sindhūtpattivarṇanaṃ nāma trisaptatitamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
kathaṃ brahman śivagṛhe mayūreśvara saṃjñitaḥ |
avatīrṇaḥ kimarthaṃ vā kiṃ ca taccaritaṃ pitaḥ
||1||कथं ब्रह्मन् शिवगृहे मयूरेश्वर संज्ञितः ।
अवतीर्णः किमर्थं वा किं च तच्चरितं पितः
mayareśvarasaṃjñā ca kathaṃ jātā vināyake |
etanme sarvamācakṣva śaṛṇvanstṛpyāmi na kvacit
||2||मयरेश्वरसंज्ञा च कथं जाता विनायके ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व शृण्वन्स्तृप्यामि न क्वचित्
ka uvāca
tretāyuge mahādaityaḥ sindhunāmā'bhavatpurā |
sa hatastena balinā'vatīrṇe na śivālaye
||3||त्रेतायुगे महादैत्यः सिन्धुनामाऽभवत्पुरा ।
स हतस्तेन बलिनाऽवतीर्णे न शिवालये
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śaunakasya ca saṃvādaṃ rājñā ca cakrapāṇinā
||4||अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शौनकस्य च संवादं राज्ञा च चक्रपाणिना
maithile viṣaye rājā gaṇḍakīnagare śubhe |
cakrapāṇiriti khyātaḥ sākṣād viṣṇurivāparaḥ
||5||मैथिले विषये राजा गण्डकीनगरे शुभे ।
चक्रपाणिरिति ख्यातः साक्षाद् विष्णुरिवापरः
na guṇā varṇituṃ śakyāḥ śeṣeṇā'sya kadācana
||6||न गुणा वर्णितुं शक्याः शेषेणाऽस्य कदाचन
tejasā lopayan bhānuṃ lāvaṇyena ca manmatham |
matyā bṛhaspatiṃ skandaṃ vikrameṇa balena ca
||7||तेजसा लोपयन् भानुं लावण्येन च मन्मथम् ।
मत्या बृहस्पतिं स्कन्दं विक्रमेण बलेन च
yeneyaṃ sakalā pṛthvī kṣaṇena vaśavartinī |
kṛtā sarve ca rājānaḥ sevāyāṃ viniyojitāḥ
||8||येनेयं सकला पृथ्वी क्षणेन वशवर्तिनी ।
कृता सर्वे च राजानः सेवायां विनियोजिताः
turaṅgāṇāṃ gajānāṃ ca padātīnāṃ jayaiṣiṇām |
rathānāṃ ca na yasyāsti saṅkhyānaṃ jagatītale
||9||तुरङ्गाणां गजानां च पदातीनां जयैषिणाम् ।
रथानां च न यस्यास्ति सङ्ख्यानं जगतीतले
sākṣāllakṣmīḥ sthirā yasya gṛhe darśanagocarā |
ratnakāñcanamuktābhiraniśaṃ bhāsayan diśaḥ
||10||साक्षाल्लक्ष्मीः स्थिरा यस्य गृहे दर्शनगोचरा ।
रत्नकाञ्चनमुक्ताभिरनिशं भासयन् दिशः
bhadraṃ bhadrakaraṃ yasya lokanāmalakopamam |
yasyāmātyau mahābuddhī sāmbaścaiva subodhanaḥ
||11||भद्रं भद्रकरं यस्य लोकनामलकोपमम् ।
यस्यामात्यौ महाबुद्धी साम्बश्चैव सुबोधनः
sevantau svāmikāryārthe tṛṇīkṛtya svajīvitam |
yasyāsīt pramadā ramyā nāmnogrā cāruhāsinī
||12||सेवन्तौ स्वामिकार्यार्थे तृणीकृत्य स्वजीवितम् ।
यस्यासीत् प्रमदा रम्या नाम्नोग्रा चारुहासिनी
kumudāni vikāsante divā yanmukhacandrataḥ |
anekabhūṣādīptyā yā nāśayitvā'khilaṃ tamaḥ
||13||कुमुदानि विकासन्ते दिवा यन्मुखचन्द्रतः ।
अनेकभूषादीप्त्या या नाशयित्वाऽखिलं तमः
pātivratya guṇāndraṣṭuṃ yānti sarvāḥ pativratāḥ |
evaṃ rājā budhairmānyaḥ sadā viṣṇuparāyaṇaḥ
||14||पातिव्रत्य गुणान्द्रष्टुं यान्ति सर्वाः पतिव्रताः ।
एवं राजा बुधैर्मान्यः सदा विष्णुपरायणः
purāṇaśravaṇe sakto dharmaśāstraparāyaṇaḥ |
santatyā rahitaḥ so'tha duḥkhamāpa divāniśam
||15||पुराणश्रवणे सक्तो धर्मशास्त्रपरायणः ।
सन्तत्या रहितः सोऽथ दुःखमाप दिवानिशम्
apatyaṃ jāyate yadyattattannaśyati tatkṣaṇāt |
anekavratadānāni yajñāṃśca kṛtavānbahūn
||16||अपत्यं जायते यद्यत्तत्तन्नश्यति तत्क्षणात् ।
अनेकव्रतदानानि यज्ञांश्च कृतवान्बहून्
tataḥ sa rājā kasmiṃścitsamaye nijabhāryayā |
ākārya prakṛtīḥ paurānvirakto rājyasaṃsadi
||17||ततः स राजा कस्मिंश्चित्समये निजभार्यया ।
आकार्य प्रकृतीः पौरान्विरक्तो राज्यसंसदि
uvāca sarvāndaṇḍaṃ ca kośaṃ rājyaṃ tyaje'dhunā |
kimaputrasya rājyena svargahīnasya me'dhunā
||18||उवाच सर्वान्दण्डं च कोशं राज्यं त्यजेऽधुना ।
किमपुत्रस्य राज्येन स्वर्गहीनस्य मेऽधुना
yāni karmāṇi ca mayā putrārthe caritāni ca |
īśvarārpaṇabuddhyā cetkṛtāni syuryadā tadā
||19||यानि कर्माणि च मया पुत्रार्थे चरितानि च ।
ईश्वरार्पणबुद्ध्या चेत्कृतानि स्युर्यदा तदा
muktiḥ syādubhayoḥ pūrvajanmakarmakṣayo'pi ca |
gatamāyurvṛthā lokā vanaṃ yāsye mudā'dhunā
||20||मुक्तिः स्यादुभयोः पूर्वजन्मकर्मक्षयोऽपि च ।
गतमायुर्वृथा लोका वनं यास्ये मुदाऽधुना
sarvaṃ prakṛtisātkṛtvā yūyaṃ tadvākyakāriṇaḥ |
gamiṣye'haṃ vanaṃ lokāstapastaptuṃ hitāya vai
||21||सर्वं प्रकृतिसात्कृत्वा यूयं तद्वाक्यकारिणः ।
गमिष्येऽहं वनं लोकास्तपस्तप्तुं हिताय वै
kadācidiṣṭasiddhiścetpunaryāsye nijāṃ purīm |
dhruvamājñāṃ mama punaḥ prayacchatādhunā janāḥ |
evaṃ śrutvā nṛpavacaḥ sarve duḥkhitamānasāḥ
||22||कदाचिदिष्टसिद्धिश्चेत्पुनर्यास्ये निजां पुरीम् ।
ध्रुवमाज्ञां मम पुनः प्रयच्छताधुना जनाः ।
एवं श्रुत्वा नृपवचः सर्वे दुःखितमानसाः
aśrudhārāḥ pramuñcantaḥ procustaṃ nṛpasattamam |
paurā ūcaḥ |
jananī janakastvaṃ naḥ kathaṃ niṣṭhuratāṃ gataḥ |
kimarthaṃ tyajase nastvamaparādhaṃ vinā prabho
||23||अश्रुधाराः प्रमुञ्चन्तः प्रोचुस्तं नृपसत्तमम् ।
पौरा ऊचः ।
जननी जनकस्त्वं नः कथं निष्ठुरतां गतः ।
किमर्थं त्यजसे नस्त्वमपराधं विना प्रभो
vinā bhavanta no janma vṛthaiva mātaraṃ śiśoḥ |
vayamapyanuyāsyāmo yatra yāti bhavān prabho
||24||विना भवन्त नो जन्म वृथैव मातरं शिशोः ।
वयमप्यनुयास्यामो यत्र याति भवान् प्रभो
ka uvāca
evaṃ vadatsu lokeṣu nṛpeṇāthāgato muniḥ |
śaunako muniśārdūlo jātavedā ivā paraḥ
||25||एवं वदत्सु लोकेषु नृपेणाथागतो मुनिः ।
शौनको मुनिशार्दूलो जातवेदा इवा परः
vedavedāṅgaśāstrāṇāṃ vaktātrailokyaviśrutaḥ |
śakrādisuravandyo yo bhūtabhavyabhaviṣyavit
||26||वेदवेदाङ्गशास्त्राणां वक्तात्रैलोक्यविश्रुतः ।
शक्रादिसुरवन्द्यो यो भूतभव्यभविष्यवित्
taṃ dṛṣṭvā purato rājā nanāmotthāya cāsanāt |
svāsane tamupāvekṣya pupūja parayā mudā
||27||तं दृष्ट्वा पुरतो राजा ननामोत्थाय चासनात् ।
स्वासने तमुपावेक्ष्य पुपूज परया मुदा
bhuktavantaṃ ca viśrāntaṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ |
cakrapāṇirathovāca puṇyaṃ kiṃ phalitaṃ mama
||28||भुक्तवन्तं च विश्रान्तं पादसंवाहनादिभिः ।
चक्रपाणिरथोवाच पुण्यं किं फलितं मम
yajjātaṃ darśanaṃ te'dya sarvapāpaharaṃ śubham |
sarvakāmapradaṃ nṛṇāṃ durlabhaṃ pāpakarmaṇām
||29||यज्जातं दर्शनं तेऽद्य सर्वपापहरं शुभम् ।
सर्वकामप्रदं नृणां दुर्लभं पापकर्मणाम्
tataḥ proce muniścakrapāṇiṃ nṛpatisattamam |
santuṣṭaḥ parayā bhaktyā praśrayeṇa damena ca
||30||ततः प्रोचे मुनिश्चक्रपाणिं नृपतिसत्तमम् ।
सन्तुष्टः परया भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च
muniruvāca
mā cintāṃ kuru rājendra mā ca rājyaṃ parityaja |
putraste bhavitā samyak madvākyānātra saṃśayaḥ
||31||मा चिन्तां कुरु राजेन्द्र मा च राज्यं परित्यज ।
पुत्रस्ते भविता सम्यक् मद्वाक्यानात्र संशयः
mayā vāṇī noktapūrvā'nṛtā hāse'pi karhicit |
ka uvāca |
evamākarṇya tadvākyaṃ jahṛṣe rājasattamaḥ
||32||मया वाणी नोक्तपूर्वाऽनृता हासेऽपि कर्हिचित् ।
क उवाच ।
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं जहृषे राजसत्तमः
alaṅkārāndadau tasmai ratnakāñcananirmitān |
vastrāṇi ca mahārhāṇi na ca jagrāha vai muniḥ
||33||अलङ्कारान्ददौ तस्मै रत्नकाञ्चननिर्मितान् ।
वस्त्राणि च महार्हाणि न च जग्राह वै मुनिः
punaḥ provāca nṛpati vayaṃ valkala dhāriṇaḥ |
nispṛhāḥ sarvabhogeṣu sarvabhūtahite ratāḥ
||34||पुनः प्रोवाच नृपति वयं वल्कल धारिणः ।
निस्पृहाः सर्वभोगेषु सर्वभूतहिते रताः
sṛṣṭisaṃhārakaraṇe sasarthā karuṇābdhayaḥ |
sādhūnāṃ darśanaratāḥ samaloṣṭhaśmakāñcanāḥ
||35||सृष्टिसंहारकरणे ससर्था करुणाब्धयः ।
साधूनां दर्शनरताः समलोष्ठश्मकाञ्चनाः
vidvatsu naiva kamalā sthānaṃ dhatte kadācana |
tasmānnedaṃ grahīṣyāmi kāñcanaṃ vasanaṃ śubham
||36||विद्वत्सु नैव कमला स्थानं धत्ते कदाचन ।
तस्मान्नेदं ग्रहीष्यामि काञ्चनं वसनं शुभम्
tīrthayātrāprasaṅgena tvāmahaṃ samupāgataḥ |
dināni ca vyatītāni bahūni tavadarśane
||37||तीर्थयात्राप्रसङ्गेन त्वामहं समुपागतः ।
दिनानि च व्यतीतानि बहूनि तवदर्शने
ka uvāca
punastau nematuḥ samyagdampatī śaunakaṃ munim |
papracchaturupāyaṃ taṃ santānotpādane kṣamam
||38||पुनस्तौ नेमतुः सम्यग्दम्पती शौनकं मुनिम् ।
पप्रच्छतुरुपायं तं सन्तानोत्पादने क्षमम्
sarvavratatapoyajñān matvā dānāni vai vṛthā |
tato'bravīnmuniḥ sauraṃ vrataṃ sarvārthadaṃ nṛṇām
||39||सर्वव्रततपोयज्ञान् मत्वा दानानि वै वृथा ।
ततोऽब्रवीन्मुनिः सौरं व्रतं सर्वार्थदं नृणाम्
anekajanmapāpānāṃ śamanaṃ putrapautradam |
muniruvāca |
māsamātraṃ vrataṃ kāryamārabhya bhānusaptamī
||40||अनेकजन्मपापानां शमनं पुत्रपौत्रदम् ।
मुनिरुवाच ।
मासमात्रं व्रतं कार्यमारभ्य भानुसप्तमी
kṛtvā'bhyudayikaṃ śrāddhaṃ mātṛpūjanapūrvakam |
abhyarcya gaṇanāthaṃ ca svastivācya dvijarṣabhān
||41||कृत्वाऽभ्युदयिकं श्राद्धं मातृपूजनपूर्वकम् ।
अभ्यर्च्य गणनाथं च स्वस्तिवाच्य द्विजर्षभान्
suvarṇakalaśesthāpyaḥ sauvarṇaṃ ravimaṇḍalam |
upacāraiḥ ṣoḍaśabhirbhaktibhāvasamanvitaḥ
||42||सुवर्णकलशेस्थाप्यः सौवर्णं रविमण्डलम् ।
उपचारैः षोडशभिर्भक्तिभावसमन्वितः
raktacandanamiśraiśca tandulaiḥ kusumairapi |
raktairnānāvidhai ratnaiḥ phalaiśca vividhairapi
||43||रक्तचन्दनमिश्रैश्च तन्दुलैः कुसुमैरपि ।
रक्तैर्नानाविधै रत्नैः फलैश्च विविधैरपि
arghyairdvādaśasaṅkhyaiśca namaskāraiḥ parikramaiḥ |
stutibhiḥ prārthanābhiśca prārthayetparameśvaram
||44||अर्घ्यैर्द्वादशसङ्ख्यैश्च नमस्कारैः परिक्रमैः ।
स्तुतिभिः प्रार्थनाभिश्च प्रार्थयेत्परमेश्वरम्
tato lakṣanamaskārān kurvīta kārayīta vā |
pratyahaṃ lakṣaviprāṃstu bhojayetparayā mudā
||45||ततो लक्षनमस्कारान् कुर्वीत कारयीत वा ।
प्रत्यहं लक्षविप्रांस्तु भोजयेत्परया मुदा
gāmekāṃ pratyahaṃ dadyād vedajñāya kuṭumbine |
brahmacaryeṇa tiṣṭhecca sapatnīko nṛpottama
||46||गामेकां प्रत्यहं दद्याद् वेदज्ञाय कुटुम्बिने ।
ब्रह्मचर्येण तिष्ठेच्च सपत्नीको नृपोत्तम
dīnāndhakṛpaṇebhyaśca dadyādannaṃ dayānvitaḥ |
māsānte sarvasambhārānbrāhmaṇāya samarpayet
||47||दीनान्धकृपणेभ्यश्च दद्यादन्नं दयान्वितः ।
मासान्ते सर्वसम्भारान्ब्राह्मणाय समर्पयेत्
evaṃ vrate kṛte rājanputraste matprasādataḥ |
bhaviṣyati mahākhyātaḥ sūryabhaktiyutaḥ śuciḥ
||48||एवं व्रते कृते राजन्पुत्रस्ते मत्प्रसादतः ।
भविष्यति महाख्यातः सूर्यभक्तियुतः शुचिः
ka uvāca
evaṃ vrataṃ samādiśya śaunako'ntarhitastadā |
tataścakāra nṛpatiryathādiṣṭaṃ vrataṃ tu tat
||49||एवं व्रतं समादिश्य शौनकोऽन्तर्हितस्तदा ।
ततश्चकार नृपतिर्यथादिष्टं व्रतं तु तत्
patnyā saha vinītātmā sūryabhaktiparāyaṇaḥ |
brāhmaṇān bhojayāmāsa yathecchaṃ lakṣasaṅkhyayā
||50||पत्न्या सह विनीतात्मा सूर्यभक्तिपरायणः ।
ब्राह्मणान् भोजयामास यथेच्छं लक्षसङ्ख्यया
upavāsayutaḥ patnyā māsamātraṃ babhūva saḥ |
godānaṃ ca namaskārāṃścakre cākārayadvijaiḥ
||51||उपवासयुतः पत्न्या मासमात्रं बभूव सः ।
गोदानं च नमस्कारांश्चक्रे चाकारयद्विजैः
sūryamantraṃ japannityaṃ tannāmasmaraṇaṃ sadā |
tataḥ kadācit tatpatnī rātrau svapne dadarśa tam
||52||सूर्यमन्त्रं जपन्नित्यं तन्नामस्मरणं सदा ।
ततः कदाचित् तत्पत्नी रात्रौ स्वप्ने ददर्श तम्
nijabhartṛdvijarūpaṃ savitāraṃ manoramam |
cakame kāmarūpaṃ taṃ madanāgniprapīḍitā
||53||निजभर्तृद्विजरूपं सवितारं मनोरमम् ।
चकमे कामरूपं तं मदनाग्निप्रपीडिता
uvāca paritaptāṅgī kāmo me bādhate bhṛśam |
ṛtuṃ me dehi bhartastvaṃ no cenmṛtyurbhavenmama
||54||उवाच परितप्ताङ्गी कामो मे बाधते भृशम् ।
ऋतुं मे देहि भर्तस्त्वं नो चेन्मृत्युर्भवेन्मम
so'pi vandhyaṃ viniścitya tatpatiṃ kāmukāṃ ca tām |
svapna eva bhartṛrūpī savitā tāmṛtuṃ dadau
||55||सोऽपि वन्ध्यं विनिश्चित्य तत्पतिं कामुकां च ताम् ।
स्वप्न एव भर्तृरूपी सविता तामृतुं ददौ
sā prabuddhā tataḥ prāha samutthāpyanijaṃ patim |
niyamasthena kiṃ brahmaṃstvayā me ṛturarpitaḥ
||56||सा प्रबुद्धा ततः प्राह समुत्थाप्यनिजं पतिम् ।
नियमस्थेन किं ब्रह्मंस्त्वया मे ऋतुरर्पितः
sa uvāca tatastāṃ tu nāhaṃ vratamanāḥ śubhe |
upavāsarataḥ kṣīṇo rarāma ravibhaktimān
||57||स उवाच ततस्तां तु नाहं व्रतमनाः शुभे ।
उपवासरतः क्षीणो रराम रविभक्तिमान्
tataḥ punaḥ prāha satī nānyaṃ jāne kathañcana |
tvadrūpeṇaiva dhyāyāmi savitāraṃ vrate sthitā
||58||ततः पुनः प्राह सती नान्यं जाने कथञ्चन ।
त्वद्रूपेणैव ध्यायामि सवितारं व्रते स्थिता
ṛtujena ca dagdhā'haṃ vahninā'ntargatena ha |
tataḥ punaścakrapāṇirūce tāṃ priyabhāṣiṇīm
||59||ऋतुजेन च दग्धाऽहं वह्निनाऽन्तर्गतेन ह ।
ततः पुनश्चक्रपाणिरूचे तां प्रियभाषिणीम्
nṛpa uvāca
tuṣṭo'sau savitākānte namaskāraiśca bhojanaiḥ |
brāhmaṇānāṃ gavāṃ dānairupavāsairjapairapi
||60||तुष्टोऽसौ सविताकान्ते नमस्कारैश्च भोजनैः ।
ब्राह्मणानां गवां दानैरुपवासैर्जपैरपि
āvāṃ siddhiṃ dadau samyak putrastava bhaviṣyati |
ka uvāca |
dine dine garbhavṛddhau tasyāstāpo'bhivarddhate
||61||आवां सिद्धिं ददौ सम्यक् पुत्रस्तव भविष्यति ।
क उवाच ।
दिने दिने गर्भवृद्धौ तस्यास्तापोऽभिवर्द्धते
sā mumūrṣuścandanāni sośīrāṇi niṣevate |
lilepā'ṅge ca karpūraṃ tāpo nāsyā śaśāma ca
||62||सा मुमूर्षुश्चन्दनानि सोशीराणि निषेवते ।
लिलेपाऽङ्गे च कर्पूरं तापो नास्या शशाम च
na cārdravastrapavanaistataḥ sā sakhibhiḥ saha |
tatyāja sindhutīre taṃ garbhaṃ gatvā mahattaram
||63||न चार्द्रवस्त्रपवनैस्ततः सा सखिभिः सह ।
तत्याज सिन्धुतीरे तं गर्भं गत्वा महत्तरम्
āyayau sātha viśrāntā sakhirnijamandiram |
nivedya bhartre tyaktaṃ taṃ gṛhakāryaratā'bhavat
||64||आययौ साथ विश्रान्ता सखिर्निजमन्दिरम् ।
निवेद्य भर्त्रे त्यक्तं तं गृहकार्यरताऽभवत्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe sindhūtpattivarṇanaṃ nāma trisaptatitamo'dhyāyaḥ || 73 ||