषलीपतिं याजयेद्यो भुङ्क्तेऽन्नं तस्य यो नरः ।
गोहत्याशतकं सोऽपि लभते नात्र संशयः
pādaṃ dadāti vahnau yo gāśca pādena tāḍayet |
gehaṃ viśedadhautāṅghriḥ snātvā govadhamāpnuyāt
||56||पादं ददाति वह्नौ यो गाश्च पादेन ताडयेत् ।
गेहं विशेदधौताङ्घ्रिः स्नात्वा गोवधमाप्नुयात्
yo bhuṅkte snigdhapādena śete snigdhāṅghrireva ca |
sūryodaye ca yo bhuṅkte sa gohatyāṃ labhed dhruvam
||57||यो भुङ्क्ते स्निग्धपादेन शेते स्निग्धाङ्घ्रिरेव च ।
सूर्योदये च यो भुङ्क्ते स गोहत्यां लभेद् ध्रुवम्
avīrānnaṃ ca yo bhuṅkte yonijīvyasya ca dvijaḥ |
yastrisandhyāvihīnaśca gohatyā labhate ca saḥ
||58||अवीरान्नं च यो भुङ्क्ते योनिजीव्यस्य च द्विजः ।
यस्त्रिसन्ध्याविहीनश्च गोहत्या लभते च सः
svabhartari ca deve vā bhedabuddhiṃ karoti yā |
kaṭūktyā tāḍayet kāntaṃ sā gohatyāṃ labhed dhruvam
||59||स्वभर्तरि च देवे वा भेदबुद्धिं करोति या ।
कटूक्त्या ताडयेत् कान्तं सा गोहत्यां लभेद् ध्रुवम्
gomārgavarjanaṃ kṛtvā dadāti sasyameva vā |
taḍāge vā tu durge vā sa gohatyāṃ labhed dhruvam
||60||गोमार्गवर्जनं कृत्वा ददाति सस्यमेव वा ।
तडागे वा तु दुर्गे वा स गोहत्यां लभेद् ध्रुवम्
prāyaścitte govadhasya yaḥ karoti vyatikramam |
putralobhādathājñānātsa gohatyā labhed dhruvam
||61||प्रायश्चित्ते गोवधस्य यः करोति व्यतिक्रमम् ।
पुत्रलोभादथाज्ञानात्स गोहत्या लभेद् ध्रुवम्
rājake daivake yatnād gosvāmī gāṃ na rakṣati |
duḥkhaṃ dadāti yo mūḍho gohatyāṃ sa labhed dhruvam
||62||राजके दैवके यत्नाद् गोस्वामी गां न रक्षति ।
दुःखं ददाति यो मूढो गोहत्यां स लभेद् ध्रुवम्
prāṇino laṅghayedyo hi devārcāmanalaṃ jalam |
naivedyaṃ puṣpamannaṃ ca sa gohatyāṃ labhed dhruvam
||63||प्राणिनो लङ्घयेद्यो हि देवार्चामनलं जलम् ।
नैवेद्यं पुष्पमन्नं च स गोहत्यां लभेद् ध्रुवम्
śaśvannāstīti yo vādī mithyāvādī pratārakaḥ |
devadveṣī gurudveṣī sa gohatyāṃ labhed dhruvam
||64||शश्वन्नास्तीति यो वादी मिथ्यावादी प्रतारकः ।
देवद्वेषी गुरुद्वेषी स गोहत्यां लभेद् ध्रुवम्
devatāpratimāṃ dṛṣṭvā guruṃ vā brāhmaṇaṃ sati |
sambhramānna namedyo hi sa gohatyā labhed dhruvam
||65||देवताप्रतिमां दृष्ट्वा गुरुं वा ब्राह्मणं सति ।
सम्भ्रमान्न नमेद्यो हि स गोहत्या लभेद् ध्रुवम्
na dadātyāśiṣaṃ kopātpraṇatāya ca yo dvijaḥ |
vidyārthine ca vidyāṃ ca sa gohatyāṃ labhed dhruvam
||66||न ददात्याशिषं कोपात्प्रणताय च यो द्विजः ।
विद्यार्थिने च विद्यां च स गोहत्यां लभेद् ध्रुवम्
gohatyā viprahatyā ca kathitā cātideśikī |
gamyāṃ striyaṃ nṛṇāmeva nibodha kathayāmi te
||67||गोहत्या विप्रहत्या च कथिता चातिदेशिकी ।
गम्यां स्त्रियं नृणामेव निबोध कथयामि ते
svastrī gamyā ca sarveṣāmiti vedānuśāsanam |
agamyā ca tadanyā yā ceti vedavido viduḥ
||68||स्वस्त्री गम्या च सर्वेषामिति वेदानुशासनम् ।
अगम्या च तदन्या या चेति वेदविदो विदुः
sāmānyaṃ kathitaṃ sarvaṃ viśeṣaṃ śṛṇu sundari |
atyagamyā hi yā yāśca nibodha kathayāmi tāḥ
||69||सामान्यं कथितं सर्वं विशेषं शृणु सुन्दरि ।
अत्यगम्या हि या याश्च निबोध कथयामि ताः
śūdrāṇāṃ viprapatnī ca viprāṇāṃ śūdrakāminī |
atyagamyā ca nindyā ca loke vede pativrate
||70||शूद्राणां विप्रपत्नी च विप्राणां शूद्रकामिनी ।
अत्यगम्या च निन्द्या च लोके वेदे पतिव्रते
śūdraśca brāhmaṇīṃ gatvā brahmahatyāśataṃ labhet |
tatsamaṃ brāhmaṇī cāpi kumbhīpākaṃ labhed dhruvam
||71||शूद्रश्च ब्राह्मणीं गत्वा ब्रह्महत्याशतं लभेत् ।
तत्समं ब्राह्मणी चापि कुम्भीपाकं लभेद् ध्रुवम्
śūdrāṇāṃ viprapatnī ca viprāṇāṃ śūdrakāminī |
yadi śūdrā vrajedvipro vṛṣalīpatireva saḥ
||72||शूद्राणां विप्रपत्नी च विप्राणां शूद्रकामिनी ।
यदि शूद्रा व्रजेद्विप्रो वृषलीपतिरेव सः
sa bhraṣṭo viprajāteśca cāṇḍālātso'dhamaḥ smṛtaḥ |
viṣṭhāsamaśca tatpiṇḍo mūtraṃ tasya ca tarpaṇam
||73||स भ्रष्टो विप्रजातेश्च चाण्डालात्सोऽधमः स्मृतः ।
विष्ठासमश्च तत्पिण्डो मूत्रं तस्य च तर्पणम्
na pitṝṇāṃ surāṇāṃ ca taddattamupatiṣṭhati |
koṭijanmārjitaṃ puṇyaṃ tasyārcāttapasārjitam
||74||न पितॄणां सुराणां च तद्दत्तमुपतिष्ठति ।
कोटिजन्मार्जितं पुण्यं तस्यार्चात्तपसार्जितम्
dvijasya vṛṣalīlobhānnaśyatyeva na saṃśayaḥ |
brāhmaṇaśca surāpītirviḍbhojī vṛṣalīpatiḥ
||75||द्विजस्य वृषलीलोभान्नश्यत्येव न संशयः ।
ब्राह्मणश्च सुरापीतिर्विड्भोजी वृषलीपतिः
taptamudrādagdhadehastaptaśūlāṅkitastathā |
harivāsarabhojī ca kumbhīpākaṃ vrajed dvijaḥ
||76||तप्तमुद्रादग्धदेहस्तप्तशूलाङ्कितस्तथा ।
हरिवासरभोजी च कुम्भीपाकं व्रजेद् द्विजः
gurupatnīṃ rājapatnīṃ sapatnīṃ mātaraṃ dhruvam |
sutāṃ putravadhūṃ śvaśrūṃ sagarbhāṃ bhaginīṃ satīm
||77||गुरुपत्नीं राजपत्नीं सपत्नीं मातरं ध्रुवम् ।
सुतां पुत्रवधूं श्वश्रूं सगर्भां भगिनीं सतीम्
sahodarabhrātṛjāyāṃ mātulānīṃ pituḥ prasūm |
mātuḥ prasūṃ tatsvasāraṃ bhaginīṃ bhrātṛkanyakām
||78||सहोदरभ्रातृजायां मातुलानीं पितुः प्रसूम् ।
मातुः प्रसूं तत्स्वसारं भगिनीं भ्रातृकन्यकाम्
śiṣyāṃ śiṣyasya patnīṃ ca bhāgineyasya kāminīm |
bhrātuḥ putrapriyāṃ caivātyagamyā āha padmajaḥ
||79||शिष्यां शिष्यस्य पत्नीं च भागिनेयस्य कामिनीम् ।
भ्रातुः पुत्रप्रियां चैवात्यगम्या आह पद्मजः
etāḥ kāmena kāntā yo vrajedvai mānavādhamaḥ |
sa mātṛgāmī vedeṣu brahmahatyāśataṃ vrajet
||80||एताः कामेन कान्ता यो व्रजेद्वै मानवाधमः ।
स मातृगामी वेदेषु ब्रह्महत्याशतं व्रजेत्
akarmārho'pyasaṃspṛśyo loke vede ca ninditaḥ |
sa yāti kumbhīpāke ca mahāpāpī suduṣkare
||81||अकर्मार्होऽप्यसंस्पृश्यो लोके वेदे च निन्दितः ।
स याति कुम्भीपाके च महापापी सुदुष्करे
karotyaśuddhāṃ sandhyāṃ vā na sandhyāṃ vā karoti ca |
trisandhyaṃ varjayedyo vā sandhyāhīnaśca sa dvijaḥ
||82||करोत्यशुद्धां सन्ध्यां वा न सन्ध्यां वा करोति च ।
त्रिसन्ध्यं वर्जयेद्यो वा सन्ध्याहीनश्च स द्विजः
vaiṣṇavaṃ ca tathā śaivaṃ śāktaṃ sauraṃ ca gāṇapam |
yo'haṅkārānna gṛhṇāti mantraṃ so'dīkṣitaḥ smṛtaḥ
||83||वैष्णवं च तथा शैवं शाक्तं सौरं च गाणपम् ।
योऽहङ्कारान्न गृह्णाति मन्त्रं सोऽदीक्षितः स्मृतः
pravāhamavadhiṃ kṛtvā yāvaddhastacatuṣṭayam |
tatra nārāyaṇaḥ svāmī gaṅgāgarbhāntare vaset
||84||प्रवाहमवधिं कृत्वा यावद्धस्तचतुष्टयम् ।
तत्र नारायणः स्वामी गङ्गागर्भान्तरे वसेत्
tatra nārāyaṇakṣetre mṛto yāti hareḥ padam |
vārāṇasyāṃ badaryāṃ ca gaṅgāsāgarasaṅgame
||85||तत्र नारायणक्षेत्रे मृतो याति हरेः पदम् ।
वाराणस्यां बदर्यां च गङ्गासागरसङ्गमे
puṣkare hariharakṣetre prabhāse kāmarūsthale |
haridvāre ca kedāre tathā mātṛpure'pi ca
||86||पुष्करे हरिहरक्षेत्रे प्रभासे कामरूस्थले ।
हरिद्वारे च केदारे तथा मातृपुरेऽपि च
sarasvatīnadītīre puṇye vṛndāvane vane |
godāvaryāṃ ca kauśikyāṃ triveṇyāṃ ca himācale
||87||सरस्वतीनदीतीरे पुण्ये वृन्दावने वने ।
गोदावर्यां च कौशिक्यां त्रिवेण्यां च हिमाचले
eṣu tīrtheṣu yo dānaṃ pratigṛhṇāti kāmataḥ |
sa ca tīrthapratigrāhī kumbhīpāke prayāti saḥ
||88||एषु तीर्थेषु यो दानं प्रतिगृह्णाति कामतः ।
स च तीर्थप्रतिग्राही कुम्भीपाके प्रयाति सः
śūdrasevī śūdrayājī grāmayājīti kīrtitaḥ |
tathā devopajīvī ca devalaḥ parikīrtitaḥ
||89||शूद्रसेवी शूद्रयाजी ग्रामयाजीति कीर्तितः ।
तथा देवोपजीवी च देवलः परिकीर्तितः
śūdrapākopajīvī yaḥ sūpakāra iti smṛtaḥ |
sandhyāpūjanahīnaśca pramattaḥ patitaḥ smṛtaḥ
||90||शूद्रपाकोपजीवी यः सूपकार इति स्मृतः ।
सन्ध्यापूजनहीनश्च प्रमत्तः पतितः स्मृतः
uktaṃ sarvaṃ mayā bhadre lakṣaṇaṃ vṛṣalīpateḥ |
ete mahāpātakinaḥ kumbhīpākaṃ prayānti te |
kuṇḍānyanyāni ye yānti nibodha kathayāmi te
||91||उक्तं सर्वं मया भद्रे लक्षणं वृषलीपतेः ।
एते महापातकिनः कुम्भीपाकं प्रयान्ति ते ।
कुण्डान्यन्यानि ये यान्ति निबोध कथयामि ते
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvāde sāvitryupākhyāne nānākarmavipākaphalavarṇanaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34 ||