maṅgalacaṇḍīmanasayorupākhyānavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
kathitaṃ ṣaṣṭhyupākhyānaṃ brahmaputra yathā''gamam |
devī maṅgalacaṇḍī ca tadākhyānaṃ niśāmaya
||1||कथितं षष्ठ्युपाख्यानं ब्रह्मपुत्र यथाऽऽगमम् ।
देवी मङ्गलचण्डी च तदाख्यानं निशामय
tasyāḥ pūjādikaṃ sarvaṃ dharmavaktreṇa yacchrutam |
śrutisammatameveṣṭaṃ sarveṣāṃ viduṣāmapi
||2||तस्याः पूजादिकं सर्वं धर्मवक्त्रेण यच्छ्रुतम् ।
श्रुतिसम्मतमेवेष्टं सर्वेषां विदुषामपि
dakṣā yā vartate caṇḍī kalyāṇeṣu ca maṅgalā |
maṅgaleṣu ca yā dakṣā sā ca maṅgalacaṇḍikā
||3||दक्षा या वर्तते चण्डी कल्याणेषु च मङ्गला ।
मङ्गलेषु च या दक्षा सा च मङ्गलचण्डिका
pūjyā yā vartate caṇḍī maṅgalo'pi mahīsutaḥ |
maṅgalābhīṣṭadevī yā sā vā maṅgalacaṇḍikā
||4||पूज्या या वर्तते चण्डी मङ्गलोऽपि महीसुतः ।
मङ्गलाभीष्टदेवी या सा वा मङ्गलचण्डिका
maṅgalo manuvaṃśyaśca saptadvīpadharāpatiḥ |
tasya pūjyābhīṣṭadevī tena maṅgalacaṇḍikā
||5||मङ्गलो मनुवंश्यश्च सप्तद्वीपधरापतिः ।
तस्य पूज्याभीष्टदेवी तेन मङ्गलचण्डिका
mūrtibhedena sā durgā mūlaprakṛtirīśvarī |
kṛpārūpātipratyakṣā yoṣitāmiṣṭadevatā
||6||मूर्तिभेदेन सा दुर्गा मूलप्रकृतिरीश्वरी ।
कृपारूपातिप्रत्यक्षा योषितामिष्टदेवता
prathame pūjitā sā ca śaṅkareṇa parātparā |
tripurasya vadhe ghore viṣṇunā preritena ca
||7||प्रथमे पूजिता सा च शङ्करेण परात्परा ।
त्रिपुरस्य वधे घोरे विष्णुना प्रेरितेन च
brahman brahmopadeśena durgatena ca saṅkaṭe |
ākāśātpatite yāne daityena pātite ruṣā
||8||ब्रह्मन् ब्रह्मोपदेशेन दुर्गतेन च सङ्कटे ।
आकाशात्पतिते याने दैत्येन पातिते रुषा
brahmaviṣṇūpadiṣṭaśca durgāṃ tuṣṭāva śaṅkaraḥ |
sā ca maṅgalacaṇḍī yā babhūva rūpabhedataḥ
||9||ब्रह्मविष्णूपदिष्टश्च दुर्गां तुष्टाव शङ्करः ।
सा च मङ्गलचण्डी या बभूव रूपभेदतः
uvāca purataḥ śambhorbhayaṃ nāstīti te prabho |
bhagavānvṛṣarūpaśca sarveśaste bhaviṣyati
||10||उवाच पुरतः शम्भोर्भयं नास्तीति ते प्रभो ।
भगवान्वृषरूपश्च सर्वेशस्ते भविष्यति
yuddhaśaktisvarūpāhaṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ |
māyātmanā ca hariṇā sahāyena vṛṣadhvaja
||11||युद्धशक्तिस्वरूपाहं भविष्यामि न संशयः ।
मायात्मना च हरिणा सहायेन वृषध्वज
jahi daityaṃ svaśatruṃ ca surāṇāṃ padaghātakam |
ityuktvāntarhitā devī śambhoḥ śaktirbabhūva sā
||12||जहि दैत्यं स्वशत्रुं च सुराणां पदघातकम् ।
इत्युक्त्वान्तर्हिता देवी शम्भोः शक्तिर्बभूव सा
viṣṇudattena śastreṇa jaghāna tamumāpatiḥ |
munīndra patite daitye sarve devā maharṣayaḥ
||13||विष्णुदत्तेन शस्त्रेण जघान तमुमापतिः ।
मुनीन्द्र पतिते दैत्ये सर्वे देवा महर्षयः
tuṣṭuvuḥ śaṅkaraṃ devaṃ bhaktinamrātmakandharāḥ |
sadyaḥ śirasi śambhośca puṣpavṛṣṭirbabhūva ha
||14||तुष्टुवुः शङ्करं देवं भक्तिनम्रात्मकन्धराः ।
सद्यः शिरसि शम्भोश्च पुष्पवृष्टिर्बभूव ह
brahmā viṣṇuśca santuṣṭo dadau tasmai śubhāśiṣam |
brahmaviṣṇūpadiṣṭaśca susnātaḥ śaṅkarastathā
||15||ब्रह्मा विष्णुश्च सन्तुष्टो ददौ तस्मै शुभाशिषम् ।
ब्रह्मविष्णूपदिष्टश्च सुस्नातः शङ्करस्तथा
pūjayāmāsa tāṃ bhaktyā devīṃ maṅgalacaṇḍikām |
pādyārghyācamanīyaiśca vastraiśca vividhairapi
||16||पूजयामास तां भक्त्या देवीं मङ्गलचण्डिकाम् ।
पाद्यार्घ्याचमनीयैश्च वस्त्रैश्च विविधैरपि
puṣpacandananaivedyairbhaktyā nānāvidhairmune |
chāgairmeṣaiśca mahiṣairgavayaiḥ pakṣibhistathā
||17||पुष्पचन्दननैवेद्यैर्भक्त्या नानाविधैर्मुने ।
छागैर्मेषैश्च महिषैर्गवयैः पक्षिभिस्तथा
vastrālaṅkāramālyaiśca pāyasaiḥ piṣṭakairapi |
madhubhiśca sudhābhiśca phalairnānāvidhairapi
||18||वस्त्रालङ्कारमाल्यैश्च पायसैः पिष्टकैरपि ।
मधुभिश्च सुधाभिश्च फलैर्नानाविधैरपि
saṅgītairnartakairvādyairutsavairnāmakīrtanaiḥ |
dhyātvā mādhyandinoktena dhyānena bhaktipūrvakam
||19||सङ्गीतैर्नर्तकैर्वाद्यैरुत्सवैर्नामकीर्तनैः ।
ध्यात्वा माध्यन्दिनोक्तेन ध्यानेन भक्तिपूर्वकम्
dadau dravyāṇi mūlena mantreṇaiva ca nārada |
oṃ hrīṃ śrīṃ klīṃ sarvapūjye devi maṅgalacaṇḍike
||20||ददौ द्रव्याणि मूलेन मन्त्रेणैव च नारद ।
ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं सर्वपूज्ये देवि मङ्गलचण्डिके
hūm̐ hūm̐ phaṭ svāhāpyekaviṃśākṣaro manuḥ |
pūjyaḥ kalpataruścaiva bhaktānāṃ sarvakāmadaḥ
||21||हूँ हूँ फट् स्वाहाप्येकविंशाक्षरो मनुः ।
पूज्यः कल्पतरुश्चैव भक्तानां सर्वकामदः
daśalakṣajapenaiva mantrasiddhirbhaved dhruvam |
dhyānaṃ ca śrūyatāṃ brahman vedoktaṃ sarvasammatam
||22||दशलक्षजपेनैव मन्त्रसिद्धिर्भवेद् ध्रुवम् ।
ध्यानं च श्रूयतां ब्रह्मन् वेदोक्तं सर्वसम्मतम्
devīṃ ṣoḍaśavarṣīyāṃ śaśvatsusthirayauvanām |
bimboṣṭhīṃ sudatīṃ śuddhāṃ śaratpadmanibhānanām
||23||देवीं षोडशवर्षीयां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम् ।
बिम्बोष्ठीं सुदतीं शुद्धां शरत्पद्मनिभाननाम्
śvetacampakavarṇābhāṃ sunīlotpalalocanām |
jagaddhātrīṃ ca dātrīṃ ca sarvebhyaḥ sarvasampadām
||24||श्वेतचम्पकवर्णाभां सुनीलोत्पललोचनाम् ।
जगद्धात्रीं च दात्रीं च सर्वेभ्यः सर्वसम्पदाम्
saṃsārasāgare ghore jyotīrūpāṃ sadā bhaje |
devyāśca dhyānamityevaṃ stavanaṃ śrūyatāṃ mune
||25||संसारसागरे घोरे ज्योतीरूपां सदा भजे ।
देव्याश्च ध्यानमित्येवं स्तवनं श्रूयतां मुने
mahādeva uvāca
rakṣa rakṣa jaganmātardevi maṅgalacaṇḍike |
hārike vipadāṃ rāśerharṣamaṅgalakārike
||26||रक्ष रक्ष जगन्मातर्देवि मङ्गलचण्डिके ।
हारिके विपदां राशेर्हर्षमङ्गलकारिके
harṣamaṅgaladakṣe ca harṣamaṅgaladāyike |
śubhe maṅgaladakṣe ca śubhe maṅgalacaṇḍike
||27||हर्षमङ्गलदक्षे च हर्षमङ्गलदायिके ।
शुभे मङ्गलदक्षे च शुभे मङ्गलचण्डिके
maṅgale maṅgalārhe ca sarvamaṅgalamaṅgale |
satāṃ maṅgade devi sarveṣāṃ maṅgalālaye
||28||मङ्गले मङ्गलार्हे च सर्वमङ्गलमङ्गले ।
सतां मङ्गदे देवि सर्वेषां मङ्गलालये
pūjye maṅgalavāre ca maṅgalābhīṣṭadevate |
pūjye maṅgalabhūpasya manuvaṃśasya santatam
||29||पूज्ये मङ्गलवारे च मङ्गलाभीष्टदेवते ।
पूज्ये मङ्गलभूपस्य मनुवंशस्य सन्ततम्
maṅgalādhiṣṭhātṛdevi maṅgalānāṃ ca maṅgale |
saṃsāramaṅgalādhāre mokṣamaṅgaladāyini
||30||मङ्गलाधिष्ठातृदेवि मङ्गलानां च मङ्गले ।
संसारमङ्गलाधारे मोक्षमङ्गलदायिनि
sāre ca maṅgalādhāre pāre ca sarvakarmaṇām |
pratimaṅgalavāre ca pūjye maṅgasukhaprade
||31||सारे च मङ्गलाधारे पारे च सर्वकर्मणाम् ।
प्रतिमङ्गलवारे च पूज्ये मङ्गसुखप्रदे
stotreṇānena śambhuśca stutvā maṅgalacaṇḍikām |
pratimaṅgalavāre ca pūjāṃ dattvā gataḥ śivaḥ
||32||स्तोत्रेणानेन शम्भुश्च स्तुत्वा मङ्गलचण्डिकाम् ।
प्रतिमङ्गलवारे च पूजां दत्त्वा गतः शिवः
prathame pūjitā devī śivena sarvamaṅgalā |
dvitīye pūjitā sā ca maṅgalena graheṇa ca
||33||प्रथमे पूजिता देवी शिवेन सर्वमङ्गला ।
द्वितीये पूजिता सा च मङ्गलेन ग्रहेण च
tṛtīte pūjitā bhadrā maṅgalena nṛpeṇa ca |
caturthe maṅgale vāre sundarībhiḥ prapūjitā
||34||तृतीते पूजिता भद्रा मङ्गलेन नृपेण च ।
चतुर्थे मङ्गले वारे सुन्दरीभिः प्रपूजिता
pañcame maṅgalākāṅkṣinarairmaṅgalacaṇḍikā |
pūjitā prativiśveṣu viśveśapūjitā sadā
||35||पञ्चमे मङ्गलाकाङ्क्षिनरैर्मङ्गलचण्डिका ।
पूजिता प्रतिविश्वेषु विश्वेशपूजिता सदा
tataḥ sarvatra sampūjyā babhūva parameśvarī |
devaiśca munibhiścaiva mānavairmanubhirmune
||36||ततः सर्वत्र सम्पूज्या बभूव परमेश्वरी ।
देवैश्च मुनिभिश्चैव मानवैर्मनुभिर्मुने
devyāśca maṅgastotraṃ yaḥ śṛṇoti samāhitaḥ |
tanmaṅgalaṃ bhavettasya na bhavettadamaṅgalam |
vardhate putrapautraiśca maṅgalaṃ ca dine dine
||37||देव्याश्च मङ्गस्तोत्रं यः शृणोति समाहितः ।
तन्मङ्गलं भवेत्तस्य न भवेत्तदमङ्गलम् ।
वर्धते पुत्रपौत्रैश्च मङ्गलं च दिने दिने
śrīnārāyaṇa uvāca
uktaṃ dvayorupākhyānaṃ brahmaputra yathāgamam |
śrūyatāṃ manasā''khyānaṃ yacchrutaṃ dharmavaktrataḥ
||38||उक्तं द्वयोरुपाख्यानं ब्रह्मपुत्र यथागमम् ।
श्रूयतां मनसाऽऽख्यानं यच्छ्रुतं धर्मवक्त्रतः
sā ca kanyā bhagavatī kaśyapasya ca mānasī |
tenaiva manasā devī manasā yā ca dīvyati
||39||सा च कन्या भगवती कश्यपस्य च मानसी ।
तेनैव मनसा देवी मनसा या च दीव्यति
manasā dhyāyate yā ca paramātmānamīśvaram |
tena sā manasā devī tena yogena dīvyati
||40||मनसा ध्यायते या च परमात्मानमीश्वरम् ।
तेन सा मनसा देवी तेन योगेन दीव्यति
ātmārāmā ca sā devī vaiṣṇavī siddhayoginī |
triyugaṃ ca tapastaptvā kṛṣṇasya paramātmanaḥ
||41||आत्मारामा च सा देवी वैष्णवी सिद्धयोगिनी ।
त्रियुगं च तपस्तप्त्वा कृष्णस्य परमात्मनः
jaratkāruśarīraṃ ca dṛṣṭvā yatkṣīṇamīśvaraḥ |
gopīpatirnāma cakre jaratkāruriti prabhuḥ
||42||जरत्कारुशरीरं च दृष्ट्वा यत्क्षीणमीश्वरः ।
गोपीपतिर्नाम चक्रे जरत्कारुरिति प्रभुः
vāñchitaṃ ca dadau tasyai kṛpayā ca kṛpānidhiḥ |
pūjāṃ ca kārayāmāsa cakāra ca svayaṃ prabhuḥ
||43||वाञ्छितं च ददौ तस्यै कृपया च कृपानिधिः ।
पूजां च कारयामास चकार च स्वयं प्रभुः
svarge ca nāgaloke ca pṛthivyāṃ brahmalokataḥ |
bhṛśaṃ jagatsu gaurī sā sundarī ca manoharā |
44 jagadgaurīti vikhyātā tena sā pūjitā satī |
śivaśiṣyā ca sā devī tena śaivī prakīrtitā
||45||स्वर्गे च नागलोके च पृथिव्यां ब्रह्मलोकतः ।
भृशं जगत्सु गौरी सा सुन्दरी च मनोहरा ।
४४ जगद्गौरीति विख्याता तेन सा पूजिता सती ।
शिवशिष्या च सा देवी तेन शैवी प्रकीर्तिता
viṣṇubhaktātīva śaśvadvaiṣṇavī tena kīrtitā |
nāgānāṃ prāṇarakṣitrī yajñe pārīkṣitasya ca
||46||विष्णुभक्तातीव शश्वद्वैष्णवी तेन कीर्तिता ।
नागानां प्राणरक्षित्री यज्ञे पारीक्षितस्य च
nāgeśvarīti vikhyātā sā nāgabhaginīti ca |
viṣaṃ saṃhartumīśā yā tena viṣaharī smṛtā
||47||नागेश्वरीति विख्याता सा नागभगिनीति च ।
विषं संहर्तुमीशा या तेन विषहरी स्मृता
siddhayogaṃ harātprāpa tena sā siddhayoginī |
mahājñānaṃ ca yogaṃ ca mṛtasajjīvanīṃ parām
||48||सिद्धयोगं हरात्प्राप तेन सा सिद्धयोगिनी ।
महाज्ञानं च योगं च मृतसज्जीवनीं पराम्
mahājñānayutāṃ tāṃ ca pravadanti manīṣiṇaḥ |
āstīkasya munīndrasya mātā sāpi tapasvinī
||49||महाज्ञानयुतां तां च प्रवदन्ति मनीषिणः ।
आस्तीकस्य मुनीन्द्रस्य माता सापि तपस्विनी
āstīkamātā vijñātā jagatyāṃ supratiṣṭhitā |
priyā munerjaratkārormunīndrasya mahātmanaḥ
||50||आस्तीकमाता विज्ञाता जगत्यां सुप्रतिष्ठिता ।
प्रिया मुनेर्जरत्कारोर्मुनीन्द्रस्य महात्मनः
yogino viśvapūjyasya jaratkārupriyā tataḥ |
jaratkārurjagadgaurī manasā siddhayoginī
||51||योगिनो विश्वपूज्यस्य जरत्कारुप्रिया ततः ।
जरत्कारुर्जगद्गौरी मनसा सिद्धयोगिनी
vaiṣṇavī nāgabhaginī śaivī nāgeśvarī tathā |
jaratkārupriyāstīkamātā viṣahareti ca
||52||वैष्णवी नागभगिनी शैवी नागेश्वरी तथा ।
जरत्कारुप्रियास्तीकमाता विषहरेति च
mahājñānayutā caiva sā devī viśvapūjitā |
dvādaśaitāni nāmāni pūjākāle tu yaḥ paṭhet
||53||महाज्ञानयुता चैव सा देवी विश्वपूजिता ।
द्वादशैतानि नामानि पूजाकाले तु यः पठेत्
tasya nāgabhayaṃ nāsti tasya vaṃśodbhavasya ca |
nāgabhīte ca śayane nāgagraste ca mandire
||54||तस्य नागभयं नास्ति तस्य वंशोद्भवस्य च ।
नागभीते च शयने नागग्रस्ते च मन्दिरे
nāgaśobhe mahādurge nāgaveṣṭitavigrahe |
idaṃ stotraṃ paṭhitvā tu mucyate nātra saṃśayaḥ
||55||नागशोभे महादुर्गे नागवेष्टितविग्रहे ।
इदं स्तोत्रं पठित्वा तु मुच्यते नात्र संशयः
nityaṃ paṭhedyastaṃ dṛṣṭvā nāgavargaḥ palāyate |
daśalakṣajapenaiva stotrasiddhirbhavennṛṇām
||56||नित्यं पठेद्यस्तं दृष्ट्वा नागवर्गः पलायते ।
दशलक्षजपेनैव स्तोत्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम्
stotrasiddhirbhavedyasya sa viṣaṃ bhoktumīśvaraḥ |
nāgaiśca bhūṣaṇaṃ kṛtvā sa bhavennāgavāhanaḥ
||57||स्तोत्रसिद्धिर्भवेद्यस्य स विषं भोक्तुमीश्वरः ।
नागैश्च भूषणं कृत्वा स भवेन्नागवाहनः
nāgāsano nāgatalpo mahāsiddho bhavennaraḥ |
ante ca viṣṇunā sārdhaṃ krīḍatyeva divāniśam
||58||नागासनो नागतल्पो महासिद्धो भवेन्नरः ।
अन्ते च विष्णुना सार्धं क्रीडत्येव दिवानिशम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvāde maṅgalacaṇḍīmanasayorupākhyānavarṇanaṃ nāma saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 47 ||