vināyakacaritrakathanaṃ nāma dvisaptatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
pūrvameva ca dūtena kathito'sau vināyakaḥ |
adityai kāśirājena rathasthena sahāgataḥ
||1||पूर्वमेव च दूतेन कथितोऽसौ विनायकः ।
अदित्यै काशिराजेन रथस्थेन सहागतः
tataḥ sā tadviyogena dhāvamānā yayau puraḥ |
autsukyatvaritā veda nāñcalaṃ patitaṃ svakam
||2||ततः सा तद्वियोगेन धावमाना ययौ पुरः ।
औत्सुक्यत्वरिता वेद नाञ्चलं पतितं स्वकम्
dṛṣṭvā tāṃ muniputro'pi rathātpraskandya satvaraḥ |
āyayau māturabhyāśamāliliṅga ca tāṃ mudā
||3||दृष्ट्वा तां मुनिपुत्रोऽपि रथात्प्रस्कन्द्य सत्वरः ।
आययौ मातुरभ्याशमालिलिङ्ग च तां मुदा
ānandāśru mumocāsau so'pi bāṣpaṃ cirāgataḥ |
muhūrtamekabhāvaṃ tau prāpatuḥ payasī iva
||4||आनन्दाश्रु मुमोचासौ सोऽपि बाष्पं चिरागतः ।
मुहूर्तमेकभावं तौ प्रापतुः पयसी इव
dadau snehātsvasthacittā stanapānaṃ mudā'ditiḥ |
pramṛjya netre provāca śrānto'si bahuvāsaram
||5||ददौ स्नेहात्स्वस्थचित्ता स्तनपानं मुदाऽदितिः ।
प्रमृज्य नेत्रे प्रोवाच श्रान्तोऽसि बहुवासरम्
tato nanāma tāṃ rājā jagau gadgadabhāṣayā |
rājovāca |
nītvā vināyakaṃ devaṃ yātāstu bahuvāsarāḥ
||6||ततो ननाम तां राजा जगौ गद्गदभाषया ।
राजोवाच ।
नीत्वा विनायकं देवं यातास्तु बहुवासराः
ato na mātaḥ kopaṃ tvaṃ mayi kartumihārhasi |
viyogamapi soḍhuṃ ca na śakto'haṃ munipriye
||7||अतो न मातः कोपं त्वं मयि कर्तुमिहार्हसि ।
वियोगमपि सोढुं च न शक्तोऽहं मुनिप्रिये
na tṛptirasti pīyūṣe naudāsinyaṃ nidhāvapi |
dine dine navaprema vardhayatyeṣa no gṛhe
||8||न तृप्तिरस्ति पीयूषे नौदासिन्यं निधावपि ।
दिने दिने नवप्रेम वर्धयत्येष नो गृहे
utpātā bahavo'nena pure no vinivāritāḥ |
asaṅkhyātā hatā daityā devāśca mudamāpitāḥ
||9||उत्पाता बहवोऽनेन पुरे नो विनिवारिताः ।
असङ्ख्याता हता दैत्या देवाश्च मुदमापिताः
bahulā ca kṛtā kīrtiḥ sthāpitā dharmasetavaḥ |
pauruṣaṃ ca tathā'nena kṛtaṃ nendrādibhiḥ kṛtam
||10||बहुला च कृता कीर्तिः स्थापिता धर्मसेतवः ।
पौरुषं च तथाऽनेन कृतं नेन्द्रादिभिः कृतम्
ka uvāca
evaṃ sa sarvavṛttāntaṃ kathayāmāsa sādaram |
tato'ditistu dadhyannaṃ bhrāmayitvā'tyajad bahiḥ
||11||एवं स सर्ववृत्तान्तं कथयामास सादरम् ।
ततोऽदितिस्तु दध्यन्नं भ्रामयित्वाऽत्यजद् बहिः
duṣṭadṛṣṭinipātasya śāntaye bālakopari |
tato bālaṃ sa nṛpatiṃ nināyāśramamaṇḍalam
||12||दुष्टदृष्टिनिपातस्य शान्तये बालकोपरि ।
ततो बालं स नृपतिं निनायाश्रममण्डलम्
kaśyapo hi bahiryāto dṛṣṭvā putraṃ sa bhūpatim |
tau taṃ ca nematurbhaktyā baddhāñjalipuṭāvubhau
||13||कश्यपो हि बहिर्यातो दृष्ट्वा पुत्रं स भूपतिम् ।
तौ तं च नेमतुर्भक्त्या बद्धाञ्जलिपुटावुभौ
āliliṅga munistau ca mūrdhnyāghrāya mudā tadā |
uvāca ruddhakaṇṭho'sāvaṅke kṛtvā vināyakam
||14||आलिलिङ्ग मुनिस्तौ च मूर्ध्न्याघ्राय मुदा तदा ।
उवाच रुद्धकण्ठोऽसावङ्के कृत्वा विनायकम्
kāśirāja nocitaṃ te bālaṃ nītvā vilambanam |
śīghramevānayiṣye'hamityuktvā nītavānkatham
||15||काशिराज नोचितं ते बालं नीत्वा विलम्बनम् ।
शीघ्रमेवानयिष्येऽहमित्युक्त्वा नीतवान्कथम्
viyogenāsya taptānāmaṅgānāṃ me'dhunā nṛpa |
jātā śītalatā puṇyād darśanādasya sāmpratam
||16||वियोगेनास्य तप्तानामङ्गानां मेऽधुना नृप ।
जाता शीतलता पुण्याद् दर्शनादस्य साम्प्रतम्
ka uvāca
tata ūce kāśirājo nipīya munibhāṣitam |
upaviśyāsane ramye prāpyānujñāṃ munenṛpaḥ
||17||तत ऊचे काशिराजो निपीय मुनिभाषितम् ।
उपविश्यासने रम्ये प्राप्यानुज्ञां मुनेनृपः
nṛpa uvāca
asyaiva māyayā jātā satyatā me munīśvara |
madgṛhaṃ deva devena svakīyamiti niścitam
||18||अस्यैव मायया जाता सत्यता मे मुनीश्वर ।
मद्गृहं देव देवेन स्वकीयमिति निश्चितम्
avāptakāmo devo'yaṃ svakāmavaśago mune |
sampādya mama putrasya vivāhaṃ samupāgataḥ
||19||अवाप्तकामो देवोऽयं स्वकामवशगो मुने ।
सम्पाद्य मम पुत्रस्य विवाहं समुपागतः
ka uvāca
tasya daityavadhādīni karmāṇyasmai nyavedayat |
tato jaharṣaturubhau munipatnī muniśca saḥ |
jñātvā parākramaṃ tasya svaputrasya guṇānbahūn
||20||तस्य दैत्यवधादीनि कर्माण्यस्मै न्यवेदयत् ।
ततो जहर्षतुरुभौ मुनिपत्नी मुनिश्च सः ।
ज्ञात्वा पराक्रमं तस्य स्वपुत्रस्य गुणान्बहून्
tataste bhojanaṃ cakruḥ ṣaḍrasānnena sādaram |
dattvāśīrvacanaṃ tasmai visasarja nṛpaṃ muniḥ
||21||ततस्ते भोजनं चक्रुः षड्रसान्नेन सादरम् ।
दत्त्वाशीर्वचनं तस्मै विससर्ज नृपं मुनिः
so'pi tānpraṇanāmātha prādakṣiṇyena niryayau |
prāpyānujñāṃ netrayugmān muñcannaśru suduḥkhitaḥ
||22||सोऽपि तान्प्रणनामाथ प्रादक्षिण्येन निर्ययौ ।
प्राप्यानुज्ञां नेत्रयुग्मान् मुञ्चन्नश्रु सुदुःखितः
smaran guṇagaṇaṃ tasya snehanirbharamānasaḥ |
śīghraṃ prayāto nagaraṃ vādyaghoṣasamanvitaḥ
||23||स्मरन् गुणगणं तस्य स्नेहनिर्भरमानसः ।
शीघ्रं प्रयातो नगरं वाद्यघोषसमन्वितः
sarve nāgarikā bālā vināyakadidṛkṣayā |
āgatā dadṛśustatra tato duḥkhitamānasāḥ
||24||सर्वे नागरिका बाला विनायकदिदृक्षया ।
आगता ददृशुस्तत्र ततो दुःखितमानसाः
nirīkṣya taṃ kāśirājaṃ yayuḥ svaṃ svaṃ niketanam |
aparedyuḥ sarvapaurāḥ papracchustaṃ nṛpaṃ mudā
||25||निरीक्ष्य तं काशिराजं ययुः स्वं स्वं निकेतनम् ।
अपरेद्युः सर्वपौराः पप्रच्छुस्तं नृपं मुदा
yāsya ityuktavān devo nāgataḥ sa kathaṃ nṛpa |
tvaṃ tu niṣṭhurabhāvena tyaktvā taṃ kathamāgataḥ
||26||यास्य इत्युक्तवान् देवो नागतः स कथं नृप ।
त्वं तु निष्ठुरभावेन त्यक्त्वा तं कथमागतः
rājovāca
atyantaṃ prārthito deva uktavānmāṃ munipriyaḥ |
manmūrtisthāpanaṃ kṛtvā sevadhvaṃ sarva eva mām
||27||अत्यन्तं प्रार्थितो देव उक्तवान्मां मुनिप्रियः ।
मन्मूर्तिस्थापनं कृत्वा सेवध्वं सर्व एव माम्
viyogo na ca sarvāntaryāmiṇā vaḥ kathañcana |
tataste kārayāmāsurmūrtiṃ dhātumayīṃ śubhām
||28||वियोगो न च सर्वान्तर्यामिणा वः कथञ्चन ।
ततस्ते कारयामासुर्मूर्तिं धातुमयीं शुभाम्
caturbhujāṃ trinayanāṃ sarvabhūṣaṇabhūṣitām |
śūrpakarṇāṃ gajamukhīṃ sarvāvayavasundarām
||29||चतुर्भुजां त्रिनयनां सर्वभूषणभूषिताम् ।
शूर्पकर्णां गजमुखीं सर्वावयवसुन्दराम्
ḍhuṇḍhirājeti nāmnā tāṃ sthāpayāmāsurādarāt |
ṛtvigbhirbrāhmaṇairanyairvedaśāstraviśāradaiḥ
||30||ढुण्ढिराजेति नाम्ना तां स्थापयामासुरादरात् ।
ऋत्विग्भिर्ब्राह्मणैरन्यैर्वेदशास्त्रविशारदैः
prāsādaṃ paramaṃ kṛtvā pupūjuste dine dine |
yena yenaiva kāmena pūjayed yo vināyakam
||3||प्रासादं परमं कृत्वा पुपूजुस्ते दिने दिने ।
येन येनैव कामेन पूजयेद् यो विनायकम्
taṃ taṃ dadāti tasmai sa bhaktyā sampūjito vibhuḥ |
evaṃ nānāmūrtidharo bhrājate sma vināyakaḥ
||32||तं तं ददाति तस्मै स भक्त्या सम्पूजितो विभुः ।
एवं नानामूर्तिधरो भ्राजते स्म विनायकः
viśveśvare svanagaraṃ yāte sarvasuraiḥ saha |
divodāse cāvimukte kāśirāje sukhaṃ sthite
||33||विश्वेश्वरे स्वनगरं याते सर्वसुरैः सह ।
दिवोदासे चाविमुक्ते काशिराजे सुखं स्थिते
vināyako muniṃ prāha kaśyapaṃ mātaraṃ ca tām |
ahaṃ te putratāṃ yātastapasārādhitaḥ purā
||34||विनायको मुनिं प्राह कश्यपं मातरं च ताम् ।
अहं ते पुत्रतां यातस्तपसाराधितः पुरा
bhūbhāraśca hṛtaḥ samyak hatau daityau mahābalau |
trailokyapīḍakau duṣṭau devāntakanarāntakau
||35||भूभारश्च हृतः सम्यक् हतौ दैत्यौ महाबलौ ।
त्रैलोक्यपीडकौ दुष्टौ देवान्तकनरान्तकौ
devāśca sādhavaścaiva rakṣitāḥ sthāpitāḥ pare |
idānīṃ tu gamiṣyāmi nijalokaṃ cirantanam
||36||देवाश्च साधवश्चैव रक्षिताः स्थापिताः परे ।
इदानीं तु गमिष्यामि निजलोकं चिरन्तनम्
ka uvāca
śrutvā vākyamubhau khinnau bāṣpakaṇṭhau tamūcatuḥ
kadā te darśanaṃ deva punaratra bhaviṣyati
||37||कदा ते दर्शनं देव पुनरत्र भविष्यति
tataḥ sa mātaraṃ prāha darśanaṃ me bhaviṣyati |
bhavānyā mandire mātaḥ satyaṃ me priyabhāṣitam
||38||ततः स मातरं प्राह दर्शनं मे भविष्यति ।
भवान्या मन्दिरे मातः सत्यं मे प्रियभाषितम्
evaṃ śrutvā devavākyaṃ punaryāvad vadatyasau |
tāvadantarhito devastatastau khinnamānasau
||39||एवं श्रुत्वा देववाक्यं पुनर्यावद् वदत्यसौ ।
तावदन्तर्हितो देवस्ततस्तौ खिन्नमानसौ
kārayāmāsāturmūrtiṃ prāsādaṃ cātiśobhanam |
vināyaketi nāmā'sya cakraturbhaktitatparau
||40||कारयामासातुर्मूर्तिं प्रासादं चातिशोभनम् ।
विनायकेति नामाऽस्य चक्रतुर्भक्तितत्परौ
tasyāṃ mūrtau dhyātamātro nityaṃ darśayate vibhuḥ |
svātmānaṃ sarvagaṃ nānārūpiṇaṃ sa vināyakaḥ
||41||तस्यां मूर्तौ ध्यातमात्रो नित्यं दर्शयते विभुः ।
स्वात्मानं सर्वगं नानारूपिणं स विनायकः
gṛtsamada uvāca
evaṃ kīrte samākhyātaṃ caritaṃ te mayā śubham |
vināyakasya devasya śravaṇātsarva siddhidam
||42||एवं कीर्ते समाख्यातं चरितं ते मया शुभम् ।
विनायकस्य देवस्य श्रवणात्सर्व सिद्धिदम्
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvopadravanāśanam |
sarvakāmapradaṃ sarvapāpasañcayanāśanam
||43||धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वोपद्रवनाशनम् ।
सर्वकामप्रदं सर्वपापसञ्चयनाशनम्
punaste kathayiṣyāmi sindhudaityavadhāya saḥ |
avatīrṇaḥ śivagṛhe mayūreśvarasaṃjñitaḥ
||44||पुनस्ते कथयिष्यामि सिन्धुदैत्यवधाय सः ।
अवतीर्णः शिवगृहे मयूरेश्वरसंज्ञितः
bālyātprabhṛtyadbhutāni nānākarmāṇi yo'karot
||45||बाल्यात्प्रभृत्यद्भुतानि नानाकर्माणि योऽकरोत्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vināyakacaritrakathanaṃ nāma dvisaptatitamo'dhyāyaḥ || 72 ||