trividhavastunirūpaṇannāmaikādaśo'dhyāyaḥ
11 aṣṭacatvāriṃśādadhikaśatatamo'dhyāyaḥ |
śrīgajānana uvāca |
tapo'pi trividhaṃ rājan kāyikādiprabhedataḥ |
ṛjutārjavaśaucāśca brahmacaryamahiṃsanam
||1||११ अष्टचत्वारिंशादधिकशततमोऽध्यायः ।
श्रीगजानन उवाच ।
तपोऽपि त्रिविधं राजन् कायिकादिप्रभेदतः ।
ऋजुतार्जवशौचाश्च ब्रह्मचर्यमहिंसनम्
guruvijñadvijātīnāṃ pūjanaṃ cāsuradviṣām |
svadharmapālanaṃ nityaṃ kāyikaṃ tapa īdṛśam
||2||गुरुविज्ञद्विजातीनां पूजनं चासुरद्विषाम् ।
स्वधर्मपालनं नित्यं कायिकं तप ईदृशम्
marmāspṛkca priyaṃ vākyamanudvegaṃ hitaṃ ṛtam |
adhītirvedaśāstrāṇāṃ vācikaṃ tapa īdṛśama
||3||मर्मास्पृक्च प्रियं वाक्यमनुद्वेगं हितं ऋतम् ।
अधीतिर्वेदशास्त्राणां वाचिकं तप ईदृशम
antaḥprasādaḥ śāntatvaṃ maunamindriyanigrahaḥ |
nirmalāśayatā nityaṃ mānasaṃ tapa īdṛśam
||4||अन्तःप्रसादः शान्तत्वं मौनमिन्द्रियनिग्रहः ।
निर्मलाशयता नित्यं मानसं तप ईदृशम्
akāmataḥ śraddhayā ca yattapaḥ sāttvikaṃ ca tat |
ruḍhyaisatkārapūjārthaṃ sadambhaṃ rājasaṃ tapaḥ
||5||अकामतः श्रद्धया च यत्तपः सात्त्विकं च तत् ।
रुढ्यैसत्कारपूजार्थं सदम्भं राजसं तपः
(vidhivākyapramāṇārthaṃ sadambhaṃ rājasaṃ tapaḥ) tadasthiraṃ janmamṛtī prayacchati na saṃśayaḥ |
parātmapīḍakaṃ yacca tapastāmasamucyate
||6||(विधिवाक्यप्रमाणार्थं सदम्भं राजसं तपः) तदस्थिरं जन्ममृती प्रयच्छति न संशयः ।
परात्मपीडकं यच्च तपस्तामसमुच्यते
vidhivākyapramāṇārthaṃ satpātre deśakālataḥ |
śraddhayā dīyamānaṃ yaddānaṃ tatsāttvikaṃ matam
||7||विधिवाक्यप्रमाणार्थं सत्पात्रे देशकालतः ।
श्रद्धया दीयमानं यद्दानं तत्सात्त्विकं मतम्
upakāraṃ phalaṃ vāpi kāṅkṣadbhirdīyate naraiḥ |
kleśato dīyamānaṃ vā bhaktyā rājasamucyate
||8||उपकारं फलं वापि काङ्क्षद्भिर्दीयते नरैः ।
क्लेशतो दीयमानं वा भक्त्या राजसमुच्यते
akāladeśato'pātre'vajñayā dīyate tu yat |
asatkārācca yaddattaṃ taddānaṃ tāmasaṃ smṛtam
||9||अकालदेशतोऽपात्रेऽवज्ञया दीयते तु यत् ।
असत्काराच्च यद्दत्तं तद्दानं तामसं स्मृतम्
jñānaṃ ca trividhaṃ rājanśaṇuṣva sthiracetasā |
tridhā karma ca kartāraṃ bravīmi te prasaṅgataḥ
||10||ज्ञानं च त्रिविधं राजन्शणुष्व स्थिरचेतसा ।
त्रिधा कर्म च कर्तारं ब्रवीमि ते प्रसङ्गतः
nānāvidheṣu bhūteṣu māmekaṃ vīkṣyate tu yaḥ |
nāśavatsu ca nityaṃ māṃ tajjñānaṃ sāttvikaṃ nṛpa
||11||नानाविधेषु भूतेषु मामेकं वीक्ष्यते तु यः ।
नाशवत्सु च नित्यं मां तज्ज्ञानं सात्त्विकं नृप
teṣu vetti pṛthagbhūtaṃ vividhaṃ bhāvamāśritaḥ |
māmavyayaṃ ca tajjñānaṃ rājasaṃ parikīrtitam
||12||तेषु वेत्ति पृथग्भूतं विविधं भावमाश्रितः ।
मामव्ययं च तज्ज्ञानं राजसं परिकीर्तितम्
hetuhīnamasatyaṃ ca dehātmaviṣayaṃ ca yat |
asadalpārthaviṣayaṃ tāmasaṃ jñānamucyate
||13||हेतुहीनमसत्यं च देहात्मविषयं च यत् ।
असदल्पार्थविषयं तामसं ज्ञानमुच्यते
bhedatastrividhaṃ karma viddhi rājanmayeritam |
kāmanādveṣadambhairyadrahitaṃ nityakarmayat
||14||भेदतस्त्रिविधं कर्म विद्धि राजन्मयेरितम् ।
कामनाद्वेषदम्भैर्यद्रहितं नित्यकर्मयत्
kṛta vinā phalecchāṃ yat karma sāttvikamucyate |
yadbahukleśataḥ karma kṛtaṃ yacca phalecchayā
||15||कृत विना फलेच्छां यत् कर्म सात्त्विकमुच्यते ।
यद्बहुक्लेशतः कर्म कृतं यच्च फलेच्छया
kriyamāṇaṃ nṛbhirdambhāt karma rājasamucyate |
anapekṣya svaśaktiṃ yadarthakṣayakaraṃ ca yat
||16||क्रियमाणं नृभिर्दम्भात् कर्म राजसमुच्यते ।
अनपेक्ष्य स्वशक्तिं यदर्थक्षयकरं च यत्
ajñānāt kriyamāṇaṃ yatkarma tāmasamīritam |
kartāraṃ trividhaṃ viddhi kathyamānaṃ mayā nṛpa
||17||अज्ञानात् क्रियमाणं यत्कर्म तामसमीरितम् ।
कर्तारं त्रिविधं विद्धि कथ्यमानं मया नृप
dhairyotsāhī samo'siddhau siddhau cāvikriyastu yaḥ |
ahaṅkāravimukto yaḥ sa kartā sāttviko nṛpa
||18||धैर्योत्साही समोऽसिद्धौ सिद्धौ चाविक्रियस्तु यः ।
अहङ्कारविमुक्तो यः स कर्ता सात्त्विको नृप
kurvanharṣaṃ ca śokaṃ ca hiṃsā phalaspṛhāṃ ca yaḥ |
aśucirlubdhako yaśca rājaso'sau nigadyate
||19||कुर्वन्हर्षं च शोकं च हिंसा फलस्पृहां च यः ।
अशुचिर्लुब्धको यश्च राजसोऽसौ निगद्यते
pramādājñānasahitaḥ parocchedaparaḥ śaṭhaḥ |
alasastarkavān yastu kartā'sau tāmaso mataḥ
||20||प्रमादाज्ञानसहितः परोच्छेदपरः शठः ।
अलसस्तर्कवान् यस्तु कर्ताऽसौ तामसो मतः
sukhaṃ ca trividhaṃ rājanduḥkhaṃ ca kramataḥ śaṛṇu |
sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ ca mayocyate
||21||सुखं च त्रिविधं राजन्दुःखं च क्रमतः शृणु ।
सात्त्विकं राजसं चैव तामसं च मयोच्यते
viṣavad bhāsate pūrvaṃ duḥkhasyāntakaraṃ ca yat |
icchayamānaṃ tathā vṛtyā yadante'mṛtavadbhavet
||22||विषवद् भासते पूर्वं दुःखस्यान्तकरं च यत् ।
इच्छयमानं तथा वृत्या यदन्तेऽमृतवद्भवेत्
prasādātsvasya buddheryat sāttvikaṃ sukhamīritam |
viṣayāṇāṃ tu yo bhogo bhāsate'mṛtavatpurā
||23||प्रसादात्स्वस्य बुद्धेर्यत् सात्त्विकं सुखमीरितम् ।
विषयाणां तु यो भोगो भासतेऽमृतवत्पुरा
hālāhālamivānte yad rājasaṃ sukhamīritam |
tandripramādasambhūtamālasyaprabhavaṃ ca yat
||24||हालाहालमिवान्ते यद् राजसं सुखमीरितम् ।
तन्द्रिप्रमादसम्भूतमालस्यप्रभवं च यत्
sarvadā mohakaṃ svasya sukhaṃ tāmasamīdṛśam |
na tadasti yadetairyanmuktaṃ syāttrividhairguṇaiḥ
||25||सर्वदा मोहकं स्वस्य सुखं तामसमीदृशम् ।
न तदस्ति यदेतैर्यन्मुक्तं स्यात्त्रिविधैर्गुणैः
rājanbrahmāpi trividhamontatsaditi bhedataḥ |
trilokeṣu tridhābhūtamakhilaṃ bhūpa vartate
||26||राजन्ब्रह्मापि त्रिविधमोन्तत्सदिति भेदतः ।
त्रिलोकेषु त्रिधाभूतमखिलं भूप वर्तते
brahmakṣatriyaviṭśudrāḥ svabhāvādbhinnakarmiṇaḥ |
tāni teṣāṃ tu karmāṇi saṅkṣepātte'dhunā vade
||27||ब्रह्मक्षत्रियविट्शुद्राः स्वभावाद्भिन्नकर्मिणः ।
तानि तेषां तु कर्माणि सङ्क्षेपात्तेऽधुना वदे
antarbāhyendriyāṇāṃ ca vaśatva mārjavaṃ kṣamā |
nānātapāṃsi śaucaṃ ca dvividhaṃ jñānamātmanaḥ
||28||अन्तर्बाह्येन्द्रियाणां च वशत्व मार्जवं क्षमा ।
नानातपांसि शौचं च द्विविधं ज्ञानमात्मनः
vedaśāstrapurāṇānāṃ smṛtināṃ jñānameva ca |
anuṣṭhānaṃ tadarthānāṃ karma brāhmamudāhṛtam
||29||वेदशास्त्रपुराणानां स्मृतिनां ज्ञानमेव च ।
अनुष्ठानं तदर्थानां कर्म ब्राह्ममुदाहृतम्
dārḍhyaṃ śaurya ca dākṣyaṃ ca yuddhe pṛṣṭhapradarśanam |
śaraṇyapālanaṃ dānaṃ dhṛtistejaḥ svabhāvajam
||30||दार्ढ्यं शौर्य च दाक्ष्यं च युद्धे पृष्ठप्रदर्शनम् ।
शरण्यपालनं दानं धृतिस्तेजः स्वभावजम्
prabhutā mana aunnatyaṃ sunītirlokapālanam |
pañcakarmādhikāritvaṃ kṣatrakarma samīritam
||31||प्रभुता मन औन्नत्यं सुनीतिर्लोकपालनम् ।
पञ्चकर्माधिकारित्वं क्षत्रकर्म समीरितम्
nānāvastukrayo bhūmeḥ karṣaṇaṃ rakṣaṇaṃ gavām |
tridhā karmādhikāritvaṃ vaiśyakarma samīritam
||32||नानावस्तुक्रयो भूमेः कर्षणं रक्षणं गवाम् ।
त्रिधा कर्माधिकारित्वं वैश्यकर्म समीरितम्
dānaṃ dvijānāṃ śuśrūṣā sarvadā śivasevanam |
etādṛśaṃ naravyāghra karma śaudramudīritam
||33||दानं द्विजानां शुश्रूषा सर्वदा शिवसेवनम् ।
एतादृशं नरव्याघ्र कर्म शौद्रमुदीरितम्
svasvakarmaratā ete mayyarpyākhilakāriṇaḥ |
matprasādātsthiraṃ sthānaṃ yānti te paramaṃ nṛpa
||34||स्वस्वकर्मरता एते मय्यर्प्याखिलकारिणः ।
मत्प्रसादात्स्थिरं स्थानं यान्ति ते परमं नृप
iti te kathito rājan prasādād yoga uttamaḥ |
sāgopāṅgaḥ savistāro'nādisiddhau mayā priya
||35||इति ते कथितो राजन् प्रसादाद् योग उत्तमः ।
सागोपाङ्गः सविस्तारोऽनादिसिद्धौ मया प्रिय
yuṅkṣva yogaṃ mayākhyātaṃ nākhyātaṃ kasyacinnṛpa |
gopayainaṃ tataḥ siddhiṃ parāṃ yāsyasyanuttamām
||36||युङ्क्ष्व योगं मयाख्यातं नाख्यातं कस्यचिन्नृप ।
गोपयैनं ततः सिद्धिं परां यास्यस्यनुत्तमाम्
ka uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā prasannasya mahātmanaḥ |
gaṇeśasya vareṇyaḥ sa cakāra ca yathoditam
||37||इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रसन्नस्य महात्मनः ।
गणेशस्य वरेण्यः स चकार च यथोदितम्
tyaktvā rājyaṃ kuṭumbaṃ ca kātāraṃ prayayau rayāt |
upadiṣṭaṃ yathāyogamāsthāya muktimāptavān ||
imaṃ yogottamaṃ yogaṃ śaṛṇoti śraddhayā tu yaḥ
||38||त्यक्त्वा राज्यं कुटुम्बं च कातारं प्रययौ रयात् ।
उपदिष्टं यथायोगमास्थाय मुक्तिमाप्तवान् ॥
इमं योगोत्तमं योगं शृणोति श्रद्धया तु यः
so'pi kaivalyamāpnoti yathā yogī tathaiva saḥ ||
ya imaṃ śrāvayedyogaṃ kṛtvā'syārthaṃ subuddhimān
||39||सोऽपि कैवल्यमाप्नोति यथा योगी तथैव सः ॥
य इमं श्रावयेद्योगं कृत्वाऽस्यार्थं सुबुद्धिमान्
yathā yogī tathā so'pi paraṃ nirvāṇamṛcchati ||
yo gītāṃ samyagabhyasya jñātvācārthaṃ gurormukhāt
||40||यथा योगी तथा सोऽपि परं निर्वाणमृच्छति ॥
यो गीतां सम्यगभ्यस्य ज्ञात्वाचार्थं गुरोर्मुखात्
kṛtvā pūjāṃ gaṇeśasya pratyahaṃ paṭhate tu yaḥ ||
ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ vāpi yaḥ paṭhet
||41||कृत्वा पूजां गणेशस्य प्रत्यहं पठते तु यः ॥
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं वापि यः पठेत्
brahmībhūtasya tasyāpi darśanānmucyate naraḥ ||
na yajñairna vratairdānairnāgnihotrairmahādhanaiḥ
||42||ब्रह्मीभूतस्य तस्यापि दर्शनान्मुच्यते नरः ॥
न यज्ञैर्न व्रतैर्दानैर्नाग्निहोत्रैर्महाधनैः
na vedaiḥ samyagabhyastaiḥ samyagjñātaiḥ sahāṅgakaiḥ |
purāṇaśravaṇairnai va na śāstraiḥ sādhucintanaiḥ
||43||न वेदैः सम्यगभ्यस्तैः सम्यग्ज्ञातैः सहाङ्गकैः ।
पुराणश्रवणैर्नै व न शास्त्रैः साधुचिन्तनैः
prāpyate brahma paramamanayā prāpyate naraiḥ |
brahmaghno madyapaḥ steno gurutalpagamo'pi yaḥ
||44||प्राप्यते ब्रह्म परममनया प्राप्यते नरैः ।
ब्रह्मघ्नो मद्यपः स्तेनो गुरुतल्पगमोऽपि यः
caturṇāṃ yastu saṃsargī mahāpātakakāriṇām ||
strīhiṃsā govadhādīnāṃ kartāro ye ca pāpinaḥ
||45||चतुर्णां यस्तु संसर्गी महापातककारिणाम् ॥
स्त्रीहिंसा गोवधादीनां कर्तारो ये च पापिनः
te sarve pratimucyante gītāmetāṃ paṭhanti cet ||
yaḥ paṭhetprayato nityaṃ sa gaṇeśo na saṃśayaḥ
||46||ते सर्वे प्रतिमुच्यन्ते गीतामेतां पठन्ति चेत् ॥
यः पठेत्प्रयतो नित्यं स गणेशो न संशयः
caturthyāṃ yaḥ paṭhedbhaktyā so'pi mokṣāya kalpate ||
tattatkṣetraṃ samāsādya snātvā'bhyarcya gajānanam
||47||चतुर्थ्यां यः पठेद्भक्त्या सोऽपि मोक्षाय कल्पते ॥
तत्तत्क्षेत्रं समासाद्य स्नात्वाऽभ्यर्च्य गजाननम्
sakṛdgītāṃ paṭhedbhaktyā brahmabhūyāya kalpate ||
bhādre māse site pakṣe caturthyāṃ bhaktimānnaraḥ
||48||सकृद्गीतां पठेद्भक्त्या ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥
भाद्रे मासे सिते पक्षे चतुर्थ्यां भक्तिमान्नरः
kṛtvā mahīmayīṃ mūrtiṃ gaṇeśasya caturbhujām ||
savāhanāṃ sāyudhāṃ ca samabhyarca yathāvidhi
||49||कृत्वा महीमयीं मूर्तिं गणेशस्य चतुर्भुजाम् ॥
सवाहनां सायुधां च समभ्यर्च यथाविधि
yaḥ paṭhet saptakṛtvastu gītāmetāṃ prayatnataḥ ||
dadāti tasya santuṣṭo gaṇeśo bhogamuttamam
||50||यः पठेत् सप्तकृत्वस्तु गीतामेतां प्रयत्नतः ॥
ददाति तस्य सन्तुष्टो गणेशो भोगमुत्तमम्
putrānpautrāndhanaṃ dhānyaṃ paśuratnādisampadaḥ ||
vidyārthino bhavedvidyā sukhārthī sukhamāpnuyāt
||51||पुत्रान्पौत्रान्धनं धान्यं पशुरत्नादिसम्पदः ॥
विद्यार्थिनो भवेद्विद्या सुखार्थी सुखमाप्नुयात्
kāmānanyām̐llabhetkāmī muktimante prayānti te
||52||कामानन्याँल्लभेत्कामी मुक्तिमन्ते प्रयान्ति ते
oṃ tatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārthaśāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde guṇatrayakṛtiyogonāmaikādaśo'dhyāyaḥ 11
||53||ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थशास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखण्डे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे गुणत्रयकृतियोगोनामैकादशोऽध्यायः ११
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe guṇatrayakṛtiyogonāma aṣṭacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 148 ||