narāntakanirgamanaṃ nāma ṣaṭpañcāśattamo'dhyāyaḥ
muniruvāja |
tau tu raudrapure ramyāṃ narāntakasabhāṃ gatau |
sahasrastambharucirāṃ maṇimuktāvibhūṣitām
||1||मुनिरुवाज ।
तौ तु रौद्रपुरे रम्यां नरान्तकसभां गतौ ।
सहस्रस्तम्भरुचिरां मणिमुक्ताविभूषिताम्
anekavīrasambadhāṃ nānāścaryavatīṃ śubhām |
śatayojanavistīrṇāṃ tāvadāyāmasaṃyutām
||2||अनेकवीरसम्बधां नानाश्चर्यवतीं शुभाम् ।
शतयोजनविस्तीर्णां तावदायामसंयुताम्
nānāmaṇimaye ramye āsane sa narāntakaḥ |
upaviṣṭastatsamaye tasyāmātyau varāsane
||3||नानामणिमये रम्ये आसने स नरान्तकः ।
उपविष्टस्तत्समये तस्यामात्यौ वरासने
ubhau gaganasaṃlehimūrddhānau balināṃ varau |
natvā tau vadataḥ śūraścapalaśca guṇānbahūna
||4||उभौ गगनसंलेहिमूर्द्धानौ बलिनां वरौ ।
नत्वा तौ वदतः शूरश्चपलश्च गुणान्बहून
vaktavyaṃ dūtavaryeṇa yatsyātsādhvitaracca yat |
anyathā dūtadoṣaḥ syāt svamikopaśca dāruṇaḥ
||5||वक्तव्यं दूतवर्येण यत्स्यात्साध्वितरच्च यत् ।
अन्यथा दूतदोषः स्यात् स्वमिकोपश्च दारुणः
śrutvā tatsvāminā kāryaṃ vicārya svahitaṃ śubham |
āvāṃ vināyake vighnān kartuṃ yātaḥ purīṃ tu tām
||6||श्रुत्वा तत्स्वामिना कार्यं विचार्य स्वहितं शुभम् ।
आवां विनायके विघ्नान् कर्तुं यातः पुरीं तु ताम्
atiguptatarau tatra sthitau bālapratīkṣakau |
vighaṇṭo danturaścātha prathamaṃ bālarūpiṇau
||7||अतिगुप्ततरौ तत्र स्थितौ बालप्रतीक्षकौ ।
विघण्टो दन्तुरश्चाथ प्रथमं बालरूपिणौ
tābhyāmāliṅgatastau sa bhasma cakre vināyakaḥ |
pataṅgaśca vidhūlaśca vāyurūpadharau tataḥ
||8||ताभ्यामालिङ्गतस्तौ स भस्म चक्रे विनायकः ।
पतङ्गश्च विधूलश्च वायुरूपधरौ ततः
yātau bālakamutkṣeptuṃ śira ākramya nāśitau |
pāṣāṇarūpī prabalaḥ śatadhā khaṇḍito'suraḥ
||9||यातौ बालकमुत्क्षेप्तुं शिर आक्रम्य नाशितौ ।
पाषाणरूपी प्रबलः शतधा खण्डितोऽसुरः
kāmakrodhau dvāvasurau rāsabhaṃ rūpamāsthitau |
hantu bālaṃ tu mārge to cūṇitau dharaṇītale
||10||कामक्रोधौ द्वावसुरौ रासभं रूपमास्थितौ ।
हन्तु बालं तु मार्गे तो चूणितौ धरणीतले
tataḥ kuṇḍiyāstuvaraḥ kaunjaraṃ rūpamāsthitaḥ |
mārgamāvṛtya santasthau tatkumbhasya vidāraṇāt
||11||ततः कुण्डियास्तुवरः कौन्जरं रूपमास्थितः ।
मार्गमावृत्य सन्तस्थौ तत्कुम्भस्य विदारणात्
nihataḥ kṣaṇamātreṇa kumāreṇa balena saḥ |
dharmadattagṛhaṃ paścād jṛmbhiṇī hantumāgatā
||12||निहतः क्षणमात्रेण कुमारेण बलेन सः ।
धर्मदत्तगृहं पश्चाद् जृम्भिणी हन्तुमागता
nārikelena śirasi hatā mṛtyumavāpa sā |
jvālāsuro vyāghratuṇḍastṛtīyastu vidāraṇaḥ
||13||नारिकेलेन शिरसि हता मृत्युमवाप सा ।
ज्वालासुरो व्याघ्रतुण्डस्तृतीयस्तु विदारणः
āgatā nāśituṃ bālamādyo jajvāla tāṃ purīm |
antyaḥ sāhāyyamakarod vāyurūpatayā'sya ha
||14||आगता नाशितुं बालमाद्यो जज्वाल तां पुरीम् ।
अन्त्यः साहाय्यमकरोद् वायुरूपतयाऽस्य ह
vidāryāsyaṃ vyāghratuṇḍo'bhakṣayaccākhilān janān |
trayo'pi nihatāstena bālenā'nantamāyayā
||15||विदार्यास्यं व्याघ्रतुण्डोऽभक्षयच्चाखिलान् जनान् ।
त्रयोऽपि निहतास्तेन बालेनाऽनन्तमायया
meghanāmā mahādaityo gāṇakaṃ rūpamāsthitaḥ |
nihato mudrikāghātāt tadadbhutamivābhavat
||16||मेघनामा महादैत्यो गाणकं रूपमास्थितः ।
निहतो मुद्रिकाघातात् तदद्भुतमिवाभवत्
kūpaśca kandaraścobhau nihatau māyinau balāt |
ambhāsuro'ndhakastuṅgo nāśituṃ bālamāgatāḥ
||17||कूपश्च कन्दरश्चोभौ निहतौ मायिनौ बलात् ।
अम्भासुरोऽन्धकस्तुङ्गो नाशितुं बालमागताः
ekenākāri tu tamo dhārābhirvavṛṣe paraḥ |
aparastuṅgaśikharo nyapatadbālakopari
||18||एकेनाकारि तु तमो धाराभिर्ववृषे परः ।
अपरस्तुङ्गशिखरो न्यपतद्बालकोपरि
mahāvihaṅgarūpeṇa dūre kṣiptātrayo'pi ca |
teṣāṃ pratikṛtiṃ kartuṃ bhramarā nāma rākṣasī
||19||महाविहङ्गरूपेण दूरे क्षिप्तात्रयोऽपि च ।
तेषां प्रतिकृतिं कर्तुं भ्रमरा नाम राक्षसी
āgatā bhakṣituṃ bālaṃ duṣṭāśayavatī śubhā |
taduraḥsthalamākramya prāṇān jagrāha vighnarāṭ
||20||आगता भक्षितुं बालं दुष्टाशयवती शुभा ।
तदुरःस्थलमाक्रम्य प्राणान् जग्राह विघ्नराट्
tata āvāṃ taḍidrūpamāsthāya bālakaṃ gatau |
vihantuṃ tena vidhṛtau karayorbalaśālinā
||21||तत आवां तडिद्रूपमास्थाय बालकं गतौ ।
विहन्तुं तेन विधृतौ करयोर्बलशालिना
kṛpāvatā vimuktau ca pṛṣṭvā sarva cikīrṣitam |
kathayitvodantamamumāgatau svāminaṃ prati
||22||कृपावता विमुक्तौ च पृष्ट्वा सर्व चिकीर्षितम् ।
कथयित्वोदन्तममुमागतौ स्वामिनं प्रति
ekadā nagare tatra sarvairekaḥ samāhṛtaḥ |
bhojanāya ca śuklena daridreṇa vināyakaḥ
||23||एकदा नगरे तत्र सर्वैरेकः समाहृतः ।
भोजनाय च शुक्लेन दरिद्रेण विनायकः
viśīrṇamodanaṃ bhuktvā saha tailena prāgvibhuḥ |
paśvād gato'nantakāyo bhoktuṃ sarvagṛheṣa saḥ
||24||विशीर्णमोदनं भुक्त्वा सह तैलेन प्राग्विभुः ।
पश्वाद् गतोऽनन्तकायो भोक्तुं सर्वगृहेष सः
sarvatra kāśirājena sahito bubhuje hi saḥ |
kāśirājena mūḍhena na jñātaṃ tadviceṣṭitam
||25||सर्वत्र काशिराजेन सहितो बुभुजे हि सः ।
काशिराजेन मूढेन न ज्ञातं तद्विचेष्टितम्
svāminnetādṛśī śaktiḥ kvāpi dṛṣṭā na ca śrutā |
idānīṃ yaddhitaṃ te syāt taddhi samyagvidhīyatām
||26||स्वामिन्नेतादृशी शक्तिः क्वापि दृष्टा न च श्रुता ।
इदानीं यद्धितं ते स्यात् तद्धि सम्यग्विधीयताम्
jānīvahe na jetā'sya trailokye vidyate pumān |
muniruvāca |
itthaṃ śrutvā tayorvākyaṃ prajajvāla surāntakaḥ |
vamati sma mukhādagniṃ viśvamattuṃ prasāritāt
||27||जानीवहे न जेताऽस्य त्रैलोक्ये विद्यते पुमान् ।
मुनिरुवाच ।
इत्थं श्रुत्वा तयोर्वाक्यं प्रजज्वाल सुरान्तकः ।
वमति स्म मुखादग्निं विश्वमत्तुं प्रसारितात्
kapiruḍḍānaśīlo'pi na siṃhaṃ bādhate kvacit |
baddhvā tu bhrukuṭīmugrāmuvāca sa narāntakaḥ
||28||कपिरुड्डानशीलोऽपि न सिंहं बाधते क्वचित् ।
बद्ध्वा तु भ्रुकुटीमुग्रामुवाच स नरान्तकः
grāsaśīlaścājagaro na mahīṃ grasate kvacit |
āścaryaṃ mamacitte tu bhavadvākyādupāgatam
||29||ग्रासशीलश्चाजगरो न महीं ग्रसते क्वचित् ।
आश्चर्यं ममचित्ते तु भवद्वाक्यादुपागतम्
khadyoto rājate tāvadyāvaccandro na dṛśyate |
candro'pi rājate tāvad yāvatsūryo na dṛśyate
||30||खद्योतो राजते तावद्यावच्चन्द्रो न दृश्यते ।
चन्द्रोऽपि राजते तावद् यावत्सूर्यो न दृश्यते
na dṛśyate yadā rāhustāvat sūryo'pi rājate |
na dṛṣṭaḥ kālarūpo'haṃ tāvad bālo mahānayam
||31||न दृश्यते यदा राहुस्तावत् सूर्योऽपि राजते ।
न दृष्टः कालरूपोऽहं तावद् बालो महानयम्
sakāśirājaṃ taṃ bālaṃ jānīyātāṃ divaṃ gatam |
yatra te nihatā daityā gatāstatra gamiṣyati
||32||सकाशिराजं तं बालं जानीयातां दिवं गतम् ।
यत्र ते निहता दैत्या गतास्तत्र गमिष्यति
muniruvāca
evamuktvā samuttasthau jagarja garjayan diśaḥ |
ca kampe pṛthivī sarvā tadgarjanaravākulā
||33||एवमुक्त्वा समुत्तस्थौ जगर्ज गर्जयन् दिशः ।
च कम्पे पृथिवी सर्वा तद्गर्जनरवाकुला
tata ājñāpayat sarvānvīrān sajjībhavantviti |
kāśirājasya nagarīṃ yāmi yuddhāya daṃśitaḥ
||34||तत आज्ञापयत् सर्वान्वीरान् सज्जीभवन्त्विति ।
काशिराजस्य नगरीं यामि युद्धाय दंशितः
tasminvadati senetthaṃ sannaddhā samupāgatā |
sarvaśāntikarā ghorā caturaṅgadhvajānvitā
||35||तस्मिन्वदति सेनेत्थं सन्नद्धा समुपागता ।
सर्वशान्तिकरा घोरा चतुरङ्गध्वजान्विता
sainyena rajasā sarvaṃ vyāptamāsīd digantaram |
ācchādite dinakare na prājñāyata kiñcana
||36||सैन्येन रजसा सर्वं व्याप्तमासीद् दिगन्तरम् ।
आच्छादिते दिनकरे न प्राज्ञायत किञ्चन
padātayo'pyasaṅkhyeyāḥ sindūrāruṇamastakāḥ |
uḍḍīyoḍḍīya dhāvanto mithyāyuddhaṃ pracakrire
||37||पदातयोऽप्यसङ्ख्येयाः सिन्दूरारुणमस्तकाः ।
उड्डीयोड्डीय धावन्तो मिथ्यायुद्धं प्रचक्रिरे
muktakeśāḥ khaḍgahastā bhṛśuṇḍīcarmapāṇayaḥ |
pāṣāṇadrumakhaṭvāgṅaśaktipāśakarāḥ pare
||38||मुक्तकेशाः खड्गहस्ता भृशुण्डीचर्मपाणयः ।
पाषाणद्रुमखट्वाग्ङशक्तिपाशकराः परे
tato yayau gajānīkaṃ ghaṇṭānādavibhūṣitam |
sindūrāruṇasadgaṇḍaṃ dantāvaraṇarājitam
||39||ततो ययौ गजानीकं घण्टानादविभूषितम् ।
सिन्दूरारुणसद्गण्डं दन्तावरणराजितम्
nānādhātuvicitro nu parvatānāṃ vrajo vrajan |
cītkāreṇa nadaddantairbhidanniva girivrajam
||40||नानाधातुविचित्रो नु पर्वतानां व्रजो व्रजन् ।
चीत्कारेण नदद्दन्तैर्भिदन्निव गिरिव्रजम्
ādhoraṇā yadā na syustadā sarvaṃ hataṃ bhavet |
dānodakena tu rajaḥ praśāntamabhavat tadā
||41||आधोरणा यदा न स्युस्तदा सर्वं हतं भवेत् ।
दानोदकेन तु रजः प्रशान्तमभवत् तदा
aśvārohāstayorjagmurmukuṭāṭopamastakāḥ |
śastrikācarmanistriṃśadhanurbāṇavibhūṣitāḥ
||42||अश्वारोहास्तयोर्जग्मुर्मुकुटाटोपमस्तकाः ।
शस्त्रिकाचर्मनिस्त्रिंशधनुर्बाणविभूषिताः
bṛṃhitairheṣitairvyoma kurvantaḥ saguṇaṃ bhṛśam |
kaṅkālaiśca tanutrāṇaistriśūlaiśca virājitāḥ
||43||बृंहितैर्हेषितैर्व्योम कुर्वन्तः सगुणं भृशम् ।
कङ्कालैश्च तनुत्राणैस्त्रिशूलैश्च विराजिताः
gadāmudgarapaṭṭīśamahāparaśupāṇayaḥ |
cakratomarabhallāsipāśasṛṇikarāḥ pare
||44||गदामुद्गरपट्टीशमहापरशुपाणयः ।
चक्रतोमरभल्लासिपाशसृणिकराः परे
aśvā alaṅkṛtā nānālaṅkāraiścāmarairapi |
manojavā vāyuvegā vyomaivākrāntumicchavaḥ
||45||अश्वा अलङ्कृता नानालङ्कारैश्चामरैरपि ।
मनोजवा वायुवेगा व्योमैवाक्रान्तुमिच्छवः
tataḥ suvarṇarajatamuktāmaṇivibhūṣitam |
suvarṇākṣairdhvajairyuktaṃ nānālaṅkṛtavājibhiḥ
||46||ततः सुवर्णरजतमुक्तामणिविभूषितम् ।
सुवर्णाक्षैर्ध्वजैर्युक्तं नानालङ्कृतवाजिभिः
nānāyuddhasamūhaiśca dhanurbāṇaśatairyutam |
kārtasvaramahācakraṃ kiṅkiṇījālamaṇḍitam
||47||नानायुद्धसमूहैश्च धनुर्बाणशतैर्युतम् ।
कार्तस्वरमहाचक्रं किङ्किणीजालमण्डितम्
mahārathī mahāmātyo rathamāsthāya niryayau |
kṛṣṇadeho mahākāyo vīrakaṅkaṇaśobhitaḥ
||48||महारथी महामात्यो रथमास्थाय निर्ययौ ।
कृष्णदेहो महाकायो वीरकङ्कणशोभितः
lasatkuṇḍalasuśrotro mahāmukuṭamaṇḍitaḥ |
muktāsuvarṇamālāḍhyo mudrikākhaḍgamaṇḍitaḥ
||49||लसत्कुण्डलसुश्रोत्रो महामुकुटमण्डितः ।
मुक्तासुवर्णमालाढ्यो मुद्रिकाखड्गमण्डितः
keśarāgarukastūrīkarpūrāṅgavilepanaḥ |
śucirasrāṇi sasmāra na prayuktāni kutracit
||50||केशरागरुकस्तूरीकर्पूराङ्गविलेपनः ।
शुचिरस्राणि सस्मार न प्रयुक्तानि कुत्रचित्
vīrāveśena sa babhau rogī śophāṃ gato yathā |
nānāvāditranirghoṣairnādayan vidiśo diśaḥ
||51||वीरावेशेन स बभौ रोगी शोफां गतो यथा ।
नानावादित्रनिर्घोषैर्नादयन् विदिशो दिशः
vīrā vināyakaṃ jetuṃ hṛṣṭā garjantyanekaśaḥ |
bṛṃhitairhaṣitaiḥkṣveḍai rathanemisvanairapi
||52||वीरा विनायकं जेतुं हृष्टा गर्जन्त्यनेकशः ।
बृंहितैर्हषितैःक्ष्वेडै रथनेमिस्वनैरपि
ninādaṃ taṃ samākarṇya trastā devā darīṃ yayuḥ |
evaṃ narāntakaḥ kāśīrājasya nagarīṃ yayau
||53||निनादं तं समाकर्ण्य त्रस्ता देवा दरीं ययुः ।
एवं नरान्तकः काशीराजस्य नगरीं ययौ
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe narāntakanirgamanaṃ nāma ṣaṭpañcāśattamo'dhyāyaḥ || 56 ||