sindhuvairupyakaraṇaṃ nāma pañcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
śrutvā senājayaṃ daityau yayau cintāṃ mahattarām |
atyantamlānavadano nimagno duḥkhasāgare
||1||श्रुत्वा सेनाजयं दैत्यौ ययौ चिन्तां महत्तराम् ।
अत्यन्तम्लानवदनो निमग्नो दुःखसागरे
manasā paritaptena cintayāmāsa daityarāṭ |
sindhuruvāca |
viparītamidaṃ kasmājjātaṃ na jñāyate mayā
||2||मनसा परितप्तेन चिन्तयामास दैत्यराट् ।
सिन्धुरुवाच ।
विपरीतमिदं कस्माज्जातं न ज्ञायते मया
pipīlikā graset kiṃ nu brahmāṇḍaṃ lokasaṅkulam |
yasyāgre maśakā devā āsannindrādayo mama
||3||पिपीलिका ग्रसेत् किं नु ब्रह्माण्डं लोकसङ्कुलम् ।
यस्याग्रे मशका देवा आसन्निन्द्रादयो मम
śivārbhakena tasyādya kathaṃ senā vinirjitā |
ka uvāca |
ityuktvā hayamāruhya dhanurbāṇāsicarmabhṛt
||4||शिवार्भकेन तस्याद्य कथं सेना विनिर्जिता ।
क उवाच ।
इत्युक्त्वा हयमारुह्य धनुर्बाणासिचर्मभृत्
ahatvā taṃ mayūreśaṃ darśayiṣye mukhaṃ na ca |
ityuktvā'bhiyayau sindhū raṇabhūmau pataṅgavat
||5||अहत्वा तं मयूरेशं दर्शयिष्ये मुखं न च ।
इत्युक्त्वाऽभिययौ सिन्धू रणभूमौ पतङ्गवत्
sajjaṃ cakāra ca dhanurnādayan gaganaṃ diśaḥ |
vyasṛjad bāṇajālāni tīkṣṇānyagnimukhāni saḥ
||6||सज्जं चकार च धनुर्नादयन् गगनं दिशः ।
व्यसृजद् बाणजालानि तीक्ष्णान्यग्निमुखानि सः
ca kampe pṛthivī sarvā mūrchitā jantavo'khilāḥ |
prākṣipad devasenāyāmasaṅkhyātām̐śca patriṇaḥ
||7||च कम्पे पृथिवी सर्वा मूर्छिता जन्तवोऽखिलाः ।
प्राक्षिपद् देवसेनायामसङ्ख्याताँश्च पत्रिणः
chinnā bhinnāḥ surāḥ petustacchasrāghātapīḍitāḥ |
palāyantaḥ surāḥ petuste'pi pṛṣṭhe śarairhatāḥ
||8||छिन्ना भिन्नाः सुराः पेतुस्तच्छस्राघातपीडिताः ।
पलायन्तः सुराः पेतुस्तेऽपि पृष्ठे शरैर्हताः
tataḥ sarvā mayūreśavāhinī vyagratāmiyāt |
dvidhābhūtā jānupādāḥ keṣāñcinmastakā api
||9||ततः सर्वा मयूरेशवाहिनी व्यग्रतामियात् ।
द्विधाभूता जानुपादाः केषाञ्चिन्मस्तका अपि
śaravṛṣṭayā sindhuhastamuktayā raṇamūrdhani |
abhavat tumulaṃ yuddhamanivāryaṃ bhayāvaham
||10||शरवृष्टया सिन्धुहस्तमुक्तया रणमूर्धनि ।
अभवत् तुमुलं युद्धमनिवार्यं भयावहम्
sindhoścaiva gaṇeśasya senayorubhayorapi |
kolāhale mahāghore dhvānte gāḍhe rajaḥkṛte
||11||सिन्धोश्चैव गणेशस्य सेनयोरुभयोरपि ।
कोलाहले महाघोरे ध्वान्ते गाढे रजःकृते
purogān jaghnire sarve parān svānapi te tadā |
śastrāghātairhatā senā devasenācaraiḥ parā
||12||पुरोगान् जघ्निरे सर्वे परान् स्वानपि ते तदा ।
शस्त्राघातैर्हता सेना देवसेनाचरैः परा
tataḥ sindhurhayāt tasmādavaruhya pade'grahīt |
pātayāmāsa sahasā vīrabhadraṃ ca vegataḥ
||13||ततः सिन्धुर्हयात् तस्मादवरुह्य पदेऽग्रहीत् ।
पातयामास सहसा वीरभद्रं च वेगतः
ahananmastake so'tha nandinaṃ balavattaram |
bhūtarājaṃ ca khaḍgena mārayansahasākaṭau
||14||अहनन्मस्तके सोऽथ नन्दिनं बलवत्तरम् ।
भूतराजं च खड्गेन मारयन्सहसाकटौ
puṣpadantasyodaraṃ ca bibheda balavattaram |
śikhāmākramya prākarṣaddhiraṇyagarbhamojasā
||15||पुष्पदन्तस्योदरं च बिभेद बलवत्तरम् ।
शिखामाक्रम्य प्राकर्षद्धिरण्यगर्भमोजसा
śyāmalasya lalāṭaṃ sa bibheda śaraghātataḥ |
capalasya hanū roṣājjaghāna vikaṭaṃ raṇe
||16||श्यामलस्य ललाटं स बिभेद शरघाततः ।
चपलस्य हनू रोषाज्जघान विकटं रणे
lambakarṇasya kaṇṭhaṃ sa bibheda bāṇasañcayaiḥ |
dhṛtvā tu caraṇau raktalocanaṃ ca nyapātayat
||17||लम्बकर्णस्य कण्ठं स बिभेद बाणसञ्चयैः ।
धृत्वा तु चरणौ रक्तलोचनं च न्यपातयत्
hastānnistīrya sahasā sumukhaḥ prāpalajjavāt |
somaṃ lattāprahāreṇa raṇabhūmāvapātayat
||18||हस्तान्निस्तीर्य सहसा सुमुखः प्रापलज्जवात् ।
सोमं लत्ताप्रहारेण रणभूमावपातयत्
jaṭharaṃ dārayāmāsa bhṛṅgiṇo'siprahārataḥ |
dāvānalasya ca śiro bhedayāmāsa sāyakaiḥ
||19||जठरं दारयामास भृङ्गिणोऽसिप्रहारतः ।
दावानलस्य च शिरो भेदयामास सायकैः
pañcānanasya pṛṣṭhe so'vadhīcca capalo yudhi |
evaṃ sarve mahāvīrā nihatā raṇamūrdhani
||20||पञ्चाननस्य पृष्ठे सोऽवधीच्च चपलो युधि ।
एवं सर्वे महावीरा निहता रणमूर्धनि
drutaṃ palāyitāścānye tataḥ sindhuḥ puro yarau |
jagarja ghanavad ghoraṃ nādayan bhuvanatrayam
||21||द्रुतं पलायिताश्चान्ये ततः सिन्धुः पुरो यरौ ।
जगर्ज घनवद् घोरं नादयन् भुवनत्रयम्
sa vivyādha mayūreśaṃ śarajālairanekadhā |
tasya dehaṃ samālokya vikarālaṃ bhayānakam
||22||स विव्याध मयूरेशं शरजालैरनेकधा ।
तस्य देहं समालोक्य विकरालं भयानकम्
virūpākṣādayaḥ sarve palāyanamakurvata |
muniyukto gaṇeśaśca yuyudhe saṃyuge tadā
||23||विरूपाक्षादयः सर्वे पलायनमकुर्वत ।
मुनियुक्तो गणेशश्च युयुधे संयुगे तदा
sa cakampe kariśiśuḥ siṃhasyevāsya darśanāt |
tato'bravīd roṣavaśāt sindhustaṃ tu guṇeśvaram
||24||स चकम्पे करिशिशुः सिंहस्येवास्य दर्शनात् ।
ततोऽब्रवीद् रोषवशात् सिन्धुस्तं तु गुणेश्वरम्
sindhuruvāca
durātte'śrāvi bahuśaḥ puruṣārthaḥ śivārbhaka |
pratyakṣaṃ dṛśyase re tvaṃ jambūka iva durbalaḥ
||25||दुरात्तेऽश्रावि बहुशः पुरुषार्थः शिवार्भक ।
प्रत्यक्षं दृश्यसे रे त्वं जम्बूक इव दुर्बलः
kathaṃ me sahase mūḍha talāghātaṃ śilābhidam |
tvayā mātuḥ stanaṃ pītvā nartavyaṃ hi gṛhāṅgaṇe
||26||कथं मे सहसे मूढ तलाघातं शिलाभिदम् ।
त्वया मातुः स्तनं पीत्वा नर्तव्यं हि गृहाङ्गणे
śakrādayo jitā yena tasya te gaṇanā'tra kā |
nivārayati māṃ mūḍha kṛpā tvāṃ hantumutsukam
||27||शक्रादयो जिता येन तस्य ते गणनाऽत्र का ।
निवारयति मां मूढ कृपा त्वां हन्तुमुत्सुकम्
kathaṃ te komalāṅgeṣu vidhye tīkṣṇetarān śarān |
deva uvāca |
kimarthaṃ valgase mūḍhabhāvenādhama pāmara
||28||कथं ते कोमलाङ्गेषु विध्ये तीक्ष्णेतरान् शरान् ।
देव उवाच ।
किमर्थं वल्गसे मूढभावेनाधम पामर
nāvatāraṃ gṛhiṣye'haṃ yadi jāne'lpakaṃ vapuḥ |
tavedānīṃ haniṣyāmi kṣaṇena dehamalpakam
||29||नावतारं गृहिष्येऽहं यदि जानेऽल्पकं वपुः ।
तवेदानीं हनिष्यामि क्षणेन देहमल्पकम्
sūryadattād varād duṣṭa duṣkarmanirato bhavān |
idānī sa gataḥ kālo matyukāla upasthite
||30||सूर्यदत्ताद् वराद् दुष्ट दुष्कर्मनिरतो भवान् ।
इदानी स गतः कालो मत्युकाल उपस्थिते
valganākuśalastvaṃ kiṃ yuddhamadya kariṣyasi |
tvā hantuṃ mocituṃ devāndhṛtaṃ rūpamidaṃ mayā
||31||वल्गनाकुशलस्त्वं किं युद्धमद्य करिष्यसि ।
त्वा हन्तुं मोचितुं देवान्धृतं रूपमिदं मया
antakāle sannihite puruṣārtho vṛthā bhavet |
mayā hate mahāsthānaṃ mama prāpsyasi durlabham
||32||अन्तकाले सन्निहिते पुरुषार्थो वृथा भवेत् ।
मया हते महास्थानं मम प्राप्स्यसि दुर्लभम्
sindhuruvāca
yāvannacchedmi te mūḍha komalaṃ dehamuttamam |
tāvadvalgasi yo yasya bhaktaḥ syāt sa mṛto vrajet
||33||यावन्नच्छेद्मि ते मूढ कोमलं देहमुत्तमम् ।
तावद्वल्गसि यो यस्य भक्तः स्यात् स मृतो व्रजेत्
tasya lokaṃ vṛthā hi tvaṃ na praśaṃsāṃ vadātmanaḥ |
ka uvāca |
evamuktvā mahādaityaḥ sāyakaṃ parabhedinam
||34||तस्य लोकं वृथा हि त्वं न प्रशंसां वदात्मनः ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वा महादैत्यः सायकं परभेदिनम्
na kadācit prakaṭitamatitīkṣṇaṃ jayāvaham |
smṛtvā sūryaṃ dhanurgṛhya sajjaṃ kṛtvā nyayojayat
||35||न कदाचित् प्रकटितमतितीक्ष्णं जयावहम् ।
स्मृत्वा सूर्यं धनुर्गृह्य सज्जं कृत्वा न्ययोजयत्
ṭaṇatkāreṇa dhanuṣo nāditaṃ bhuvanatrayam |
mumoca bāṇaṃ taṃ deve mayūreśe balātkhalaḥ
||36||टणत्कारेण धनुषो नादितं भुवनत्रयम् ।
मुमोच बाणं तं देवे मयूरेशे बलात्खलः
sa jajvāla diśaḥ sarvā gaganaṃ vidiśo'pi ca |
taṃ dṛṣṭvā sa mayūreśastatyāja paraśuṃ nijam
||37||स जज्वाल दिशः सर्वा गगनं विदिशोऽपि च ।
तं दृष्ट्वा स मयूरेशस्तत्याज परशुं निजम्
vajrāt sārataraṃ sarvavairidarpaharaṃ param |
adahat so'pi trīṃllokānpralayānalasannibhaḥ
||38||वज्रात् सारतरं सर्ववैरिदर्पहरं परम् ।
अदहत् सोऽपि त्रींल्लोकान्प्रलयानलसन्निभः
paraśuḥ khaṇḍayāmāsa nabhasyeva ca taṃ śaram |
dharāyāṃ pātya śatadhā daityahastamathācchinat
||39||परशुः खण्डयामास नभस्येव च तं शरम् ।
धरायां पात्य शतधा दैत्यहस्तमथाच्छिनत्
dhanurbhārasahaṃ ghoraṃ nabhasyaiva gataṃ karāt |
tataḥ krodhena daityaḥ sa cakraṃ tatyāja śastrave
||40||धनुर्भारसहं घोरं नभस्यैव गतं करात् ।
ततः क्रोधेन दैत्यः स चक्रं तत्याज शस्त्रवे
śatahṛdeva tacchabdaṃ cakāra garjayandiśaḥ |
(śatadhārañca) dṛṣṭvā tatra mayūreśaḥ śūlamugraṃ mumoca ha
||41||शतहृदेव तच्छब्दं चकार गर्जयन्दिशः ।
(शतधारञ्च) दृष्ट्वा तत्र मयूरेशः शूलमुग्रं मुमोच ह
dadāha bhuvanaṃ tacca papāta daityamastake |
mukuṭaṃ kuṇḍale karṇau khaṇḍayitvā yayau punaḥ
||42||ददाह भुवनं तच्च पपात दैत्यमस्तके ।
मुकुटं कुण्डले कर्णौ खण्डयित्वा ययौ पुनः
mayūreśakaraṃ śīghraṃ yathā na tyājitaṃ tathā |
tataḥ krodhāduvācainaṃ chinnakarṇo mahāsuraḥ
||43||मयूरेशकरं शीघ्रं यथा न त्याजितं तथा ।
ततः क्रोधादुवाचैनं छिन्नकर्णो महासुरः
pauruṣaṃ darśitaṃ te'dya darśayiṣye tavāpi ca |
idānīṃ śaraghātena chinadmi nāsikāṃ tava
||44||पौरुषं दर्शितं तेऽद्य दर्शयिष्ये तवापि च ।
इदानीं शरघातेन छिनद्मि नासिकां तव
ityuktvā khar̤agahasto'sau taṃ jagāma guṇeśvaram |
mayūreśastadā cakre nānā rūpāṇi sarvataḥ
||45||इत्युक्त्वा खड़गहस्तोऽसौ तं जगाम गुणेश्वरम् ।
मयूरेशस्तदा चक्रे नाना रूपाणि सर्वतः
āyudhāni ca catvāri bibhrat karacatuṣṭaye |
tataḥ sa vismayāviṣṭo daśadikṣu vyalokayat
||46||आयुधानि च चत्वारि बिभ्रत् करचतुष्टये ।
ततः स विस्मयाविष्टो दशदिक्षु व्यलोकयत्
dadarśa tatra taṃ devaṃ caturāyudhabhūṣitam |
tataḥ sa lajjito gehaṃ nijaṃ gantuṃ manodadhe
||47||ददर्श तत्र तं देवं चतुरायुधभूषितम् ।
ततः स लज्जितो गेहं निजं गन्तुं मनोदधे
tathāpi purato'paśyanmayūreśaṃ tathāvidham |
ācchādya netre sa yayau hṛdyenaṃ samalokayan
||48||तथापि पुरतोऽपश्यन्मयूरेशं तथाविधम् ।
आच्छाद्य नेत्रे स ययौ हृद्येनं समलोकयन्
unmīsya netre so'paśyatpura enaṃ śikhaṇḍini |
tato daityo bubodhainaṃ svānte raviprasādataḥ
||49||उन्मीस्य नेत्रे सोऽपश्यत्पुर एनं शिखण्डिनि ।
ततो दैत्यो बुबोधैनं स्वान्ते रविप्रसादतः
raṇasthalātpurīṃ yāta ācchādya vadanāmbujam |
hataśeṣaiśca vīraiśca tādṛśaiḥ parivāritaḥ
||50||रणस्थलात्पुरीं यात आच्छाद्य वदनाम्बुजम् ।
हतशेषैश्च वीरैश्च तादृशैः परिवारितः
paryaṅke nyapataccintāparyākulitamānasaḥ |
virāste svagṛhaṃ yātāścintāvyākulacetasaḥ
||51||पर्यङ्के न्यपतच्चिन्तापर्याकुलितमानसः ।
विरास्ते स्वगृहं याताश्चिन्ताव्याकुलचेतसः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe sindhuvairupyakaraṇaṃ nāma pañcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 115 ||