saptādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tataścaturdaśe varṣe gautamādyāḥ surarṣayaḥ |
āyayurgirijāgehaṃ nānāgaṇayutaṃ śivam
||1||ततश्चतुर्दशे वर्षे गौतमाद्याः सुरर्षयः ।
आययुर्गिरिजागेहं नानागणयुतं शिवम्
namaskṛtya ca tānambā nānāsanagatānpuraḥ |
pūjayitvā vidhānena provāca hṛdgataṃ vacaḥ
||2||नमस्कृत्य च तानम्बा नानासनगतान्पुरः ।
पूजयित्वा विधानेन प्रोवाच हृद्गतं वचः
vighnabhītyā parityaktaṃ trisandhyākṣetramuttamam |
asya bālasya me vighnā atrāpi bahavo'bhavan
||3||विघ्नभीत्या परित्यक्तं त्रिसन्ध्याक्षेत्रमुत्तमम् ।
अस्य बालस्य मे विघ्ना अत्रापि बहवोऽभवन्
diśantu vighnarahitaṃ karma vā sthānamuttamam |
munaya ūcuḥ |
indrayāge kṛte devi sarvavighnaṃ hariṣyati
||4||दिशन्तु विघ्नरहितं कर्म वा स्थानमुत्तमम् ।
मुनय ऊचुः ।
इन्द्रयागे कृते देवि सर्वविघ्नं हरिष्यति
ka uvāca
tadeva kārayāmāsa maṇḍapaṃ bahuvistaram |
sambhārān kārayāmāsa śakrasantoṣakārakān
||5||तदेव कारयामास मण्डपं बहुविस्तरम् ।
सम्भारान् कारयामास शक्रसन्तोषकारकान्
ājñāṃ gṛhītvā śammbhoḥ sā pārvatī harṣa nirbharā |
kārayāmāsa vidhivadindrayāgaṃ maharṣibhiḥ
||6||आज्ञां गृहीत्वा शम्म्भोः सा पार्वती हर्ष निर्भरा ।
कारयामास विधिवदिन्द्रयागं महर्षिभिः
dhyānamāvāhanaṃ cakrurindrasyaite maharṣayaḥ |
pupūjurgirijādeśāt sāṅgamindraṃ gaṇānapi
||7||ध्यानमावाहनं चक्रुरिन्द्रस्यैते महर्षयः ।
पुपूजुर्गिरिजादेशात् साङ्गमिन्द्रं गणानपि
kuṇḍe vahniṃ pratiṣṭhāpya mantraireva dvijarṣabhāḥ |
japānāṃ taddaśāṃśena juhuvustilapāyasam
||8||कुण्डे वह्निं प्रतिष्ठाप्य मन्त्रैरेव द्विजर्षभाः ।
जपानां तद्दशांशेन जुहुवुस्तिलपायसम्
praṇavādyairnamo'ntaiśca svāhāntairmantrasañcayaiḥ |
śāntipāṭhān paṭhanti sma caturvedabhavān dvijāḥ
||9||प्रणवाद्यैर्नमोऽन्तैश्च स्वाहान्तैर्मन्त्रसञ्चयैः ।
शान्तिपाठान् पठन्ति स्म चतुर्वेदभवान् द्विजाः
etasminnantare bālāḥ krīḍitvā bālakaiḥ saha |
yajñavāṭamukho yāti daityau tu kalaviṅkalau
||10||एतस्मिन्नन्तरे बालाः क्रीडित्वा बालकैः सह ।
यज्ञवाटमुखो याति दैत्यौ तु कलविङ्कलौ
tāvatsammukhatāṃ yātau māhiṣaṃ rūpamāsthitau |
mahāravau mahāśaṛṅgau bhīṣayantau jagattrayam
||11||तावत्सम्मुखतां यातौ माहिषं रूपमास्थितौ ।
महारवौ महाशृङ्गौ भीषयन्तौ जगत्त्रयम्
saṭābhinnaghanau pucchād dārayantau girīnatha |
nāsānirodhapavanāccūrṇayantau drumānapi
||12||सटाभिन्नघनौ पुच्छाद् दारयन्तौ गिरीनथ ।
नासानिरोधपवनाच्चूर्णयन्तौ द्रुमानपि
umāsutaṃ hantukāmau yātau śīghraṃ tadantikam |
prāyudhyetāṃ tadā dvau tau mattāviva mahāgajau
||13||उमासुतं हन्तुकामौ यातौ शीघ्रं तदन्तिकम् ।
प्रायुध्येतां तदा द्वौ तौ मत्ताविव महागजौ
tayoḥ śabdena gaganaṃ garjati sma yathā ghanaiḥ |
jayaṃ bhaṅgaṃ krameṇobhau prāpatū rudhirokṣitau
||14||तयोः शब्देन गगनं गर्जति स्म यथा घनैः ।
जयं भङ्गं क्रमेणोभौ प्रापतू रुधिरोक्षितौ
vidrutā munibālāste tābhyāṃ bhītā vṛkādiva |
dūrād dadarśa girijāsutastau daityapuṅgavau
||15||विद्रुता मुनिबालास्ते ताभ्यां भीता वृकादिव ।
दूराद् ददर्श गिरिजासुतस्तौ दैत्यपुङ्गवौ
kathametau mahāduṣṭau haniṣyāmīti cintayan |
paśyatsu teṣu bāleṣu cikṣepa gagane ca tau
||16||कथमेतौ महादुष्टौ हनिष्यामीति चिन्तयन् ।
पश्यत्सु तेषु बालेषु चिक्षेप गगने च तौ
pucche gṛhītvā'tibalau bhrāmayitvā punaḥ punaḥ |
muhūrtāt patitau pṛthvyāṃ tān vidārya drumānapi
||17||पुच्छे गृहीत्वाऽतिबलौ भ्रामयित्वा पुनः पुनः ।
मुहूर्तात् पतितौ पृथ्व्यां तान् विदार्य द्रुमानपि
śatadhā dehakhaṇḍāni tayorādan vṛkādayaḥ |
tataste munibālāstaṃ yayurbhaktyā pratuṣṭuvuḥ
||18||शतधा देहखण्डानि तयोरादन् वृकादयः ।
ततस्ते मुनिबालास्तं ययुर्भक्त्या प्रतुष्टुवुः
yasya tattvaṃ na jānanti brahmādyā munayo'pi ca |
sarvāntaryāmiṇaste tu kathaṃ vidyāmahe vayam
||19||यस्य तत्त्वं न जानन्ति ब्रह्माद्या मुनयोऽपि च ।
सर्वान्तर्यामिणस्ते तु कथं विद्यामहे वयम्
bālyātprabhṛti daityāste nāśitāḥ koṭiśastvayā |
etau māhiṣarūpeṇa hantuṃ tvā samupāgatau
||20||बाल्यात्प्रभृति दैत्यास्ते नाशिताः कोटिशस्त्वया ।
एतौ माहिषरूपेण हन्तुं त्वा समुपागतौ
mūṣakāviva saṃtyaktau pucche dhṛtvā svalīlayā |
yayoḥ śvāsena calitāḥ parvatāśca drumādharāḥ
||21||मूषकाविव संत्यक्तौ पुच्छे धृत्वा स्वलीलया ।
ययोः श्वासेन चलिताः पर्वताश्च द्रुमाधराः
ka uvāca
mayūreśastataḥ prāyād yajñavāṭaṃ ramanraman |
dadarśendramakhaṃ ruṣṭo dhvaṃsayā māsa tatkṣaṇāt
||22||मयूरेशस्ततः प्रायाद् यज्ञवाटं रमन्रमन् ।
ददर्शेन्द्रमखं रुष्टो ध्वंसया मास तत्क्षणात्
dūre kṣiptvā śakramūrtiṃ proce sarvānmunīśvarān |
vṛtairmunisutaiḥ sarvaiḥ kiṃ karma kriyate'malāḥ
||23||दूरे क्षिप्त्वा शक्रमूर्तिं प्रोचे सर्वान्मुनीश्वरान् ।
वृतैर्मुनिसुतैः सर्वैः किं कर्म क्रियतेऽमलाः
kiṃ tuṣṭena pradātavyaṃ vāsavenākhilārthinā |
ajāprārthanayā kiṃ nu kāmadhenuphalaṃ labhet
||24||किं तुष्टेन प्रदातव्यं वासवेनाखिलार्थिना ।
अजाप्रार्थनया किं नु कामधेनुफलं लभेत्
sa ādaccheṣasāmagrīṃ kṛtvā śāntaṃ hutāśanam |
munayo vismitahṛdo vīkṣya cāpalyamasya tat
||25||स आदच्छेषसामग्रीं कृत्वा शान्तं हुताशनम् ।
मुनयो विस्मितहृदो वीक्ष्य चापल्यमस्य तत्
umāniviṣṭahṛdayā nāśakan taṃ guṇeśvaram |
upālabdhuṃ śikṣituṃ vā vaktuṃ krodhena kiñcana
||26||उमानिविष्टहृदया नाशकन् तं गुणेश्वरम् ।
उपालब्धुं शिक्षितुं वा वक्तुं क्रोधेन किञ्चन
umāyai sarvamākhyāya jagmuḥ svaṃ svaṃ niveśanam |
śrutvendre kṣubdhahṛdaye yatsyāttacca bhavatviti
||27||उमायै सर्वमाख्याय जग्मुः स्वं स्वं निवेशनम् ।
श्रुत्वेन्द्रे क्षुब्धहृदये यत्स्यात्तच्च भवत्विति
svāpamāne parijñāte śakraścukrodha vai bhṛśam |
krodhasaṃraktanayano dahanniva jagattrayam
||28||स्वापमाने परिज्ञाते शक्रश्चुक्रोध वै भृशम् ।
क्रोधसंरक्तनयनो दहन्निव जगत्त्रयम्
ākārya devanicayānuvāca vākyamuttamam |
indra uvāca |
mama yāgo munigaṇairārabdhaḥ paramādarāt
||29||आकार्य देवनिचयानुवाच वाक्यमुत्तमम् ।
इन्द्र उवाच ।
मम यागो मुनिगणैरारब्धः परमादरात्
sa vidhvasto guṇeśena tasya drakṣye'dya pauruṣam |
ruṣṭe mayi bhavennaṣṭaṃ trailokyaṃ sacarācaram
||30||स विध्वस्तो गुणेशेन तस्य द्रक्ष्येऽद्य पौरुषम् ।
रुष्टे मयि भवेन्नष्टं त्रैलोक्यं सचराचरम्
devā ūcuḥ
tavājñā cenmayūreśaṃ baddhvānīmaḥ kṣaṇena ha |
śakra uvāca |
mayūreśapure vahneḥ sthānaṃ māstu kvacittava
||31||तवाज्ञा चेन्मयूरेशं बद्ध्वानीमः क्षणेन ह ।
शक्र उवाच ।
मयूरेशपुरे वह्नेः स्थानं मास्तु क्वचित्तव
sarveṣāṃ jāṭharo'pi tvaṃ līno bhava mamājñayā |
ka uvāca |
iti śrutvā vacastasya śakrasya ruṣitātmanaḥ
||32||सर्वेषां जाठरोऽपि त्वं लीनो भव ममाज्ञया ।
क उवाच ।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य शक्रस्य रुषितात्मनः
vahnirantarhitastatra pure'pi jaṭhare'pi ca |
nāpaśyanmunayo vanhiṃ mamanthurhomahetave
||33||वह्निरन्तर्हितस्तत्र पुरेऽपि जठरेऽपि च ।
नापश्यन्मुनयो वन्हिं ममन्थुर्होमहेतवे
nāyātīti parijñāya te'pakvaṃ jakṣurādarāt |
na ca tatpacyate tena vyathā bhavati durdharā
||34||नायातीति परिज्ञाय तेऽपक्वं जक्षुरादरात् ।
न च तत्पच्यते तेन व्यथा भवति दुर्धरा
tataste munayo jagmurmayūreśaṃ kṛpākaram |
namaskṛtyābruvansarve śakrāhūto gato'nalaḥ
||35||ततस्ते मुनयो जग्मुर्मयूरेशं कृपाकरम् ।
नमस्कृत्याब्रुवन्सर्वे शक्राहूतो गतोऽनलः
jāṭharo'pi gato vahnirindrayāge hate tvayā |
ityākarṇya vacasteṣāṃ pratyekaṃ jaṭhare'nalaḥ
||36||जाठरोऽपि गतो वह्निरिन्द्रयागे हते त्वया ।
इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रत्येकं जठरेऽनलः
so'bhavatkṣudhayā''viṣṭāḥ sarve jātāstu tatkṣaṇāt |
mahānaseṣu kuṇḍeṣu tathaiva jvalito'bhavat
||37||सोऽभवत्क्षुधयाऽऽविष्टाः सर्वे जातास्तु तत्क्षणात् ।
महानसेषु कुण्डेषु तथैव ज्वलितोऽभवत्
tato vāyuṃ nināyāśu śakraḥ kruddho mahābalaḥ |
pretabhūtā purī sarvā pañcaprāṇe gate'bhavat
||38||ततो वायुं निनायाशु शक्रः क्रुद्धो महाबलः ।
प्रेतभूता पुरी सर्वा पञ्चप्राणे गतेऽभवत्
pañcaprāṇamayo devastatastān samajīvayat |
tata indro'bravītsūryaṃ tāpayaināṃ purīṃ bahu
||39||पञ्चप्राणमयो देवस्ततस्तान् समजीवयत् ।
तत इन्द्रोऽब्रवीत्सूर्यं तापयैनां पुरीं बहु
tataḥ sūryo'tapat sarvaṃ dvādaśādityarūpavān |
vāpīkūpataḍāgeṣu nadyāṃ jalamaśoṣayat
||40||ततः सूर्योऽतपत् सर्वं द्वादशादित्यरूपवान् ।
वापीकूपतडागेषु नद्यां जलमशोषयत्
jajvāla pṛthivī sarvā puragrāmavanākarā |
tataḥ śīghraṃ mayūreśo megho bhūtvā vavarṣa ha
||41||जज्वाल पृथिवी सर्वा पुरग्रामवनाकरा ।
ततः शीघ्रं मयूरेशो मेघो भूत्वा ववर्ष ह
śamayāmāsa taṃ vanhiṃ mṛtāṃśca samajīvayat |
tato harṣayutā lokāḥ sādhu sādhvityapūjayan
||42||शमयामास तं वन्हिं मृतांश्च समजीवयत् ।
ततो हर्षयुता लोकाः साधु साध्वित्यपूजयन्
ka uvāca
pratikūlaṃ kṛtaṃ yadya yat yat tat sarvaṃ nirākṛtam |
jñātvā śakro yayau devaṃ mayūreśaṃ nanāma ca
||43||प्रतिकूलं कृतं यद्य यत् यत् तत् सर्वं निराकृतम् ।
ज्ञात्वा शक्रो ययौ देवं मयूरेशं ननाम च
baddhāñjalipuṭo bhūtvā stotuṃ saveśvaraṃ vibhum |
śakra uvāca |
na vedā narṣayo jagmurbrahmādyāste gatiṃ vibho
||44||बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा स्तोतुं सवेश्वरं विभुम् ।
शक्र उवाच ।
न वेदा नर्षयो जग्मुर्ब्रह्माद्यास्ते गतिं विभो
sarvāntaryāmiṇaḥ sarvarūpasya brahmarūpiṇaḥ |
brahmādīnāṃ viśvasṛjāṃ kāraṇānāṃ ca kāraṇam
||45||सर्वान्तर्यामिणः सर्वरूपस्य ब्रह्मरूपिणः ।
ब्रह्मादीनां विश्वसृजां कारणानां च कारणम्
aparādhān kṣamasvādya tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ |
mastakaṃ pādayoyarnyasya prārthayāmāsa sādaram
||46||अपराधान् क्षमस्वाद्य त्वामहं शरणं गतः ।
मस्तकं पादयोयर्न्यस्य प्रार्थयामास सादरम्
ka uvāca
nirvikalpaṃ mannatasya jñātvā prāha guṇeśvaraḥ |
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pade tiṣṭha sukhaṃ svake
||47||निर्विकल्पं मन्नतस्य ज्ञात्वा प्राह गुणेश्वरः ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पदे तिष्ठ सुखं स्वके
tataḥ sampūjya taṃ devaṃ namaskṛtya śacīpatiḥ |
pradakṣiṇīkṛtya yayau dṛṣṭaḥ sannamarāvatīm
||48||ततः सम्पूज्य तं देवं नमस्कृत्य शचीपतिः ।
प्रदक्षिणीकृत्य ययौ दृष्टः सन्नमरावतीम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe indramakhabhaṅgo nāma saptādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 107 ||