dvyaśītitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tataḥ śivagaṇāḥ śambhuṃ vṛttāntaṃ tanyavedayan |
āścaryaṃ paramaṃ devaṃ śivā putrasamanvitā
||1||ततः शिवगणाः शम्भुं वृत्तान्तं तन्यवेदयन् ।
आश्चर्यं परमं देवं शिवा पुत्रसमन्विता
jātā putrāvalokārthaṃ tato yāhi nija sthalam |
evaṃ gaṇavacaḥ śrutvā tutoṣa girijāpatiḥ
||2||जाता पुत्रावलोकार्थं ततो याहि निज स्थलम् ।
एवं गणवचः श्रुत्वा तुतोष गिरिजापतिः
āgatya vīkṣya taṃ bālamadbhutaṃ śaśisannibham |
sphaṭikādrinibhaṃ kundadhavalaṃ kajjalocanam
||3||आगत्य वीक्ष्य तं बालमद्भुतं शशिसन्निभम् ।
स्फटिकाद्रिनिभं कुन्दधवलं कज्जलोचनम्
āścaryaṃ paramaṃ lebhe provāca ca vacastadā |
śiva uvāca |
nāyaṃ bālo'nādisiddho jarājanmavivarjitaḥ
||4||आश्चर्यं परमं लेभे प्रोवाच च वचस्तदा ।
शिव उवाच ।
नायं बालोऽनादिसिद्धो जराजन्मविवर्जितः
līlāvigrahavāneṣa svaprakāśo guṇātigaḥ |
śuddhasattvamayaḥ sarvajīveśo bhuvaneśvaraḥ
||5||लीलाविग्रहवानेष स्वप्रकाशो गुणातिगः ।
शुद्धसत्त्वमयः सर्वजीवेशो भुवनेश्वरः
munidhyeyo'khilādhāro brahmabhūto'khilapradaḥ |
ka uvāca |
evamuktvā karābhyāṃ sa bālamādatta śaṅkaraḥ
||6||मुनिध्येयोऽखिलाधारो ब्रह्मभूतोऽखिलप्रदः ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वा कराभ्यां स बालमादत्त शङ्करः
lālayitvā hṛdi sthāpya sarvahṛtstho'pi yaḥ sadā |
punarūce ca girijāṃ śivo'śivaharo vibhuḥ
||7||लालयित्वा हृदि स्थाप्य सर्वहृत्स्थोऽपि यः सदा ।
पुनरूचे च गिरिजां शिवोऽशिवहरो विभुः
paramātmā guṇātītaḥ putratāṃ te samāgataḥ |
parānuṣṭhānato devi sākṣād dṛṣṭo vibhustvayā
||8||परमात्मा गुणातीतः पुत्रतां ते समागतः ।
परानुष्ठानतो देवि साक्षाद् दृष्टो विभुस्त्वया
ka uvāca
tato viprān samāhūya pūjayitvā gaṇādhipam |
puṇyāhaṃ vācayitvā ca mātṛpūjanapūrvakam
||9||ततो विप्रान् समाहूय पूजयित्वा गणाधिपम् ।
पुण्याहं वाचयित्वा च मातृपूजनपूर्वकम्
kṛtvā''bhyudayikaṃ śrāddhaṃ prāśayitvā ghṛtaṃ madhu |
abhimantrya śiśuṃ bhūmiṃ girijā taṃ stanaṃ dadau
||10||कृत्वाऽऽभ्युदयिकं श्राद्धं प्राशयित्वा घृतं मधु ।
अभिमन्त्र्य शिशुं भूमिं गिरिजा तं स्तनं ददौ
gautamādīn pūjayitvā dadau dānānyanekaśaḥ |
tataste tadanujñātā nāma procurmaharṣayaḥ
||11||गौतमादीन् पूजयित्वा ददौ दानान्यनेकशः ।
ततस्ते तदनुज्ञाता नाम प्रोचुर्महर्षयः
ayaṃ te bālatāṃ yāto'nādisiddho'khileśvaraḥ |
nirmātā sarvalokānnā carācaragarorguruḥ
||12||अयं ते बालतां यातोऽनादिसिद्धोऽखिलेश्वरः ।
निर्माता सर्वलोकान्ना चराचरगरोर्गुरुः
māyāvī vedavedāntā'gocaro madhyage ravau |
avatīrṇaḥ sumahūrte kīrtimāviṣkariṣyati
||13||मायावी वेदवेदान्ताऽगोचरो मध्यगे रवौ ।
अवतीर्णः सुमहूर्ते कीर्तिमाविष्करिष्यति
bhādraśuklacaturthyāṃ tu śaśivāre ca vāyubhe |
siṃhalagne pañcaśubhagrahayukte'bhavatsutaḥ
||14||भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां तु शशिवारे च वायुभे ।
सिंहलग्ने पञ्चशुभग्रहयुक्तेऽभवत्सुतः
śrīmān parākramayuto'dbhutakarmā mahābalaḥ |
bhaviṣyati ca lokānāṃ bhaktānāmatisaukhyadaḥ
||15||श्रीमान् पराक्रमयुतोऽद्भुतकर्मा महाबलः ।
भविष्यति च लोकानां भक्तानामतिसौख्यदः
ekādaśadine śambho kurunāmāsya sundaram |
ka uvāca |
evamuktvā gatāḥ sarve munayo nijamandiram
||16||एकादशदिने शम्भो कुरुनामास्य सुन्दरम् ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वा गताः सर्वे मुनयो निजमन्दिरम्
haro bālaṃ vinikṣipya girijāśayane śubhe |
visṛjya lokānakhilānbahirāyānmudānvitaḥ
||17||हरो बालं विनिक्षिप्य गिरिजाशयने शुभे ।
विसृज्य लोकानखिलान्बहिरायान्मुदान्वितः
tataḥ śeṣo yayau tatra phaṇācchāyāmathākarot |
nīrajaskā dharāṃ cakrurmeghāstatra sukhāvavuḥ
||18||ततः शेषो ययौ तत्र फणाच्छायामथाकरोत् ।
नीरजस्का धरां चक्रुर्मेघास्तत्र सुखाववुः
māruto mālatīgandho nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
jagurgandharva saṅghāścatuṣṭuvuścāraṇā vibhum
||19||मारुतो मालतीगन्धो ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
जगुर्गन्धर्व सङ्घाश्चतुष्टुवुश्चारणा विभुम्
tato munigaṇāḥsarvemṛnmūrtiñca kuruttamām |
maṇḍapaṃ śobhanaṃ kṛtvā kadalīpuṣpamaṇḍitam
||20||ततो मुनिगणाःसर्वेमृन्मूर्तिञ्च कुरुत्तमाम् ।
मण्डपं शोभनं कृत्वा कदलीपुष्पमण्डितम्
pupūjuḥ parayā bhaktyā padmāsanagatā mudā |
guṇeśeti guṇeśeti jepuḥ sarve nirantaram
||21||पुपूजुः परया भक्त्या पद्मासनगता मुदा ।
गुणेशेति गुणेशेति जेपुः सर्वे निरन्तरम्
ahorātroṣitāḥ save rātrau ca jāgarānvitāḥ |
yathāśakti dvijānbhojya cakruste pāraṇaṃ dvijāḥ
||22||अहोरात्रोषिताः सवे रात्रौ च जागरान्विताः ।
यथाशक्ति द्विजान्भोज्य चक्रुस्ते पारणं द्विजाः
evaṃ daśadine viprānbhojayāmāsurādarāt |
gṛhe gṛhe mahotsāhāṃścakrurdevasya tuṣṭaye
||23||एवं दशदिने विप्रान्भोजयामासुरादरात् ।
गृहे गृहे महोत्साहांश्चक्रुर्देवस्य तुष्टये
ekādaśe tu divase sarva munigaṇāḥ śivam |
āhūtā āyayurnāma kartuṃ śivasutasya ha
||24||एकादशे तु दिवसे सर्व मुनिगणाः शिवम् ।
आहूता आययुर्नाम कर्तुं शिवसुतस्य ह
mānitāstena te samyak kārayāmāsuruttamam |
sarveśatvād guṇeśeti sarvavighnaharaṃ śubham
||25||मानितास्तेन ते सम्यक् कारयामासुरुत्तमम् ।
सर्वेशत्वाद् गुणेशेति सर्वविघ्नहरं शुभम्
śivo'pi tānmunīnprāha samyaṅanāma samīritam |
sarvārambheṣu pūjyo'yamiti tasmai varaṃ dadau
||26||शिवोऽपि तान्मुनीन्प्राह सम्यङनाम समीरितम् ।
सर्वारम्भेषु पूज्योऽयमिति तस्मै वरं ददौ
pūjitā munayaḥ sarve dattvā dānāni sarvaśaḥ |
ājñāṃ gṛhītvā śambhoste svasvāśramapadaṃ yayuḥ
||27||पूजिता मुनयः सर्वे दत्त्वा दानानि सर्वशः ।
आज्ञां गृहीत्वा शम्भोस्ते स्वस्वाश्रमपदं ययुः
antargṛhagatā devī pupūje devatāḥ svayam |
tadādi sā tithiḥkhyātā guṇeśasya varapradā
||28||अन्तर्गृहगता देवी पुपूजे देवताः स्वयम् ।
तदादि सा तिथिःख्याता गुणेशस्य वरप्रदा
tasyāṃ mahotsavaḥ kāryaścaturthyāṃ svaśubhāptaye |
mṛnmayīṃ pratimāṃ kṛtvā pūjayecca yathāvidhi
||29||तस्यां महोत्सवः कार्यश्चतुर्थ्यां स्वशुभाप्तये ।
मृन्मयीं प्रतिमां कृत्वा पूजयेच्च यथाविधि
kṛtvā maṇḍapikāṃ cārumupoṣya jāgṛyānniśi |
modakāpūpalaḍḍūkaiḥ pāyasaiḥ pūjayedvibhum
||30||कृत्वा मण्डपिकां चारुमुपोष्य जागृयान्निशि ।
मोदकापूपलड्डूकैः पायसैः पूजयेद्विभुम्
aparasmindine viprānbhojayecca yathāvidhi |
ekaviṃśatisaṅkhyākān yathāśakti ca dakṣiṇām
||31||अपरस्मिन्दिने विप्रान्भोजयेच्च यथाविधि ।
एकविंशतिसङ्ख्याकान् यथाशक्ति च दक्षिणाम्
dattvā tebhyo namaskṛtya paścādbhojanamācaret |
yo na pūjayate cāsyāṃ gaṇeśaṃ mṛnmayaṃ naraḥ
||32||दत्त्वा तेभ्यो नमस्कृत्य पश्चाद्भोजनमाचरेत् ।
यो न पूजयते चास्यां गणेशं मृन्मयं नरः
sa vighnairabhibhūtaḥ sannānārogaiḥ prapīḍyate |
na tasya darśanaṃ kuryātpatitasyeva karhicit
||33||स विघ्नैरभिभूतः सन्नानारोगैः प्रपीड्यते ।
न तस्य दर्शनं कुर्यात्पतितस्येव कर्हिचित्
jāte tu darśane tasya gaṇeśaṃ nāma saṃsmaret |
caturthyā mahimānaṃ no na śakyaṃ sunirūpitum
||34||जाते तु दर्शने तस्य गणेशं नाम संस्मरेत् ।
चतुर्थ्या महिमानं नो न शक्यं सुनिरूपितुम्
karmāṇi tu guṇeśasya yathāmati nirūpaye |
guptarūpāḥ sindhudūtāḥ śaṅkarālayasaṃsthitāḥ
||35||कर्माणि तु गुणेशस्य यथामति निरूपये ।
गुप्तरूपाः सिन्धुदूताः शङ्करालयसंस्थिताः
tamudantaṃ tu te gatvā prāvadansindhave tadā |
samāsīnāya yodhaiśca bahubhirveṣṭitāya ca
||36||तमुदन्तं तु ते गत्वा प्रावदन्सिन्धवे तदा ।
समासीनाय योधैश्च बहुभिर्वेष्टिताय च
sthāpayitvā'psaronṛtyaṃ gānaṃ gandharvasambhavam |
dūtā ūca |
dakṣiṇedaṇḍakāraṇye trisandhyākṣetrasaṃjñite
||37||स्थापयित्वाऽप्सरोनृत्यं गानं गन्धर्वसम्भवम् ।
दूता ऊच ।
दक्षिणेदण्डकारण्ये त्रिसन्ध्याक्षेत्रसंज्ञिते
gatvā tatra dṛṣṭavanto bhagavantaṃ śivābhidham |
aṣṭāśītisahasrāṇāṃ munīnāmāśramānbahūn
||38||गत्वा तत्र दृष्टवन्तो भगवन्तं शिवाभिधम् ।
अष्टाशीतिसहस्राणां मुनीनामाश्रमान्बहून्
ekasmindivase bālaṃ śivā prāsūta ṣaḍabhujam |
lāvaṇyakośaṃ trailokye'nupamaṃ mahasojjvalam
||39||एकस्मिन्दिवसे बालं शिवा प्रासूत षडभुजम् ।
लावण्यकोशं त्रैलोक्येऽनुपमं महसोज्ज्वलम्
daśāhassu mahotsāhairgateṣu munipuṅgavāḥ |
cakrurnāma guṇeśeti tasya bālasya śaṅkaraḥ
||40||दशाहस्सु महोत्साहैर्गतेषु मुनिपुङ्गवाः ।
चक्रुर्नाम गुणेशेति तस्य बालस्य शङ्करः
vayaṃ vāditranirghoṣairbadhirā iva tasthima |
yadi hantuṃ gamiṣyāmaḥ saptakoṭigaṇāstadā
||41||वयं वादित्रनिर्घोषैर्बधिरा इव तस्थिम ।
यदि हन्तुं गमिष्यामः सप्तकोटिगणास्तदा
ekaikasya balaṃ ghoraṃ parvatonmūlanakṣamam |
nihanyuḥ sahasā'bhyetya vṛttāntaṃ ko nivedayet
||42||एकैकस्य बलं घोरं पर्वतोन्मूलनक्षमम् ।
निहन्युः सहसाऽभ्येत्य वृत्तान्तं को निवेदयेत्
ka uvāca
evaṃ vadatsu dūteṣu śuśruve vyomavāk tadā |
utpannaḥ kvāpi te hantā sindho sāvadhatāṃ vraja
||43||एवं वदत्सु दूतेषु शुश्रुवे व्योमवाक् तदा ।
उत्पन्नः क्वापि ते हन्ता सिन्धो सावधतां व्रज
sindhuruvāca
vadhyatāṃ vadhyatāṃ ko'yaṃ brūte duṣṭavaco'tra ha |
ka uvāca |
keciduḍḍīya patitā dhāvayitvā'pare yayuḥ
||44||वध्यतां वध्यतां कोऽयं ब्रूते दुष्टवचोऽत्र ह ।
क उवाच ।
केचिदुड्डीय पतिता धावयित्वाऽपरे ययुः
tāvaddaityo mahāmūrchāṃ samprāptaḥ patito bhuvi |
cintāmagno mlānamukho nirutsāho hataprabhaḥ
||45||तावद्दैत्यो महामूर्छां सम्प्राप्तः पतितो भुवि ।
चिन्तामग्नो म्लानमुखो निरुत्साहो हतप्रभः
uvāca viskhaladvāco muhūrttātprāpya cetanām |
trailokyakaṇṭakasyāpi kaṇṭakaḥ kaḥ upasthitaḥ
||46||उवाच विस्खलद्वाचो मुहूर्त्तात्प्राप्य चेतनाम् ।
त्रैलोक्यकण्टकस्यापि कण्टकः कः उपस्थितः
kathaṃ hanyādgajaḥ siṃhaṃ maśako vāthavāraṇan |
trayastriṃśatkoṭidevā nirjitāḥ kṣaṇamātrataḥ
||47||कथं हन्याद्गजः सिंहं मशको वाथवारणन् ।
त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवा निर्जिताः क्षणमात्रतः
tasyame maraṇaṃ kasmājjāyeta vyomavāṅamṛṣā |
ṛtā'stu vā gamiṣyāmi bhakṣituṃ tamahaṃ ripuma
||48||तस्यमे मरणं कस्माज्जायेत व्योमवाङमृषा ।
ऋताऽस्तु वा गमिष्यामि भक्षितुं तमहं रिपुम
evamuktvā kṣaṇārddhātsa bhadrāsanagato'bhavat |
sarve vīrāstato yātāḥ śrutvā vārtāṃ tathāvidhām
||49||एवमुक्त्वा क्षणार्द्धात्स भद्रासनगतोऽभवत् ।
सर्वे वीरास्ततो याताः श्रुत्वा वार्तां तथाविधाम्
tvameva mṛtyormṛtyuśca tava mṛtyuḥ kathaṃ bhavet |
ityūcuste bhavedvāpi taṃ vayaṃ ghātayāmahe
||50||त्वमेव मृत्योर्मृत्युश्च तव मृत्युः कथं भवेत् ।
इत्यूचुस्ते भवेद्वापि तं वयं घातयामहे
svarge bhūmau tale vāpi gagane vā vased yadi |
dehyājñāṃ no gamiṣyāmo daityāstānabravīdatha
||51||स्वर्गे भूमौ तले वापि गगने वा वसेद् यदि ।
देह्याज्ञां नो गमिष्यामो दैत्यास्तानब्रवीदथ
sakhīnāṃ sevakānāṃ ca pītvā vākyāmṛtaṃ param |
prīto'haṃ yāntu śīghraṃ tu yatra me sa ripurbhavet
||52||सखीनां सेवकानां च पीत्वा वाक्यामृतं परम् ।
प्रीतोऽहं यान्तु शीघ्रं तु यत्र मे स रिपुर्भवेत्
anekamāyayā hatvā ripuṃ mama nivedyatām |
ka uvāca |
evamājñāṃ gṛhītvā te saṅkhyātītā yayustataḥ
||53||अनेकमायया हत्वा रिपुं मम निवेद्यताम् ।
क उवाच ।
एवमाज्ञां गृहीत्वा ते सङ्ख्यातीता ययुस्ततः
trisandhyākṣetramāsādya guptarūpeṇa cāvasan |
gaurīsutaṃ tatra kutra māyayā hanma ityuta
||54||त्रिसन्ध्याक्षेत्रमासाद्य गुप्तरूपेण चावसन् ।
गौरीसुतं तत्र कुत्र मायया हन्म इत्युत
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe guṇeśanāmakaraṇaṃ nāma dvyaśītitamo'dhyāyaḥ || 82 ||